Μια πλάκα σοκολάτας φαίνεται απλή, όμως για να αποκτήσει τη λεία υφή, το άρωμα, τη γυαλάδα και το χαρακτηριστικό «κρακ» όταν τη σπάμε, το κακάο περνά από μια εντυπωσιακή σειρά διεργασιών.
Από τη ζύμωση των κόκκων στην κακαόφυτη μέχρι το καβούρδισμα, την άλεση, το conching και το tempering στο εργοστάσιο, κάθε στάδιο ελέγχεται προσεκτικά. Εκεί ακριβώς η μηχανολογία συναντά τη χημεία και την τεχνολογία τροφίμων.
Η παραγωγή αρχίζει πολύ πριν από το εργοστάσιο
Η πρώτη ύλη της σοκολάτας είναι οι σπόροι του καρπού του κακαόδεντρου, γνωστοί ως κόκκοι κακάο. Όταν ανοίξει ο ώριμος καρπός, οι κόκκοι βρίσκονται μέσα σε μια λευκή, γλυκιά σάρκα.
Πριν σταλούν στο εργοστάσιο, πρέπει να περάσουν από δύο πολύ σημαντικά στάδια: ζύμωση και ξήρανση.
Κατά τη ζύμωση, μικροοργανισμοί μετατρέπουν τα σάκχαρα της σάρκας και προκαλούν μια σειρά χημικών αλλαγών μέσα στους κόκκους. Εκεί αρχίζουν να δημιουργούνται οι ουσίες που αργότερα, με το καβούρδισμα, θα δώσουν στη σοκολάτα μεγάλο μέρος του χαρακτηριστικού αρώματος και της γεύσης της.
Στη συνέχεια οι κόκκοι ξηραίνονται ώστε η υγρασία τους να πέσει σε επίπεδο κατάλληλο για αποθήκευση και μεταφορά.
1. Καθαρισμός και καβούρδισμα
Όταν οι αποξηραμένοι κόκκοι φτάσουν στο εργοστάσιο, πρώτα καθαρίζονται από ξένα σώματα και ταξινομούνται.
Ακολουθεί το καβούρδισμα. Δεν υπάρχει μία μοναδική σωστή θερμοκρασία ή διάρκεια για όλες τις σοκολάτες. Ο τρόπος καβουρδίσματος εξαρτάται από την ποικιλία του κακάο, το μέγεθος των κόκκων και το γευστικό αποτέλεσμα που επιδιώκει ο παραγωγός.
Η θερμότητα μειώνει την υγρασία, μεταβάλλει πολλές από τις ενώσεις του κόκκου και αναπτύσσει τα χαρακτηριστικά αρώματα του καβουρδισμένου κακάο.
2. Το κέλυφος φεύγει και μένουν τα cocoa nibs
Μετά το καβούρδισμα, οι κόκκοι σπάζουν και το εξωτερικό περίβλημά τους απομακρύνεται. Η διαδικασία είναι γνωστή διεθνώς ως winnowing.
Αυτό που απομένει είναι τα μικρά κομμάτια από το εσωτερικό του κόκκου, γνωστά ως cocoa nibs.
Τα nibs περιέχουν σημαντική ποσότητα λίπους, το γνωστό βούτυρο κακάο, αλλά σε αυτό το στάδιο παραμένουν ακόμη στερεά κομμάτια.
3. Από τα nibs δημιουργείται μια υγρή κακαόμαζα
Τα cocoa nibs περνούν από ισχυρούς μύλους. Κατά την άλεση, τα στερεά σωματίδια γίνονται ολοένα μικρότερα και το βούτυρο κακάο που περιέχουν λιώνει λόγω της θερμοκρασίας και της μηχανικής καταπόνησης.
Το αποτέλεσμα είναι μια παχύρρευστη πάστα που ονομάζεται κακαόμαζα, cocoa mass ή cocoa liquor. Παρά τη λέξη «liquor», δεν περιέχει αλκοόλ.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά υλικά από τα οποία κατασκευάζεται η σοκολάτα.
Πώς φτιάχνεται η σκόνη κακάο;
Εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Η κακαόμαζα δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε σκόνη κακάο με περισσότερη άλεση.
Για την παραγωγή κακάο σε σκόνη, η κακαόμαζα μπορεί να οδηγηθεί σε υδραυλική πρέσα. Με μεγάλη πίεση διαχωρίζεται ένα μέρος του βουτύρου κακάο από τα στερεά συστατικά.
Το στερεό υλικό που απομένει ονομάζεται cocoa cake. Αφού ψυχθεί και αλεστεί, μετατρέπεται στη γνωστή σκόνη κακάο.
Το βούτυρο κακάο που διαχωρίστηκε δεν πετιέται. Είναι εξαιρετικά σημαντικό συστατικό και χρησιμοποιείται ξανά σε πολλές συνταγές σοκολάτας.
4. Ανάμειξη των βασικών συστατικών
Για να παραχθεί η σοκολάτα, η κακαόμαζα αναμειγνύεται με διαφορετικά υλικά ανάλογα με τη συνταγή.
Στη μαύρη σοκολάτα χρησιμοποιούνται συνήθως:
- κακαόμαζα,
- ζάχαρη,
- βούτυρο κακάο, ανάλογα με τη συνταγή.
Στη σοκολάτα γάλακτος προστίθενται επίσης γαλακτοκομικά στερεά, συνήθως σε μορφή γάλακτος σε σκόνη ή άλλων επεξεργασμένων γαλακτοκομικών συστατικών.
Η λευκή σοκολάτα είναι διαφορετική: περιέχει βούτυρο κακάο αλλά όχι τα μη λιπαρά στερεά του κακάο που περιέχει η κακαόμαζα.
5. Refining: Πώς γίνεται η σοκολάτα πραγματικά λεία
Ακόμη και μετά την ανάμειξη, τα σωματίδια της ζάχαρης, του κακάο και του γάλακτος είναι αρκετά μεγάλα ώστε η σοκολάτα να φαίνεται τραχιά στη γλώσσα.
Γι’ αυτό το μείγμα περνά από το στάδιο του refining, δηλαδή της πολύ λεπτής άλεσης.
Στη βιομηχανία χρησιμοποιούνται συχνά συστήματα κυλίνδρων, όπως οι πεντακύλινδροι refiners. Οι κύλινδροι πιέζουν το μείγμα και μειώνουν σημαντικά το μέγεθος των στερεών σωματιδίων.
Το μέγεθός τους πρέπει να είναι αρκετά μικρό ώστε η ανθρώπινη γλώσσα να μην αντιλαμβάνεται τη σοκολάτα ως «κοκκώδη».
6. Conching: Το στάδιο που αλλάζει γεύση και υφή
Το επόμενο στάδιο είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά της σοκολατοποιίας: το conching.
Σε ειδικά μηχανήματα, η σοκολάτα αναδεύεται και δουλεύεται για ώρες υπό ελεγχόμενη θερμοκρασία.
Το conching βοηθά:
- στην απομάκρυνση μέρους της υγρασίας,
- στη μείωση ανεπιθύμητων πτητικών και όξινων ενώσεων,
- στην καλύτερη επικάλυψη των στερεών σωματιδίων με λίπος,
- στη διαμόρφωση της γεύσης,
- στη βελτίωση της ρευστότητας της σοκολάτας.
Προς το τέλος μπορούν να προστεθούν επιπλέον βούτυρο κακάο και γαλακτωματοποιητές ώστε να επιτευχθεί η επιθυμητή ρευστότητα.
7. Tempering: Το μυστικό πίσω από τη γυαλιστερή πλάκα
Η σοκολάτα δεν μπορεί απλώς να λιώσει, να μπει σε μια φόρμα και να κρυώσει ανεξέλεγκτα. Το βούτυρο κακάο μπορεί να κρυσταλλωθεί σε διαφορετικές μορφές και δεν δίνουν όλες το ίδιο αποτέλεσμα.
Στο tempering η θερμοκρασία της σοκολάτας ανεβαίνει και πέφτει με αυστηρά ελεγχόμενο τρόπο, ώστε να ευνοηθεί η δημιουργία της επιθυμητής σταθερής κρυσταλλικής δομής.
Όταν το tempering έχει γίνει σωστά, η σοκολάτα αποκτά:
- γυαλιστερή επιφάνεια,
- ομοιόμορφη υφή,
- καλό «σπάσιμο» όταν λυγίζει,
- καλύτερη σταθερότητα κατά την αποθήκευση.
Αν το tempering αποτύχει, μπορεί να εμφανιστούν θαμπή επιφάνεια, μαλακή υφή ή λευκά σημάδια που σχετίζονται με την κρυστάλλωση του λίπους.
8. Μορφοποίηση, δόνηση και ψύξη
Η σωστά tempered σοκολάτα μεταφέρεται σε μηχανές που τη δοσομετρούν μέσα σε καλούπια.
Τα καλούπια συχνά δονούνται ώστε η μάζα να απλωθεί ομοιόμορφα και να απομακρυνθούν παγιδευμένες φυσαλίδες αέρα.
Στη συνέχεια περνούν από ελεγχόμενες ζώνες ψύξης. Καθώς η σοκολάτα στερεοποιείται και η κρυσταλλική δομή του βουτύρου κακάο σταθεροποιείται, συστέλλεται ελαφρά και μπορεί να αφαιρεθεί ευκολότερα από το καλούπι.
Το τελευταίο στάδιο είναι η συσκευασία.
Γιατί η θερμοκρασία είναι τόσο σημαντική;
Δεν υπάρχει μία μοναδική θερμοκρασία που πρέπει να διατηρείται σε ολόκληρη την παραγωγή. Κάθε στάδιο έχει διαφορετικές απαιτήσεις.
Το καβούρδισμα χρειάζεται θερμοκρασίες αρκετά υψηλές για την ανάπτυξη αρωμάτων, το conching λειτουργεί σε διαφορετικές συνθήκες και το tempering απαιτεί πολύ πιο ακριβείς κύκλους θέρμανσης και ψύξης.
Γι’ αυτό τα σύγχρονα εργοστάσια χρησιμοποιούν αισθητήρες, θερμοστάτες, εναλλάκτες θερμότητας και αυτοματοποιημένα συστήματα ελέγχου που παρακολουθούν συνεχώς τη διαδικασία.
Πού βρίσκεται τελικά η «μηχανολογία» της σοκολάτας;
Σχεδόν παντού. Οι βιομηχανικές γραμμές περιλαμβάνουν συστήματα μεταφοράς, καβουρδιστήρια, θραυστήρες, μύλους, κυλινδρόμυλους, αναδευτήρες, conches, αντλίες, tempering machines, δοσομετρικά συστήματα, ψυκτικές σήραγγες και μηχανές συσκευασίας.
Οι μηχανικοί πρέπει να ελέγχουν όχι μόνο τη θερμοκρασία και την ταχύτητα των μηχανών, αλλά και τη ροή της σοκολάτας, την πίεση, το μέγεθος των σωματιδίων, την κατανάλωση ενέργειας και την υγιεινή του εξοπλισμού.
Σε μεγάλες μονάδες, μεγάλο μέρος της διαδικασίας παρακολουθείται από αυτοματισμούς και αισθητήρες, ώστε η ίδια συνταγή να παράγεται με όσο το δυνατόν σταθερότερη ποιότητα.
Το παράξενο είναι ότι η γεύση αρχίζει πριν από τα μηχανήματα
Όσο εξελιγμένο και αν είναι ένα εργοστάσιο, δεν μπορεί να διορθώσει πλήρως κακής ποιότητας κακάο. Η ζύμωση και η ξήρανση στον τόπο παραγωγής δημιουργούν τις βάσεις πάνω στις οποίες θα δουλέψουν αργότερα το καβούρδισμα και το conching.
Γι’ αυτό μια πλάκα σοκολάτας είναι αποτέλεσμα δύο κόσμων: της καλλιέργειας και της αρχικής επεξεργασίας του κακάο από τη μία και της εξαιρετικά ελεγχόμενης βιομηχανικής παραγωγής από την άλλη.
Και ανάμεσα στον καρπό του κακαόδεντρου και στη γυαλιστερή πλάκα του ραφιού μεσολαβούν πολύ περισσότερη φυσική, χημεία και μηχανολογία απ’ όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Πηγές:















