Στις 12 Μαΐου 2008 πέθανε στη Βαρσοβία, σε ηλικία 98 ετών, μια γυναίκα που είχε αφιερώσει ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ζωής της στη διάσωση Εβραίων από τη ναζιστική δίωξη. Η Irena Sendler, γνωστή στην πολωνική αντίσταση με το ψευδώνυμο «Jolanta», συμμετείχε σε ένα παράνομο δίκτυο που βοήθησε χιλιάδες ανθρώπους και ιδιαίτερα παιδιά να βγουν από το γκέτο της Βαρσοβίας και να βρουν κρυψώνες.
Για δεκαετίες το όνομά της παρέμεινε πολύ λιγότερο γνωστό από το έργο της. Και παρότι συχνά αναφέρεται ότι «έσωσε 2.500 παιδιά», η πραγματική ιστορία είναι ακόμη πιο σύνθετη: η Sendler ήταν μέρος ενός ευρύτερου δικτύου Πολωνών και Εβραίων της Żegota και ο ακριβής αριθμός των παιδιών που έσωσαν η ίδια και οι συνεργάτες της δεν μπορεί να προσδιοριστεί με απόλυτη βεβαιότητα.
Ποια ήταν η Irena Sendler;
Η Irena Stanisława Krzyżanowska γεννήθηκε στη Βαρσοβία στις 15 Φεβρουαρίου 1910 και μεγάλωσε για ένα μεγάλο μέρος της παιδικής της ηλικίας στο Otwock. Ο πατέρας της, Stanisław Krzyżanowski, ήταν γιατρός και πολιτικά ενεργός σοσιαλιστής.
Κατά τη διάρκεια επιδημίας τύφου περιέθαλπε φτωχούς ασθενείς, μεταξύ των οποίων πολλούς Εβραίους. Προσβλήθηκε και ο ίδιος από τη νόσο και πέθανε το 1917, όταν η Irena ήταν ακόμη παιδί.
Χρόνια αργότερα η ίδια εργάστηκε στην κοινωνική πρόνοια της Βαρσοβίας. Όταν η Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία τον Σεπτέμβριο του 1939, η θέση της τής έδωσε τη δυνατότητα να συμμετάσχει στην παροχή βοήθειας προς ανθρώπους που βρίσκονταν σε ανάγκη.
Το γκέτο της Βαρσοβίας και οι πρώτες επιχειρήσεις βοήθειας
Τον Οκτώβριο του 1940 οι γερμανικές αρχές διέταξαν τη δημιουργία του γκέτο της Βαρσοβίας και τον Νοέμβριο το απέκλεισαν από την υπόλοιπη πόλη. Περισσότεροι από 400.000 Εβραίοι βρέθηκαν κάποια στιγμή στοιβαγμένοι σε μια πολύ μικρή περιοχή, αντιμέτωποι με ακραίο συνωστισμό, πείνα και ασθένειες.
Χρησιμοποιώντας τη θέση της στην κοινωνική πρόνοια και τις επαφές που διέθετε, η Sendler συμμετείχε στην παροχή τροφίμων, χρημάτων, φαρμάκων και άλλης βοήθειας προς Εβραίους.
Το 1942 άρχισαν οι μαζικές εκτοπίσεις από το γκέτο προς το κέντρο εξόντωσης της Τρεμπλίνκα. Μόνο μεταξύ Ιουλίου και Σεπτεμβρίου του 1942 περίπου 265.000 Εβραίοι μεταφέρθηκαν από τη Βαρσοβία στην Τρεμπλίνκα και δολοφονήθηκαν.
Η «Jolanta» και η Żegota
Στις αρχές του 1943 η Sendler εντάχθηκε στη Żegota, το παράνομο Συμβούλιο Βοήθειας προς τους Εβραίους που λειτουργούσε στην κατεχόμενη Πολωνία με την υποστήριξη της πολωνικής κυβέρνησης εξορίας.
Χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο «Jolanta». Το φθινόπωρο του 1943 ανέλαβε το παιδικό τμήμα της οργάνωσης, συντονίζοντας ένα δίκτυο ανθρώπων που αναζητούσαν ασφαλείς κρυψώνες, πλαστά έγγραφα και οικονομική υποστήριξη για εβραιόπουλα.
Χάρη στη δουλειά της στην κοινωνική πρόνοια είχε τη δυνατότητα να εισέρχεται στο γκέτο στο πλαίσιο υγειονομικών και κοινωνικών αποστολών. Έτσι μπορούσε να μεταφέρει τρόφιμα, φάρμακα και χρήματα και ταυτόχρονα να οργανώνει, μαζί με συνεργάτες, την έξοδο παιδιών.
Πώς φυγάδευαν τα παιδιά από το γκέτο;
Δεν υπήρχε ένας μόνο τρόπος. Ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και τις συνθήκες, χρησιμοποιούνταν διαφορετικές διαδρομές και τεχνικές.
Παιδιά μεταφέρονταν κρυμμένα σε οχήματα, κιβώτια ή σάκους. Άλλα περνούσαν μέσα από κτίρια που είχαν πρόσβαση και στις δύο πλευρές του ορίου του γκέτο, όπως το δικαστικό μέγαρο στη Leszno.
Σε μαρτυρίες της Sendler περιγράφεται ακόμη και οδηγός οχήματος που έπαιρνε μαζί του έναν σκύλο, ώστε το γάβγισμά του να καλύπτει το κλάμα μικρών παιδιών.
Το δυσκολότερο μέρος δεν ήταν πάντοτε η έξοδος από το γκέτο. Οι γονείς έπρεπε να πάρουν μια αδιανόητα δύσκολη απόφαση: να εμπιστευτούν το παιδί τους σε έναν άγνωστο χωρίς καμία εγγύηση ότι θα το ξαναέβλεπαν.
Η ίδια η Sendler περιέγραψε αργότερα πόσο δύσκολο ήταν να απαντήσει στις οικογένειες που ζητούσαν να μάθουν αν μπορούσε να εγγυηθεί ότι τα παιδιά τους θα επιβίωναν. Καμία τέτοια εγγύηση δεν μπορούσε να δοθεί.
Νέα ονόματα και νέες οικογένειες
Η έξοδος από το γκέτο ήταν μόνο το πρώτο βήμα. Έπρεπε στη συνέχεια να βρεθεί ασφαλές μέρος για κάθε παιδί και να δημιουργηθεί μια νέα ταυτότητα που δεν θα αποκάλυπτε την εβραϊκή καταγωγή του.
Παιδιά τοποθετούνταν σε πολωνικές οικογένειες, ορφανοτροφεία, μοναστήρια και άλλα ιδρύματα. Πολλά από αυτά έπρεπε να μάθουν ένα καινούργιο όνομα και να προσαρμοστούν σε μια εντελώς διαφορετική ζωή για να μην κινήσουν υποψίες.
Το Yad Vashem αναφέρει ότι πολλά παιδιά τοποθετήθηκαν στο ορφανοτροφείο Rodzina Marii στη Βαρσοβία και σε θρησκευτικά ιδρύματα στο Chotomów και στο Turkowice.
Έσωσε πράγματι 2.500 παιδιά;
Ο αριθμός 2.500 έχει συνδεθεί τόσο στενά με την Irena Sendler ώστε συχνά παρουσιάζεται σαν να είχε φυγαδεύσει προσωπικά κάθε ένα από αυτά τα παιδιά.
Η ιστορική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Το US Holocaust Memorial Museum αναφέρει ότι υπό το ψευδώνυμο «Jolanta» η Sendler βοήθησε να φυγαδευτούν αρκετές εκατοντάδες παιδιά από το γκέτο. Παράλληλα, στη δική της μεταπολεμική μαρτυρία αναφέρει ότι είχε κωδικοποιημένο αρχείο περίπου 2.500 εβραιόπουλων που είχαν τοποθετηθεί σε διαφορετικές κρυψώνες μέσω του δικτύου της Żegota.
Το ίδιο το Yad Vashem σημειώνει ότι ο ακριβής αριθμός των παιδιών που σώθηκαν από τη Sendler και τους συνεργάτες της παραμένει άγνωστος. Γι’ αυτό είναι ακριβέστερο να μιλάμε για μια τεράστια συλλογική επιχείρηση διάσωσης στην οποία η Sendler είχε κεντρικό ρόλο.
Η σύλληψη και τα βασανιστήρια από τη Gestapo
Στις 20 Οκτωβρίου 1943 η Gestapo συνέλαβε την Irena Sendler. Η ίδια αργότερα ανέφερε ότι το όνομά της είχε αποκαλυφθεί από μια γυναίκα που δεν άντεξε τα βασανιστήρια.
Οι Γερμανοί τη χτύπησαν και τη βασάνισαν, αλλά δεν κατάφεραν να μάθουν τις ταυτότητες και τις τοποθεσίες των παιδιών ή τα ονόματα των συνεργατών της.
Μεταφέρθηκε στη διαβόητη φυλακή Pawiak και καταδικάστηκε σε θάνατο. Η Żegota όμως κατάφερε να δωροδοκήσει Γερμανούς αξιωματούχους και να εξασφαλίσει την απελευθέρωσή της.
Μετά την αποφυλάκισή της τον Φεβρουάριο του 1944 αναγκάστηκε να ζήσει κρυμμένη και με διαφορετική ταυτότητα. Παρ’ όλα αυτά συνέχισε τη δράση της. Η παρανομία στην οποία ζούσε δεν της επέτρεψε ακόμη και να παρευρεθεί στην κηδεία της μητέρας της.
Τα πραγματικά ονόματα έπρεπε να επιβιώσουν
Η Sendler και οι συνεργάτες της γνώριζαν ότι η αλλαγή ταυτότητας ήταν απαραίτητη για να επιβιώσουν τα παιδιά, αλλά παράλληλα ήθελαν να διατηρήσουν την πραγματική τους ταυτότητα για την ημέρα που θα τελείωνε ο πόλεμος.
Η ίδια περιέγραψε ένα κωδικοποιημένο αρχείο σε λεπτές λωρίδες χαρτιού. Εκεί καταγραφόταν ποιο πλαστό όνομα αντιστοιχούσε σε ποιο πραγματικό παιδί και πού είχε τοποθετηθεί.
Η γνωστή αφήγηση της ζωής της αναφέρει ότι τα χαρτάκια φυλάσσονταν σε βάζα που θάφτηκαν κοντά σε μια μηλιά. Μετά τον πόλεμο, στόχος ήταν να εντοπιστούν οι συγγενείς και, όπου ήταν δυνατόν, να αποκατασταθεί η πραγματική ταυτότητα των παιδιών.
Για πολλά παιδιά όμως δεν υπήρχε οικογένεια στην οποία να επιστρέψουν. Η μεγάλη πλειονότητα των γονιών τους είχε δολοφονηθεί, πολλοί στην Τρεμπλίνκα.
Η αναγνώριση ήρθε πολλά χρόνια αργότερα
Η Sendler επέζησε του πολέμου και συνέχισε να εργάζεται στον χώρο της κοινωνικής πρόνοιας. Για πολλά χρόνια η ιστορία της δεν ήταν ιδιαίτερα γνωστή στο ευρύ διεθνές κοινό.
Η προσφορά της όμως είχε αρχίσει να αναγνωρίζεται ήδη από τη δεκαετία του 1960. Το 1965 το Yad Vashem την ανακήρυξε Δίκαιη των Εθνών, μία από τις σημαντικότερες τιμές που απονέμονται σε μη Εβραίους οι οποίοι έθεσαν σε κίνδυνο τη ζωή τους για να σώσουν Εβραίους κατά το Ολοκαύτωμα.
Το 1991 της απονεμήθηκε τιμητική υπηκοότητα του Ισραήλ, ενώ το 2003 έλαβε το Τάγμα του Λευκού Αετού, την ανώτατη κρατική διάκριση της Πολωνίας.
Οι μαθητές που βοήθησαν να γίνει γνωστή η ιστορία της
Στα τέλη του 1999 τρεις μαθήτριες ενός σχολείου στο Uniontown του Κάνσας άρχισαν να ερευνούν την ιστορία της στο πλαίσιο του National History Day.
Οι Megan Stewart, Elizabeth Cambers και Sabrina Coons δημιούργησαν ένα θεατρικό έργο με τίτλο Life in a Jar. Το όνομα παρέπεμπε στα χαρτάκια με τα στοιχεία των παιδιών που είχαν διατηρηθεί για μετά τον πόλεμο.
Το 2000 έμαθαν ότι η Irena Sendler ήταν ακόμη ζωντανή και άρχισαν να επικοινωνούν μαζί της. Το 2001 ταξίδεψαν στην Πολωνία για να τη συναντήσουν. Η ιστορία του σχολικού τους προγράμματος προσέλκυσε μεγάλη δημοσιότητα και συνέβαλε σημαντικά στο να γίνει το όνομα της Sendler γνωστό σε πολύ μεγαλύτερο διεθνές κοινό.
Τι ισχύει για την υποψηφιότητά της για το Νόμπελ;
Το 2007 υπήρξε δημόσια εκστρατεία στην Πολωνία και διεθνώς για να προταθεί η Irena Sendler για το Νόμπελ Ειρήνης. Εκείνη τη χρονιά το βραβείο απονεμήθηκε από κοινού στον Al Gore και τη Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή.
Δεν είναι όμως ακριβές να γράφεται ότι η Sendler ήταν «φιναλίστ» που έχασε το βραβείο από τον Gore. Η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ δεν δημοσιοποιεί τους υποψηφίους ούτε κάποια επίσημη τελική λίστα πριν περάσουν 50 χρόνια.
Η ζωή της μεταφέρθηκε επίσης στην τηλεοπτική ταινία The Courageous Heart of Irena Sendler, που προβλήθηκε το 2009 με την Anna Paquin στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Δεν θεωρούσε τον εαυτό της ηρωίδα
Ένα από τα χαρακτηριστικά που επανέρχονται στις μαρτυρίες για την Irena Sendler είναι ότι η ίδια δεν ήθελε να παρουσιάζεται ως η μοναδική ηρωίδα της ιστορίας. Τόνιζε ότι πίσω από τις διασώσεις υπήρχε ένα ολόκληρο δίκτυο ανθρώπων που έθεταν καθημερινά τη ζωή τους σε κίνδυνο.
Αυτό ίσως είναι και το σημαντικότερο στοιχείο για να καταλάβουμε σωστά την ιστορία της. Δεν πρόκειται για μια γυναίκα που έδρασε μόνη της και έσωσε προσωπικά 2.500 παιδιά. Πρόκειται για μια κοινωνική λειτουργό που βρέθηκε στην καρδιά ενός παράνομου δικτύου διάσωσης, οργάνωσε, συντόνισε, μετέφερε πληροφορίες και ανθρώπους και, όταν συνελήφθη και βασανίστηκε, δεν αποκάλυψε εκείνους που προσπαθούσε να προστατεύσει.
Η Irena Sendler πέθανε στις 12 Μαΐου 2008 στη Βαρσοβία. Η πραγματική ιστορία της δεν χρειάζεται υπερβολές: όσα έκανε μαζί με τους ανθρώπους της Żegota αρκούν από μόνα τους για να εξηγήσουν γιατί το όνομά της παραμένει συνδεδεμένο με μία από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις διάσωσης παιδιών κατά το Ολοκαύτωμα.
