Στην αρχαία Αθήνα υπήρχαν τιμές που άξιζαν πολύ περισσότερο από ένα απλό χρηματικό βραβείο. Μία από τις πιο ξεχωριστές ήταν η σίτιση στο Πρυτανείο, δηλαδή το δικαίωμα κάποιου να γευματίζει με δημόσια δαπάνη σε έναν από τους πιο συμβολικούς χώρους της πόλης.
Το προνόμιο δεν δινόταν σε όλους ούτε αποτελούσε ένα συνηθισμένο δωρεάν γεύμα. Μπορούσε να προσφερθεί σε ευεργέτες της πόλης, σε ορισμένους νικητές μεγάλων αγώνων, σε επίσημους ξένους και σε πρόσωπα στα οποία η Αθήνα ήθελε να αποδώσει ιδιαίτερη δημόσια τιμή.
Τι ακριβώς ήταν το Πρυτανείο;
Το Πρυτανείο ήταν ένας από τους παλαιούς δημόσιους και θρησκευτικούς θεσμούς της ελληνικής πόλης. Πρυτανεία υπήρχαν σε πολλές ελληνικές πόλεις και λειτουργούσαν ως συμβολικές «εστίες» της κοινότητας.
Στην Αθήνα το Πρυτανείο συνδεόταν με την ιερή εστία της πόλης και με τη θεά Εστία. Η δημόσια εστία είχε ιδιαίτερη συμβολική σημασία, επειδή αντιπροσώπευε τη συνέχεια και την ενότητα της πολιτικής κοινότητας.
Ο Παυσανίας, όταν επισκέφθηκε την Αθήνα τον 2ο αιώνα μ.Χ., αναφέρει το Πρυτανείο και σημειώνει ότι εκεί βρίσκονταν οι νόμοι του Σόλωνα και αγάλματα, ανάμεσά τους παραστάσεις της Ειρήνης και της Εστίας.
Ήταν το Πρυτανείο το διοικητικό κέντρο της Αθήνας;
Όχι ακριβώς, τουλάχιστον όχι κατά την κλασική περίοδο με τον τρόπο που συχνά παρουσιάζεται. Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στο Πρυτανείο και στη Θόλο.
Οι πρυτάνεις, δηλαδή τα μέλη της φυλής που κάθε φορά ασκούσε την προεδρία της Βουλής των Πεντακοσίων, είχαν τη βασική καθημερινή έδρα τους στη Θόλο της Αγοράς. Εκεί σιτίζονταν και βρίσκονταν σε διαρκή ετοιμότητα για τις ανάγκες της πόλης.
Το Πρυτανείο ήταν διαφορετικός θεσμός, παλαιότερος και περισσότερο συνδεδεμένος με την ιερή εστία, την επίσημη φιλοξενία και τις δημόσιες τιμές.
Τι σήμαινε η «σίτιση στο Πρυτανείο»;
Η φράση σήμαινε ότι η πόλη αναλάμβανε τη δημόσια σίτιση κάποιου στο Πρυτανείο. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορούσε να πρόκειται για ένα επίσημο γεύμα ή για πολύ μεγαλύτερο προνόμιο, ακόμη και για ισόβια σίτιση.
Η αξία της τιμής δεν βρισκόταν στο ίδιο το φαγητό. Το σημαντικό ήταν ότι η πόλη δήλωνε δημόσια πως θεωρούσε το συγκεκριμένο πρόσωπο άξιο ιδιαίτερης αναγνώρισης.
Γι’ αυτό η σίτιση στο Πρυτανείο πρέπει να κατανοηθεί περισσότερο ως πολιτικό και κοινωνικό προνόμιο παρά ως υλική παροχή.
Ποιοι μπορούσαν να γευματίσουν εκεί;
Δεν υπήρχε μία μόνο κατηγορία ανθρώπων που μπορούσε να βρεθεί στο Πρυτανείο. Οι αρχαίες μαρτυρίες δείχνουν διαφορετικές περιπτώσεις.
Ξένοι πρεσβευτές και επίσημοι επισκέπτες μπορούσαν να προσκληθούν σε δημόσιο γεύμα ως μέρος της επίσημης φιλοξενίας της πόλης. Παράλληλα, Αθηναίοι που είχαν προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες μπορούσαν να τιμηθούν με δημόσια σίτιση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις το προνόμιο ήταν ισόβιο. Με τη σίτιση στο Πρυτανείο συνδέθηκαν νικητές μεγάλων πανελλήνιων αγώνων, διακεκριμένοι πολιτικοί ή στρατιωτικοί και ορισμένες οικογένειες στις οποίες το δικαίωμα είχε αποκτήσει κληρονομικό χαρακτήρα.
Γιατί οι Ολυμπιονίκες μπορούσαν να τιμηθούν με σίτιση;
Μια μεγάλη αθλητική νίκη δεν θεωρούνταν απλώς προσωπική επιτυχία. Ο νικητής πρόσφερε κύρος και στην πόλη του.
Γι’ αυτό οι ελληνικές πόλεις μπορούσαν να απονείμουν στους μεγάλους αθλητές διάφορες τιμές και προνόμια. Στην Αθήνα, η δημόσια σίτιση μπορούσε να ανήκει σε αυτές τις εξαιρετικές διακρίσεις.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για να καταλάβουμε μια από τις πιο διάσημες αναφορές στο Πρυτανείο: εκείνη του Σωκράτη.
Γιατί ο Σωκράτης ζήτησε να σιτίζεται στο Πρυτανείο;
Το 399 π.Χ., αφού το αθηναϊκό δικαστήριο έκρινε ένοχο τον Σωκράτη, έπρεπε να ακολουθήσει η διαδικασία προσδιορισμού της ποινής.
Στην Απολογία του Πλάτωνα, ο Σωκράτης αντιστρέφει προκλητικά τη λογική της διαδικασίας. Αντί να προτείνει μια βαριά τιμωρία για τον εαυτό του, υποστηρίζει ότι εκείνο που πραγματικά του αξίζει είναι σίτιση στο Πρυτανείο.
Η πρόταση ήταν εμφανώς προκλητική για τους δικαστές. Ο Σωκράτης παρουσιάζει τον εαυτό του όχι ως άνθρωπο που έβλαψε την Αθήνα, αλλά ως κάποιον που την ωφέλησε και επομένως αξίζει δημόσια τιμή.
Η αναφορά είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική, επειδή δείχνει πόσο μεγάλο κύρος είχε η σίτιση στο Πρυτανείο. Για να λειτουργήσει η ειρωνεία του Σωκράτη, όλοι έπρεπε να γνωρίζουν ότι επρόκειτο για προνόμιο εξαιρετικά τιμητικό.
Ποιοι άλλοι είχαν ιδιαίτερα προνόμια;
Οι απόγονοι του Αρμόδιου και του Αριστογείτονα, των περίφημων Τυραννοκτόνων της αθηναϊκής παράδοσης, απολάμβαναν ιδιαίτερα δημόσια προνόμια. Η πόλη διατηρούσε έτσι ζωντανή τη μνήμη προσώπων που είχαν συνδεθεί με την αντίσταση στην τυραννία.
Σε άλλες περιπτώσεις μπορούσαν να τιμηθούν διακεκριμένοι στρατηγοί, πολιτικοί ή πολίτες που είχαν προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στην Αθήνα.
Δεν πρέπει πάντως να θεωρούμε ότι κάθε διάσημος Αθηναίος ή κάθε στρατιωτικός ήρωας αποκτούσε αυτομάτως αυτό το δικαίωμα. Η τιμή έπρεπε να απονεμηθεί από την πόλη.
Τι γνωρίζουμε για τον Μιλτιάδη;
Ο Μιλτιάδης, ο στρατηγός που συνδέθηκε όσο λίγοι με τη νίκη του Μαραθώνα το 490 π.Χ., τιμήθηκε ιδιαίτερα στη μνήμη των Αθηναίων.
Ο Παυσανίας αναφέρει ότι στο Πρυτανείο υπήρχαν παλαιότερα παραστάσεις του Μιλτιάδη και του Θεμιστοκλή. Αυτό δείχνει τη θέση που είχαν αποκτήσει στην πολιτική μνήμη της πόλης.
Δεν έχουμε όμως ασφαλή βάση για να υποστηρίξουμε ότι ο Μιλτιάδης και οι συμπολεμιστές του απέκτησαν ειδικά το δικαίωμα σίτισης στο Πρυτανείο μετά τη μάχη του Μαραθώνα.
Και ο Θησέας;
Ο Θησέας συνδέθηκε στη μεταγενέστερη αθηναϊκή παράδοση με τη συγκρότηση της πόλης και την πολιτική ενοποίηση της Αττικής. Για τον λόγο αυτό πολλές παλιές αφηγήσεις τον συνέδεαν με σημαντικούς αθηναϊκούς θεσμούς.
Ωστόσο, ο Θησέας είναι μυθολογική μορφή και δεν διαθέτουμε ασφαλή ιστορική μαρτυρία που να μας επιτρέπει να τον παρουσιάσουμε ως έναν από τους πρώτους ανθρώπους που έλαβαν το προνόμιο της σίτισης στο Πρυτανείο.
Είναι καλύτερο να διαχωρίζουμε την αθηναϊκή παράδοση γύρω από τον ήρωα από τους θεσμούς που μπορούν να τεκμηριωθούν ιστορικά.
Τι έτρωγαν στο Πρυτανείο;
Οι πηγές δεν μας επιτρέπουν να ανακατασκευάσουμε ένα ενιαίο «μενού του Πρυτανείου» που να ίσχυε σε όλες τις εποχές και για όλους τους προσκεκλημένους.
Ασφαλώς τα γεύματα βασίζονταν στις τροφές της ελληνικής διατροφής και το κρασί αποτελούσε συνηθισμένο μέρος των συμποσίων. Δεν είναι όμως ιστορικά ασφαλές να δώσουμε συγκεκριμένη λίστα από ψωμί, κρέας, φρούτα και άλλα τρόφιμα σαν να γνωρίζουμε το επίσημο τελετουργικό με λεπτομέρεια.
Το ουσιαστικό στοιχείο δεν ήταν η πολυτέλεια του τραπεζιού αλλά το γεγονός ότι το γεύμα προσφερόταν δημοσία δαπάνη.
Γιατί ήταν τόσο μεγάλη τιμή;
Στην αθηναϊκή δημοκρατία η δημόσια αναγνώριση είχε μεγάλη πολιτική βαρύτητα. Ένα ψήφισμα, η προεδρία σε δημόσιες εκδηλώσεις, ένα στεφάνι ή η σίτιση αποτελούσαν τρόπους με τους οποίους η κοινότητα αναγνώριζε μια υπηρεσία ή ένα επίτευγμα.
Η ισόβια σίτιση ήταν ιδιαίτερα ισχυρή μορφή τιμής επειδή δεν ήταν μια στιγμιαία βράβευση. Ενέτασσε τον τιμώμενο σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων που η πόλη θεωρούσε άξιους να συντηρούνται με δημόσια δαπάνη.
Ήταν το ίδιο η Θόλος και το Πρυτανείο;
Όχι. Η σύγχυση είναι εύκολη επειδή και τα δύο κτίρια συνδέονταν με δημόσια γεύματα.
Στη Θόλο της Αγοράς σιτίζονταν οι πρυτάνεις που ασκούσαν για συγκεκριμένο διάστημα την προεδρία της Βουλής. Αυτή η σίτιση συνδεόταν με το αξίωμά τους και την ανάγκη να βρίσκονται διαθέσιμοι για τη λειτουργία της πόλης.
Στο Πρυτανείο, αντίθετα, μπορούσαν να γίνονται επίσημα γεύματα για ξένους και να παρέχεται τιμητική δημόσια σίτιση σε πρόσωπα στα οποία η πόλη είχε απονείμει αυτό το προνόμιο.
Η διάκριση αυτή είναι σημαντική για να κατανοήσουμε σωστά τους θεσμούς της κλασικής Αθήνας.
Τι μας δείχνει τελικά η σίτιση στο Πρυτανείο;
Η σίτιση στο Πρυτανείο μας δείχνει ότι στην αρχαία Αθήνα μια πολιτική κοινότητα μπορούσε να ανταμείψει κάποιον όχι μόνο με χρήματα ή ένα μνημείο, αλλά εντάσσοντάς τον συμβολικά στο ίδιο το δημόσιο τραπέζι της πόλης.
Αυτός είναι και ο λόγος που η αναφορά του Σωκράτη παραμένει τόσο χαρακτηριστική. Όταν πρότεινε να σιτίζεται στο Πρυτανείο αντί να τιμωρηθεί, οι Αθηναίοι καταλάβαιναν αμέσως το μέγεθος της πρόκλησης: ζητούσε για τον εαυτό του μία από τις μεγαλύτερες δημόσιες τιμές.
Συχνές ερωτήσεις για τη σίτιση στο Πρυτανείο
Τι ήταν η σίτιση στο Πρυτανείο;
Ήταν η παροχή δημόσιου γεύματος με έξοδα της πόλης. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορούσε να δοθεί ως ιδιαίτερη τιμή και ακόμη και ως ισόβιο προνόμιο.
Ποιοι μπορούσαν να σιτίζονται εκεί;
Ανάλογα με την περίπτωση, επίσημοι ξένοι, πρεσβευτές, ευεργέτες της πόλης, διακεκριμένοι πολίτες και ορισμένοι μεγάλοι αθλητικοί νικητές μπορούσαν να προσκληθούν ή να αποκτήσουν σχετικό προνόμιο.
Ο Σωκράτης σιτιζόταν στο Πρυτανείο;
Δεν γνωρίζουμε ότι είχε ήδη αυτό το προνόμιο. Στην Απολογία του Πλάτωνα, μετά την καταδίκη του, πρότεινε ειρωνικά ότι αντί για τιμωρία θα έπρεπε να του δοθεί σίτιση στο Πρυτανείο επειδή θεωρούσε ότι είχε ωφελήσει την πόλη.
Ποια ήταν η διαφορά του Πρυτανείου από τη Θόλο;
Η Θόλος ήταν η έδρα όπου οι πρυτάνεις της Βουλής σιτίζονταν και βρίσκονταν σε υπηρεσία. Το Πρυτανείο είχε παλαιότερο και περισσότερο συμβολικό χαρακτήρα και συνδεόταν με την ιερή εστία, την επίσημη φιλοξενία και την τιμητική δημόσια σίτιση.
