Διατροφή και άσκηση βρίσκονται συνήθως στο επίκεντρο όταν μιλάμε για απώλεια ή διατήρηση βάρους. Υπάρχει όμως ένας ακόμη παράγοντας που συχνά υποτιμάται: ο ύπνος.
Οι έρευνες δείχνουν ότι ο συστηματικά ανεπαρκής ύπνος συνδέεται με μεγαλύτερη πείνα, διαφορετικές διατροφικές επιλογές και αυξημένο κίνδυνο αύξησης βάρους. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ύπνος από μόνος του αδυνατίζει, αλλά ότι μπορεί να επηρεάζει αρκετούς μηχανισμούς που κάνουν τη διαχείριση του βάρους ευκολότερη ή δυσκολότερη.
Πόσες ώρες ύπνου χρειαζόμαστε;
Για τους περισσότερους ενήλικες, οι επίσημες συστάσεις ξεκινούν από τουλάχιστον 7 ώρες ύπνου τη νύχτα. Οι ανάγκες όμως δεν είναι ακριβώς ίδιες για όλους και αλλάζουν με την ηλικία.
Εξίσου σημαντική με τη διάρκεια είναι και η ποιότητα του ύπνου: να μην υπάρχουν συνεχείς αφυπνίσεις, να διατηρείται σχετικά σταθερό ωράριο και να ξυπνά κάποιος αρκετά ξεκούραστος ώστε να λειτουργεί φυσιολογικά μέσα στην ημέρα.
Πώς μπορεί ο λίγος ύπνος να επηρεάσει την πείνα;
Ο οργανισμός χρησιμοποιεί πολλές ορμόνες και νευρικά σήματα για να ρυθμίζει την πείνα και τον κορεσμό. Ανάμεσά τους βρίσκονται η γκρελίνη, που σχετίζεται με την αύξηση της όρεξης, και η λεπτίνη, που συμμετέχει στη ρύθμιση του κορεσμού και των ενεργειακών αποθεμάτων.
Μελέτες έχουν βρει ότι ο σύντομος ή ανεπαρκής ύπνος μπορεί να επηρεάσει αυτά τα συστήματα. Τα δεδομένα είναι πιο σταθερά για αύξηση της γκρελίνης σε συνθήκες σύντομου ύπνου, ενώ οι μεταβολές της λεπτίνης δεν είναι τόσο απλές ή ίδιες σε όλες τις μελέτες.
Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι ένας άνθρωπος που δεν έχει κοιμηθεί αρκετά μπορεί να αισθάνεται περισσότερο πεινασμένος και να δυσκολεύεται περισσότερο να ελέγξει την πρόσληψη τροφής.
Δεν είναι μόνο οι ορμόνες: αλλάζουν και οι επιλογές τροφίμων
Η έλλειψη ύπνου μπορεί να επηρεάσει και τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Όταν είμαστε κουρασμένοι, τρόφιμα πλούσια σε θερμίδες, ζάχαρη ή λίπος μπορεί να φαίνονται περισσότερο ελκυστικά.
Παράλληλα, περισσότερες ώρες ξύπνιοι σημαίνουν περισσότερες ευκαιρίες για φαγητό, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο ανεπαρκής ύπνος μπορεί να δυσκολεύει μια προσπάθεια απώλειας βάρους, ακόμη και όταν κάποιος γνωρίζει τι θα έπρεπε να τρώει.
Τι έδειξε πείραμα όταν οι άνθρωποι κοιμήθηκαν περισσότερο;
Μια ενδιαφέρουσα τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη εξέτασε 80 ενήλικες με υπερβάλλον βάρος που συνήθως κοιμούνταν λιγότερο από 6,5 ώρες τη νύχτα.
Οι συμμετέχοντες που καθοδηγήθηκαν ώστε να αυξήσουν τον ύπνο τους κοιμήθηκαν κατά μέσο όρο περίπου 1,2 ώρα περισσότερο τη νύχτα.
Κατά τη διάρκεια των δύο εβδομάδων της παρέμβασης κατανάλωναν περίπου 270 λιγότερες θερμίδες ημερησίως σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η συνολική ενεργειακή δαπάνη δεν αυξήθηκε σημαντικά. Δηλαδή το αποτέλεσμα δεν προέκυψε επειδή ο οργανισμός «έκαιγε περισσότερες θερμίδες», αλλά κυρίως επειδή οι συμμετέχοντες έτρωγαν λιγότερο.
Ο λίγος ύπνος «ρίχνει» τον μεταβολισμό;
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από τον συνηθισμένο ισχυρισμό ότι «ο λίγος ύπνος επιβραδύνει τον μεταβολισμό».
Η στέρηση ύπνου μπορεί να επηρεάσει τον μεταβολισμό της γλυκόζης, την ευαισθησία στην ινσουλίνη, τις ορμόνες της όρεξης και την ενεργειακή ισορροπία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε βραδιά λίγου ύπνου προκαλεί αυτόματα μεγάλη πτώση του βασικού μεταβολικού ρυθμού.
Η μεγαλύτερη επίδραση στο βάρος φαίνεται να προκύπτει από έναν συνδυασμό μεγαλύτερης όρεξης, αυξημένης πρόσληψης θερμίδων, μεγαλύτερης κόπωσης και διαταραχής του φυσιολογικού καθημερινού ρυθμού.
Ύπνος και αντίσταση στην ινσουλίνη
Η χρόνια ανεπάρκεια ύπνου έχει επίσης συνδεθεί με χειρότερη ρύθμιση της γλυκόζης και μειωμένη ευαισθησία στην ινσουλίνη.
Αυτό έχει σημασία πολύ πέρα από το βάρος, επειδή η μακροχρόνια διαταραχή του μεταβολισμού της γλυκόζης αποτελεί έναν από τους παράγοντες που σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.
Δεν είναι όμως σωστό να θεωρούμε ότι κάθε άνθρωπος που κοιμάται λίγο θα εμφανίσει αντίσταση στην ινσουλίνη ή κοιλιακό λίπος. Ο ύπνος αποτελεί έναν από πολλούς παράγοντες.
Ο κακός ύπνος μπορεί να κάνει και την άσκηση δυσκολότερη
Αν κάποιος ξυπνά κουρασμένος, είναι πιθανότερο να έχει λιγότερη διάθεση για άσκηση ή γενικότερη κίνηση μέσα στην ημέρα.
Ο ανεπαρκής ύπνος μπορεί επίσης να επηρεάσει την προσοχή, την απόδοση και την αντίληψη της προσπάθειας κατά την προπόνηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μία νύχτα κακού ύπνου ακυρώνει μια προπόνηση. Όταν όμως η κόπωση είναι χρόνια, μπορεί να δυσκολεύει τη συνέπεια στην άσκηση.
Ο ύπνος δεν αντικαθιστά το θερμιδικό έλλειμμα
Για να μειωθεί το σωματικό βάρος μακροπρόθεσμα, πρέπει τελικά η συνολική ενεργειακή πρόσληψη να είναι χαμηλότερη από την ενέργεια που καταναλώνει ο οργανισμός.
Ο ύπνος δεν παρακάμπτει αυτόν τον βασικό κανόνα. Μπορεί όμως να βοηθήσει έμμεσα, κάνοντας ευκολότερο τον έλεγχο της πείνας, των επιλογών φαγητού και της καθημερινής δραστηριότητας.
Γι’ αυτό είναι πιο σωστό να αντιμετωπίζεται ως μέρος ενός συνολικού προγράμματος διαχείρισης βάρους, μαζί με τη διατροφή και τη σωματική δραστηριότητα.
Πρακτικές συνήθειες για καλύτερο ύπνο
Μερικές απλές αλλαγές μπορούν να βοηθήσουν στη βελτίωση της διάρκειας και της ποιότητας του ύπνου:
- Κρατήστε σχετικά σταθερή ώρα ύπνου και αφύπνισης, ακόμη και τα Σαββατοκύριακα.
- Διατηρήστε το υπνοδωμάτιο δροσερό, σκοτεινό και ήσυχο.
- Περιορίστε το έντονο τεχνητό φως το βράδυ, ιδιαίτερα λίγο πριν τον ύπνο.
- Προσέξτε την καφεΐνη, ειδικά τις απογευματινές και βραδινές ώρες.
- Αποφύγετε πολύ βαριά γεύματα και μεγάλες ποσότητες αλκοόλ κοντά στην ώρα του ύπνου.
- Κινηθείτε μέσα στην ημέρα και προσπαθήστε να έχετε τακτική σωματική δραστηριότητα.
- Εκτεθείτε σε φυσικό φως νωρίς μέσα στην ημέρα, ώστε να βοηθήσετε τον κιρκάδιο ρυθμό του οργανισμού.
Τι γίνεται με τις οθόνες και το μπλε φως;
Οι φωτεινές οθόνες αργά το βράδυ μπορούν να επηρεάσουν τον φυσιολογικό κύκλο ύπνου και εγρήγορσης. Το έντονο φως, ιδιαίτερα σε ώρα που το σώμα προετοιμάζεται για ύπνο, μπορεί να καθυστερήσει τα σήματα που σχετίζονται με την έναρξη του ύπνου.
Δεν χρειάζεται όμως να θεωρούμε κάθε χρήση κινητού καταστροφική. Πιο πρακτικό είναι να μειώνουμε το έντονο φως και τη διεγερτική χρήση συσκευών πριν από τον ύπνο και να δίνουμε στον εγκέφαλο λίγο χρόνο να χαλαρώσει.
Βοηθά ο μεσημεριανός ύπνος στο αδυνάτισμα;
Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ότι ένας σύντομος μεσημεριανός ύπνος βοηθά άμεσα στην απώλεια βάρους.
Ένας μικρός υπνάκος μπορεί να μειώσει προσωρινά την υπνηλία και να βελτιώσει την εγρήγορση σε ορισμένους ανθρώπους. Αν όμως είναι μεγάλος ή γίνεται αργά το απόγευμα, μπορεί σε κάποιους να δυσκολέψει τον βραδινό ύπνο.
Το σημαντικότερο είναι να μην χρησιμοποιείται συστηματικά ως υποκατάστατο ανεπαρκούς νυχτερινού ύπνου.
Πότε ένα πρόβλημα ύπνου χρειάζεται έλεγχο;
Αν η αϋπνία επιμένει, αν κάποιος ξυπνά συχνά μέσα στη νύχτα ή αισθάνεται μονίμως εξαντλημένος παρά το γεγονός ότι περνά αρκετές ώρες στο κρεβάτι, αξίζει να αναζητήσει ιατρική συμβουλή.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται το έντονο ροχαλητό, οι παύσεις στην αναπνοή κατά τον ύπνο ή η έντονη υπνηλία μέσα στην ημέρα, επειδή μπορεί να σχετίζονται με υπνική άπνοια, μια κατάσταση που χρειάζεται σωστή διάγνωση και αντιμετώπιση.
Ο ύπνος είναι μέρος της εξίσωσης, όχι μαγική λύση
Ένας καλός ύπνος δεν πρόκειται από μόνος του να εξαφανίσει τα περιττά κιλά. Μπορεί όμως να κάνει ευκολότερο το να τρώμε πιο ελεγχόμενα, να έχουμε περισσότερη ενέργεια και να τηρούμε με μεγαλύτερη συνέπεια ένα πρόγραμμα διατροφής και άσκησης.
Αν λοιπόν κάποιος προσπαθεί να χάσει βάρος αλλά κοιμάται συστηματικά πέντε ή έξι ώρες, αξίζει να εξετάσει και αυτόν τον παράγοντα. Το σώμα δεν αντιμετωπίζει τον ύπνο ως χαμένο χρόνο· τον χρειάζεται για να λειτουργεί φυσιολογικά.
Πηγές:












