Από αυτοκράτορες και βασιλιάδες μέχρι τραπεζίτες και βιομήχανους, η ιστορία είναι γεμάτη ανθρώπους που συγκέντρωσαν τεράστιο πλούτο. Συχνά βλέπουμε μάλιστα λίστες που υπολογίζουν τις περιουσίες τους σε 200, 300 ή ακόμη και 400 δισεκατομμύρια σημερινά δολάρια.
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό πρόβλημα: τέτοιες συγκρίσεις είναι μόνο προσεγγίσεις. Άλλο είναι να υπολογίζουμε την αξία των μετοχών ενός σύγχρονου επιχειρηματία και άλλο να προσπαθούμε να βάλουμε τιμή στην εξουσία, στη γη και στους πόρους ενός μεσαιωνικού μονάρχη. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι που ακολουθούν ανήκαν αναμφίβολα στους οικονομικά ισχυρότερους της εποχής τους.
Cornelius Vanderbilt: Από τα πλοία στους σιδηροδρόμους
Ο Cornelius Vanderbilt γεννήθηκε το 1794 και ξεκίνησε την επαγγελματική του πορεία μεταφέροντας ανθρώπους και εμπορεύματα με μικρά πλοιάρια γύρω από τη Νέα Υόρκη. Στη συνέχεια δημιούργησε μια μεγάλη επιχείρηση ατμόπλοιων, πριν στραφεί στους σιδηροδρόμους.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του έλεγχε σημαντικά τμήματα του αμερικανικού σιδηροδρομικού δικτύου, ανάμεσά τους τη New York Central. Όταν πέθανε το 1877, η περιουσία του υπολογιζόταν περίπου στα 90 έως 100 εκατομμύρια δολάρια της εποχής, ποσό τεράστιο για τα δεδομένα του 19ου αιώνα.
Οι σύγχρονες εκτιμήσεις που τη μετατρέπουν σε περίπου 185 δισ. δολάρια εξαρτώνται από τη μέθοδο υπολογισμού και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως πραγματικό τραπεζικό υπόλοιπο.
Henry Ford: Η μαζική παραγωγή άλλαξε την αυτοκινητοβιομηχανία
Ο Henry Ford δεν εφηύρε ούτε το αυτοκίνητο ούτε τη γραμμή συναρμολόγησης. Εκείνο που έκανε ήταν να τελειοποιήσει τη χρήση της κινούμενης γραμμής συναρμολόγησης στην κατασκευή αυτοκινήτων.
Το 1913 η Ford άρχισε να χρησιμοποιεί τη νέα μέθοδο στο εργοστάσιο του Highland Park, μειώνοντας δραματικά τον χρόνο παραγωγής του Model T. Αυτό βοήθησε να πέσει και η τιμή του αυτοκινήτου, ώστε να γίνει προσιτό σε πολύ περισσότερους ανθρώπους.
Το 1914 η εταιρεία ανακοίνωσε και το περίφημο ημερομίσθιο των 5 δολαρίων. Ήταν πολύ υψηλότερο από το συνηθισμένο της εποχής και βοήθησε τη Ford να προσελκύσει και να κρατήσει εργαζομένους σε μια απαιτητική γραμμή παραγωγής.
Το ποσό των περίπου 199 ή 200 δισ. σημερινών δολαρίων που συναντάται σε σχετικές λίστες είναι και εδώ υποθετική σύγχρονη αποτίμηση.
Muammar Gaddafi: Το αμφιλεγόμενο ποσό των 200 δισ. δολαρίων
Μετά την πτώση του καθεστώτος του Muammar Gaddafi το 2011 δημοσιεύθηκαν αναφορές σύμφωνα με τις οποίες περιουσιακά στοιχεία αξίας έως και 200 δισ. δολαρίων είχαν συνδεθεί με τον ίδιο, την οικογένειά του και το λιβυκό καθεστώς.
Το ποσό όμως χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Πολλά από τα συγκεκριμένα περιουσιακά στοιχεία βρίσκονταν στο όνομα κρατικών οργανισμών, της Κεντρικής Τράπεζας της Λιβύης ή της Libyan Investment Authority. Άρα δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι όλα αποτελούσαν προσωπική περιουσία του Gaddafi.
Η Λιβύη διαθέτει τεράστια πετρελαϊκά αποθέματα και επί δεκαετίες ο διαχωρισμός ανάμεσα στα κρατικά οικονομικά και στην εξουσία του καθεστώτος ήταν δύσκολος. Αυτό ακριβώς κάνει μια ακριβή αποτίμηση της προσωπικής του περιουσίας σχεδόν αδύνατη.
Γουλιέλμος ο Κατακτητής: Μπορεί ένας βασιλιάς του 11ου αιώνα να αποτιμηθεί σε δολάρια;
Ο Γουλιέλμος ο Κατακτητής έγινε βασιλιάς της Αγγλίας μετά τη νορμανδική κατάκτηση του 1066. Η βασιλεία του άλλαξε ριζικά την ιδιοκτησία γης και την πολιτική δομή της χώρας.
Το 1085 διέταξε τη μεγάλη απογραφή που οδήγησε στο Domesday Book, ένα εξαιρετικά λεπτομερές αρχείο για τη γη, τους ιδιοκτήτες και την οικονομική αξία των κτημάτων της Αγγλίας.
Συνδέεται επίσης με την ίδρυση του Tower of London, που εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της νορμανδικής εξουσίας.
Ορισμένες δημοφιλείς λίστες μετατρέπουν τον πλούτο που βρισκόταν υπό τον έλεγχό του σε περισσότερα από 200 δισ. δολάρια. Δεν υπάρχει όμως αξιόπιστη μέθοδος για να διαχωρίσουμε με σύγχρονους όρους την προσωπική περιουσία του βασιλιά από τους πόρους και τα εδάφη του ίδιου του βασιλείου.
Jakob Fugger: Ο τραπεζίτης που δάνειζε αυτοκράτορες
Ο Jakob Fugger, γνωστός και ως «Fugger ο Πλούσιος», γεννήθηκε το 1459 στο Άουγκσμπουργκ. Η οικογένειά του είχε ξεκινήσει από το εμπόριο υφασμάτων, αλλά ο ίδιος επέκτεινε δραστικά τις δραστηριότητές της.
Επένδυσε σε ορυχεία χαλκού και αργύρου, χρηματοδότησε τους Αψβούργους και δάνειζε τεράστια ποσά σε βασιλιάδες, αυτοκράτορες και εκκλησιαστικές αρχές.
Η επιρροή του ήταν τόσο μεγάλη ώστε τα χρήματα των Fugger συνέβαλαν ακόμη και στην εκλογή του Καρόλου Ε΄ ως αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 1519.
Η περίφημη εκτίμηση των 221 δισ. δολαρίων είναι σύγχρονη απόπειρα σύγκρισης και όχι καταγεγραμμένη ιστορική περιουσία.
Mir Osman Ali Khan: Ο άνθρωπος που το TIME αποκαλούσε πλουσιότερο στον κόσμο
Ο Mir Osman Ali Khan έγινε Nizam του Hyderabad το 1911 και κυβέρνησε μέχρι την ενσωμάτωση του κράτους στην Ινδία το 1948.
Η περιουσία του ήταν πραγματικά εντυπωσιακή. Το TIME τον παρουσίαζε το 1937 ως τον «πλουσιότερο άνθρωπο στον κόσμο» και εκτιμούσε το συνολικό του κεφάλαιο περίπου στα 1,4 δισ. δολάρια της εποχής. Αναφέρονταν επίσης τεράστιες ποσότητες χρυσού και κοσμημάτων.
Παράλληλα, επί των ημερών του αναπτύχθηκαν υποδομές, σιδηρόδρομοι, ηλεκτροδότηση και εκπαιδευτικά ιδρύματα στο Hyderabad.
Η μετατροπή της περιουσίας του σε περίπου 230 δισ. σημερινά δολάρια παραμένει μια ενδεικτική και όχι απόλυτη σύγκριση.
Νικόλαος Β΄: Προσωπικός πλούτος ή περιουσία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας;
Ο Νικόλαος Β΄ ήταν ο τελευταίος αυτοκράτορας της Ρωσίας και κυβέρνησε από το 1894 μέχρι την παραίτησή του το 1917.
Σε δημοφιλείς λίστες εμφανίζεται συχνά με περιουσία περίπου 300 δισ. σημερινών δολαρίων. Η συγκεκριμένη εκτίμηση όμως είναι ιδιαίτερα προβληματική, επειδή μεγάλο μέρος του πλούτου που βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Τσάρου αποτελούσε περιουσία του Στέμματος ή του κράτους και όχι προσωπικό τραπεζικό πλούτο.
Η αυτοκρατορική οικογένεια είχε πράγματι κτήματα, επενδύσεις, κοσμήματα και σημαντικά εισοδήματα, αλλά η πραγματική προσωπική καθαρή περιουσία του Νικολάου δεν μπορεί να υπολογιστεί με ακρίβεια στα 300 δισ. δολάρια.
Andrew Carnegie: Από φτωχός μετανάστης σε μεγιστάνα του χάλυβα
Ο Andrew Carnegie γεννήθηκε στη Σκωτία το 1835 και μετανάστευσε με την οικογένειά του στις Ηνωμένες Πολιτείες όταν ήταν παιδί.
Δεν δημιούργησε τη U.S. Steel, όπως αναφέρεται συχνά λανθασμένα. Δημιούργησε την Carnegie Steel και το 1901 την πούλησε σε όμιλο που οργάνωσε ο J.P. Morgan. Από αυτή τη συμφωνία δημιουργήθηκε η U.S. Steel.
Η συνολική συμφωνία είχε αξία περίπου 480 εκατ. δολάρια της εποχής και έκανε τον Carnegie έναν από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο.
Τα επόμενα χρόνια αφιέρωσε τεράστιο μέρος της περιουσίας του στη φιλανθρωπία, χρηματοδοτώντας βιβλιοθήκες, εκπαιδευτικά ιδρύματα, επιστημονικούς οργανισμούς και άλλα κοινωφελή έργα.
John D. Rockefeller: Η Standard Oil και μια τεράστια προσωπική περιουσία
Ο John D. Rockefeller γεννήθηκε το 1839 και δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του μέσα από την πετρελαϊκή βιομηχανία.
Ήταν από τους βασικούς ιδρυτές της Standard Oil, η οποία απέκτησε τεράστια κυριαρχία στην παραγωγή, τη διύλιση και τη διανομή πετρελαίου στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το 1911 το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ διέταξε τη διάσπαση της Standard Oil λόγω παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας. Παρ’ όλα αυτά, η αξία των μετοχών του Rockefeller στις εταιρείες που προέκυψαν διατήρησε και αύξησε τον πλούτο του.
Αρχειακές πηγές υπολογίζουν ότι η προσωπική του περιουσία είχε φτάσει περίπου τα 900 εκατ. δολάρια ήδη από το 1913. Αργότερα διέθεσε μεγάλο μέρος των χρημάτων του σε φιλανθρωπικές δράσεις, συμβάλλοντας μεταξύ άλλων στην ανάπτυξη του University of Chicago και ιδρύοντας το Rockefeller Institute for Medical Research.
Mansa Musa: Ήταν πράγματι ο πλουσιότερος άνθρωπος όλων των εποχών;
Ο Mansa Musa κυβέρνησε την Αυτοκρατορία του Μάλι τον 14ο αιώνα, σε μια εποχή που η περιοχή έλεγχε σημαντικές πηγές και εμπορικούς δρόμους χρυσού.
Έγινε διάσημος έξω από τη Δυτική Αφρική κυρίως μετά το προσκύνημά του στη Μέκκα το 1324. Οι ιστορικές περιγραφές μιλούν για μια εντυπωσιακή συνοδεία και τεράστιες ποσότητες χρυσού που διανεμήθηκαν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού.
Οι ποσότητες ήταν τόσο μεγάλες ώστε ιστορικές πηγές συνδέουν την παρουσία του στην Αίγυπτο με πτώση της αξίας του χρυσού για χρόνια.
Σήμερα χαρακτηρίζεται συχνά ως «ο πλουσιότερος άνθρωπος που έζησε ποτέ» και διάφορες λίστες του αποδίδουν περιουσία περίπου 400 δισ. δολαρίων. Οι ιστορικοί όμως τονίζουν ότι δεν υπάρχει αξιόπιστος τρόπος να μετατραπεί ο πλούτος της αυτοκρατορίας του σε ένα συγκεκριμένο σύγχρονο ποσό.
Γιατί οι ιστορικές περιουσίες δεν μπορούν να συγκριθούν εύκολα;
Το μεγαλύτερο πρόβλημα σε τέτοιες λίστες είναι ότι συγκρίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα. Ένας σύγχρονος δισεκατομμυριούχος μπορεί να έχει περιουσία σε μετοχές, ακίνητα και μετρητά. Ένας μεσαιωνικός βασιλιάς μπορούσε να ελέγχει εκατομμύρια στρέμματα γης, φόρους και ολόκληρους παραγωγικούς πόρους ενός κράτους.
Υπάρχουν επίσης διαφορετικοί τρόποι μετατροπής ενός παλιού ποσού σε σημερινά χρήματα. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον πληθωρισμό, το μερίδιο του πλούτου στο ΑΕΠ, το ποσοστό της συνολικής οικονομίας ή ακόμη και την αγοραστική δύναμη. Κάθε μέθοδος μπορεί να δώσει τελείως διαφορετικό αποτέλεσμα.
Γι’ αυτό αριθμοί όπως «185 δισ.», «300 δισ.» ή «400 δισ.» είναι καλύτερο να αντιμετωπίζονται ως ενδεικτικές σύγχρονες συγκρίσεις και όχι ως εξακριβωμένες περιουσίες.
Οι αριθμοί εντυπωσιάζουν, αλλά η πραγματική ιστορία είναι μεγαλύτερη
Οι Vanderbilt, Ford, Carnegie και Rockefeller δημιούργησαν περιουσίες μέσα από τις μεγάλες βιομηχανικές αλλαγές των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Fugger χρηματοδοτούσε αυτοκράτορες. Ο Osman Ali Khan κυβερνούσε ένα από τα πλουσιότερα πριγκιπικά κράτη της Ινδίας. Ο Γουλιέλμος και ο Νικόλαος Β΄ είχαν πρόσβαση σε πλούτο που ήταν στενά συνδεδεμένος με την ίδια την κρατική εξουσία.
Και στην περίπτωση του Mansa Musa, ο πλούτος ήταν τόσο στενά δεμένος με τα αποθέματα χρυσού και την οικονομική ισχύ μιας ολόκληρης αυτοκρατορίας ώστε οποιοσδήποτε ακριβής αριθμός σε δολάρια δίνει περισσότερο την ψευδαίσθηση ακρίβειας παρά μια πραγματική μέτρηση.
Το ασφαλέστερο συμπέρασμα δεν είναι ποιος είχε ακριβώς τα περισσότερα δισεκατομμύρια, αλλά ότι ορισμένοι άνθρωποι στο παρελθόν έλεγχαν ένα ποσοστό του πλούτου και των πόρων της εποχής τους που δύσκολα συγκρίνεται με οτιδήποτε γνωρίζουμε σήμερα.
