Όταν άρχισε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος το 431 π.Χ., ο Περικλής δεν προσπάθησε να κερδίσει τη Σπάρτη σε μια μεγάλη μάχη ξηράς. Έκανε σχεδόν το αντίθετο: ζήτησε από τους Αθηναίους να αποφύγουν την αποφασιστική σύγκρουση, να προστατεύσουν την πόλη και να στηριχθούν στο ναυτικό τους.
Η επιλογή του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, επειδή σήμαινε ότι οι Πελοποννήσιοι θα μπορούσαν να εισβάλλουν στην Αττική και να καταστρέφουν καλλιέργειες και περιουσίες. Για τον Περικλή, όμως, η διατήρηση του στρατού, του στόλου και της ίδιας της Αθήνας ήταν σημαντικότερη από την υπεράσπιση κάθε χωραφιού.
Γιατί μια μεγάλη μάχη συνέφερε περισσότερο τη Σπάρτη;
Αθήνα και Σπάρτη είχαν διαφορετικά στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Η Σπάρτη και οι σύμμαχοί της μπορούσαν να παρατάξουν έναν εξαιρετικά ισχυρό στρατό οπλιτών, ενώ η μεγάλη δύναμη της Αθήνας βρισκόταν στο ναυτικό, στα οικονομικά της αποθέματα και στο δίκτυο των συμμάχων της.
Ο Περικλής θεωρούσε ότι οι Αθηναίοι δεν έπρεπε να επιτρέψουν στον αντίπαλο να καθορίσει τον τρόπο του πολέμου. Μια αποφασιστική χερσαία μάχη θα μπορούσε να οδηγήσει σε βαριές απώλειες και να καταστρέψει μέσα σε λίγες ώρες ένα σημαντικό μέρος της αθηναϊκής στρατιωτικής δύναμης.
Η καταστροφή χωραφιών ήταν οδυνηρή, αλλά μπορούσε να αποκατασταθεί. Η καταστροφή του στρατού θα ήταν πολύ δυσκολότερο να αναπληρωθεί.
Ποιο ήταν το σχέδιο του Περικλή;
Λίγο πριν από τον πόλεμο, ο Θουκυδίδης παρουσιάζει τον Περικλή να εξηγεί στους Αθηναίους ότι πρέπει να στηριχθούν στα πραγματικά πλεονεκτήματά τους.
Η βασική λογική ήταν να εγκαταλείψουν προσωρινά την ύπαιθρο όταν οι Πελοποννήσιοι εισέβαλλαν, να συγκεντρώσουν τον πληθυσμό πίσω από τα τείχη, να διατηρήσουν ασφαλή την Αθήνα και τον Πειραιά και να εξακολουθήσουν να χρησιμοποιούν τον στόλο τους.
Με άλλα λόγια, ο Περικλής δεν πρότεινε παθητικότητα. Πρότεινε να αποφευχθεί ο τύπος μάχης στον οποίο η Σπάρτη είχε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα και να συνεχιστεί ο πόλεμος εκεί όπου η Αθήνα ήταν ισχυρότερη.
Γιατί ήταν τόσο σημαντικά τα Μακρά Τείχη;
Τα Μακρά Τείχη συνέδεαν την Αθήνα με τον Πειραιά και έκαναν δυνατή αυτή τη στρατηγική. Ακόμη και αν οι Πελοποννήσιοι έλεγχαν την ύπαιθρο της Αττικής, η πόλη διατηρούσε την πρόσβασή της στη θάλασσα.
Μέσω του Πειραιά μπορούσαν να φτάνουν τρόφιμα, πρώτες ύλες και άλλες προμήθειες. Έτσι η Σπάρτη δεν μπορούσε να αναγκάσει εύκολα την Αθήνα να παραδοθεί απλώς καταστρέφοντας τις καλλιέργειες γύρω από την πόλη.
Ουσιαστικά, τα τείχη και το ναυτικό επέτρεπαν στην Αθήνα να λειτουργεί σχεδόν σαν νησί, ακόμη κι αν γεωγραφικά βρισκόταν στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Έμενε η Αθήνα παθητική πίσω από τα τείχη;
Όχι. Η στρατηγική του Περικλή δεν ήταν απλώς να κλειστούν οι Αθηναίοι μέσα στην πόλη και να περιμένουν.
Ο αθηναϊκός στόλος μπορούσε να πραγματοποιεί επιδρομές στις ακτές της Πελοποννήσου, να προστατεύει τις θαλάσσιες επικοινωνίες και να διατηρεί την επαφή με τους συμμάχους. Η Αθήνα εξακολουθούσε να χρησιμοποιεί τη ναυτική της ισχύ επιθετικά.
Το σχέδιο συνδύαζε επομένως στρατηγική άμυνα στην Αττική με ενεργητικές επιχειρήσεις στη θάλασσα.
Ήθελε ο Περικλής να «εξαντλήσει» τη Σπάρτη;
Η ιδέα της μακροχρόνιας αντοχής υπήρχε σαφώς στους υπολογισμούς του. Ο Περικλής τόνιζε ότι η Αθήνα είχε χρήματα, στόλο και εμπειρία σε επιχειρήσεις μακριά από την πατρίδα της, ενώ οι Πελοποννήσιοι βασίζονταν περισσότερο σε αγροτικές κοινωνίες και σε χερσαίους στρατούς.
Δεν είναι όμως σωστό να αποδίδουμε στον Περικλή μια σύγχρονη, πλήρως διατυπωμένη «θεωρία πολέμου φθοράς». Ο Θουκυδίδης μάς δείχνει έναν ηγέτη που υπολόγιζε ότι η Αθήνα είχε περισσότερες δυνατότητες να αντέξει έναν παρατεταμένο πόλεμο, αρκεί να μην καταστρέψει η ίδια τα πλεονεκτήματά της.
Γιατί οι Αθηναίοι δυσκολεύονταν να δεχθούν το σχέδιο;
Η στρατηγική ήταν λογική σε επίπεδο πόλης, αλλά εξαιρετικά επώδυνη για τον άνθρωπο που έβλεπε το σπίτι, τα δέντρα και τα χωράφια του να καταστρέφονται.
Όταν οι Πελοποννήσιοι εισέβαλαν στην Αττική το 431 π.Χ. και έφτασαν στις Αχαρνές, πολλοί Αθηναίοι πίεζαν για μάχη. Οι κάτοικοι της υπαίθρου είχαν μεταφερθεί μέσα στην Αθήνα και έβλεπαν τις περιουσίες τους να καταστρέφονται χωρίς ο κύριος στρατός να βγαίνει για να αντιμετωπίσει τον εχθρό.
Ο Περικλής επέμενε ότι μια απόφαση που θα λαμβανόταν μέσα στον θυμό μπορούσε να οδηγήσει σε καταστροφή μεγαλύτερη από εκείνη των αγροκτημάτων.
Πώς υπολόγιζε ο Περικλής τους οικονομικούς πόρους;
Η στρατηγική δεν μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς χρήματα. Ο Θουκυδίδης παρουσιάζει τον Περικλή να κάνει λεπτομερή απολογισμό των οικονομικών δυνατοτήτων της Αθήνας πριν από την έναρξη των μεγάλων επιχειρήσεων.
Η πόλη διέθετε χρηματικά αποθέματα, έσοδα από τους συμμάχους και έναν μεγάλο στόλο. Οι πόροι αυτοί ήταν απαραίτητοι για τη συντήρηση των πλοίων, την πληρωμή πληρωμάτων και τη διεξαγωγή επιχειρήσεων μακριά από την Αττική.
Ο πόλεμος για τον Περικλή δεν ήταν μόνο σύγκρουση στρατών. Ήταν και αγώνας οικονομικής αντοχής.
Ποια ήταν η μεγάλη προειδοποίηση του Περικλή;
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία που αποδίδει ο Θουκυδίδης στον Περικλή ήταν ότι η Αθήνα δεν έπρεπε να επεκτείνει περισσότερο την αυτοκρατορία της όσο διαρκούσε ο πόλεμος ούτε να αναλάβει περιττούς κινδύνους.
Η λογική ήταν απλή: η Αθήνα είχε ήδη αρκετά πλεονεκτήματα για να αντέξει. Δεν χρειαζόταν να τα θέσει σε κίνδυνο αναζητώντας θεαματικές κατακτήσεις.
Ακριβώς αυτό το σημείο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία αργότερα, όταν οι Αθηναίοι ανέλαβαν πολύ πιο φιλόδοξες επιχειρήσεις.
Πώς άλλαξαν τα πάντα με τον λοιμό;
Ο σχεδιασμός του Περικλή αντιμετώπισε έναν παράγοντα που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει. Το 430 π.Χ. ξέσπασε στην Αθήνα ο μεγάλος λοιμός.
Ο πληθυσμός της υπαίθρου είχε συγκεντρωθεί μέσα στην πόλη και πολλοί άνθρωποι ζούσαν σε πολύ δύσκολες συνθήκες. Ο Θουκυδίδης δεν αποδίδει την προέλευση της νόσου στον συνωστισμό, αλλά περιγράφει πόσο επιβαρυντικές έγιναν οι συνθήκες για τους ανθρώπους που είχαν μετακινηθεί από την Αττική.
Η επιδημία προκάλεσε τεράστιες ανθρώπινες απώλειες και αναστάτωσε τον αρχικό στρατηγικό υπολογισμό. Η Αθήνα έχασε ανθρώπους σε κλίμακα που δεν μπορούσε να έχει προβλεφθεί όταν αποφασίστηκε η συγκέντρωση του πληθυσμού.
Στράφηκαν οι Αθηναίοι εναντίον του Περικλή;
Ναι. Η καταστροφή της υπαίθρου και ιδιαίτερα ο λοιμός προκάλεσαν μεγάλη δυσαρέσκεια.
Οι Αθηναίοι προσπάθησαν να έρθουν σε συνεννόηση με τη Σπάρτη και, όταν αυτό δεν απέδωσε, στράφηκαν πολιτικά εναντίον του Περικλή. Του επέβαλαν πρόστιμο, αν και λίγο αργότερα τον εξέλεξαν ξανά στρατηγό.
Η εξέλιξη δείχνει ότι η περικλέεια στρατηγική δεν ήταν ένα σχέδιο που οι πολίτες αποδέχονταν αδιαμαρτύρητα. Το κοινωνικό και ανθρώπινο κόστος της ήταν πολύ μεγάλο.
Τι πίστευε ο Θουκυδίδης για τη στρατηγική του;
Ο Θουκυδίδης αξιολογεί τον Περικλή εξαιρετικά θετικά. Μετά τον θάνατό του γράφει ότι η διορατικότητά του σχετικά με τον πόλεμο έγινε ακόμη πιο φανερή.
Κατά την κρίση του ιστορικού, ο Περικλής είχε υπολογίσει σωστά ότι η Αθήνα μπορούσε να επικρατήσει αν παρέμενε υπομονετική, φρόντιζε τον στόλο της, δεν επιχειρούσε νέες κατακτήσεις και δεν έθετε την ίδια την πόλη σε κίνδυνο.
Ο Θουκυδίδης θεωρεί ότι οι διάδοχοί του ακολούθησαν διαφορετική πορεία, επηρεασμένοι περισσότερο από πολιτικούς ανταγωνισμούς και προσωπικές φιλοδοξίες.
Ήταν η Σικελική Εκστρατεία το αντίθετο του σχεδίου του;
Η Σικελική Εκστρατεία του 415–413 π.Χ. αποτελεί το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα μιας επιχείρησης πολύ διαφορετικής από τη συγκρατημένη στρατηγική που ο Θουκυδίδης αποδίδει στον Περικλή.
Η Αθήνα έστειλε τεράστιες στρατιωτικές και ναυτικές δυνάμεις μακριά από το Αιγαίο για μια φιλόδοξη επιχείρηση στη Σικελία. Η εκστρατεία κατέληξε σε καταστροφή και κόστισε στην Αθήνα μεγάλο αριθμό πλοίων και ανδρών.
Δεν σημαίνει όμως ότι η αθηναϊκή ήττα το 404 π.Χ. είχε μία μόνο αιτία ή ότι κάθε επιθετική επιχείρηση μετά τον Περικλή ήταν λάθος. Ο πόλεμος κράτησε σχεδόν τρεις δεκαετίες και άλλαξε πολλές φορές χαρακτήρα.
Θα κέρδιζε η Αθήνα αν ζούσε ο Περικλής;
Δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε. Ο ίδιος ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ., περίπου δυόμισι χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, ο οποίος τελείωσε μόλις το 404 π.Χ.
Ο Θουκυδίδης πίστευε ότι η Αθήνα θα μπορούσε να επικρατήσει αν ακολουθούσε τις συμβουλές του. Οι νεότεροι ιστορικοί όμως έχουν συζητήσει κατά πόσο μια τόσο αμυντική στρατηγική μπορούσε πραγματικά να αναγκάσει τη Σπάρτη να αποδεχθεί την ήττα.
Επομένως, δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζουμε το σχέδιο του Περικλή ως αποδεδειγμένα νικηφόρο. Ήταν μια συνεκτική στρατηγική που προσπαθούσε να αξιοποιήσει τα αθηναϊκά πλεονεκτήματα και να περιορίσει τον μεγαλύτερο κίνδυνο.
Γιατί το σχέδιο του Περικλή παραμένει σημαντικό;
Η πραγματική αξία της περικλέειας στρατηγικής βρίσκεται στην επιλογή να μην αντιμετωπίσει τον αντίπαλο με τους δικούς του όρους. Η Σπάρτη ήθελε μια αποφασιστική σύγκρουση οπλιτών. Ο Περικλής προσπάθησε να της τη στερήσει.
Παράλληλα, δεν εγκατέλειψε τη χρήση βίας ή τις επιθετικές επιχειρήσεις. Επέλεξε να χρησιμοποιήσει εκείνο το όπλο στο οποίο η Αθήνα υπερείχε: τον στόλο.
Η στρατηγική του δεν ήταν απλώς «υπομονή». Ήταν ένας συνδυασμός άμυνας, ναυτικής ισχύος, οικονομικής αντοχής και αποφυγής ενός ρίσκου που μπορούσε να κρίνει τον πόλεμο μέσα σε μία ημέρα.
Η μεγάλη αβεβαιότητα της περικλέειας στρατηγικής
Το σχέδιο του Περικλή εφαρμόστηκε για πολύ μικρό διάστημα ώστε να γνωρίζουμε πώς θα εξελισσόταν αν ο ίδιος ζούσε περισσότερο. Και σχεδόν αμέσως ήρθε αντιμέτωπο με τον απρόβλεπτο λοιμό, που άλλαξε δραματικά τις ανθρώπινες και πολιτικές συνθήκες της Αθήνας.
Γι’ αυτό η στρατηγική του παραμένει τόσο ενδιαφέρουσα. Δεν ήταν μια μαγική συνταγή νίκης, αλλά μια προσπάθεια να προσαρμοστεί ο πόλεμος στις πραγματικές δυνατότητες της Αθήνας αντί να ρισκάρει τα πάντα σε μια μάχη που βόλευε περισσότερο τον αντίπαλο.
Συχνές ερωτήσεις
Τι ήταν η λεγόμενη «στρατηγική της υπομονής» του Περικλή;
Είναι ένας σύγχρονος περιγραφικός τρόπος για τη στρατηγική αποφυγής μεγάλης χερσαίας μάχης, προστασίας της Αθήνας πίσω από τα τείχη και αξιοποίησης του στόλου και των οικονομικών πόρων της πόλης. Δεν είναι καθιερωμένος όρος του Θουκυδίδη.
Γιατί ο Περικλής δεν πολέμησε τους Σπαρτιάτες στην Αττική;
Επειδή θεωρούσε ότι μια αποφασιστική μάχη ξηράς θα έδινε πλεονέκτημα στον ισχυρό πελοποννησιακό στρατό και θα μπορούσε να προκαλέσει μη αναστρέψιμες απώλειες στην Αθήνα.
Η στρατηγική του ήταν καθαρά αμυντική;
Όχι. Η Αθήνα απέφευγε τη μεγάλη χερσαία μάχη στην Αττική, αλλά ταυτόχρονα χρησιμοποιούσε τον στόλο της για επιχειρήσεις γύρω από την Πελοπόννησο και για τη διατήρηση της ναυτικής της αυτοκρατορίας.
Ο Θουκυδίδης θεωρούσε σωστό το σχέδιο;
Ναι. Ο Θουκυδίδης εκφράζει πολύ θετική κρίση για τη στρατηγική αντίληψη του Περικλή και θεωρεί ότι οι μεταγενέστεροι Αθηναίοι παρέκκλιναν από τις συμβουλές του.
Θα είχε κερδίσει η Αθήνα αν συνέχιζε ακριβώς τη στρατηγική του;
Δεν μπορεί να αποδειχθεί. Ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ., ενώ ο πόλεμος συνεχίστηκε μέχρι το 404 π.Χ. Η άποψη ότι η αρχική στρατηγική θα οδηγούσε τελικά σε νίκη παραμένει ιστορική ερμηνεία και όχι βεβαιότητα.
