Στα Γαυγάμηλα, ο Αλέξανδρος αντιμετώπισε τον Δαρείο Γ΄ σε μια μάχη που άνοιξε τον δρόμο προς τις μεγάλες πόλεις της Περσικής Αυτοκρατορίας. Η αναμέτρηση έγινε το 331 π.Χ., στην περιοχή του σημερινού βόρειου Ιράκ, με επικρατέστερη χρονολόγηση την 1η Οκτωβρίου.
Ο Μακεδόνας βασιλιάς ήταν περίπου 25 ετών και είχε ήδη πίσω του τις νίκες στον Γρανικό και στην Ισσό. Στα Γαυγάμηλα, όμως, ο Δαρείος είχε επιλέξει ένα πεδίο που θα του επέτρεπε να αξιοποιήσει καλύτερα το ιππικό και τα άρματά του.
Γιατί ο Δαρείος επέλεξε την ανοιχτή πεδιάδα
Μετά την ήττα στην Ισσό το 333 π.Χ., ο Δαρείος επιχείρησε να διαπραγματευτεί με τον Αλέξανδρο. Οι προτάσεις συμβιβασμού δεν οδήγησαν σε συμφωνία και οι δύο βασιλείς προετοιμάστηκαν για νέα αναμέτρηση.
Η πεδιάδα των Γαυγαμήλων πρόσφερε χώρο για ανάπτυξη μεγάλων δυνάμεων ιππικού. Σύμφωνα με τις αρχαίες αφηγήσεις, τμήματα του εδάφους καθαρίστηκαν και εξομαλύνθηκαν ώστε να διευκολυνθούν τα δρεπανηφόρα άρματα, που έφεραν λεπίδες για να διασπούν τις αντίπαλες γραμμές.
Οι περσικές δυνάμεις θεωρούνται αριθμητικά μεγαλύτερες, αλλά το ακριβές μέγεθός τους παραμένει αβέβαιο. Οι εντυπωσιακοί αριθμοί που παραδίδουν οι αρχαίες πηγές δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως ασφαλείς καταμετρήσεις.
Η κίνηση προς τα δεξιά και το άνοιγμα στην περσική γραμμή
Στην αφήγηση του Αρριανού, ο Αλέξανδρος οδηγεί το δεξί τμήμα του στρατού του προς τα δεξιά, πλησιάζοντας την άκρη του προετοιμασμένου εδάφους. Οι Πέρσες μετακινούν δυνάμεις για να εμποδίσουν αυτή την πορεία και να απειλήσουν το πλευρό του.
Ακολουθεί σκληρή σύγκρουση ιππικού, ενώ τα δρεπανηφόρα άρματα δεν πετυχαίνουν τη διάλυση της μακεδονικής παράταξης που επιδίωκε ο Δαρείος. Ελαφρά οπλισμένοι στρατιώτες επιτίθενται στα άρματα και η αντίσταση των τμημάτων του Αλεξάνδρου περιορίζει την αποτελεσματικότητά τους.
Όταν δημιουργείται άνοιγμα στην περσική γραμμή, ο Αλέξανδρος στρέφει την επίθεσή του προς αυτό. Με τους Εταίρους, το επίλεκτο ιππικό του, και κοντινά τμήματα της φάλαγγας, κατευθύνεται προς το κέντρο όπου βρίσκεται ο Δαρείος. Πρόκειται για συνδυασμένη επίθεση ιππικού και πεζικού, όχι για έναν απομονωμένο ελιγμό.
Η φυγή του Δαρείου δεν σταμάτησε αμέσως τη μάχη
Η πίεση στο περσικό κέντρο ανάγκασε τον Δαρείο να εγκαταλείψει το πεδίο. Η αποχώρησή του συνέβαλε στην αποδιοργάνωση των δυνάμεων γύρω του, αλλά δεν σήμανε ότι όλες οι περσικές μονάδες σταμάτησαν ταυτόχρονα να πολεμούν.
Στην αριστερή πτέρυγα του στρατού του Αλεξάνδρου, ο Παρμενίων αντιμετώπιζε ισχυρή πίεση. Περσικά τμήματα είχαν επίσης περάσει από κενό της παράταξης και φτάσει ως τις αποσκευές του στρατού, όπου χρειάστηκε επέμβαση των εφεδρειών.
Ο Αρριανός αναφέρει ότι ο Αλέξανδρος διέκοψε την καταδίωξη για να κινηθεί προς βοήθεια της αριστερής πτέρυγας. Οι Θεσσαλοί ιππείς και οι υπόλοιπες δυνάμεις του Παρμενίωνα είχαν σημαντικό ρόλο στην τελική επικράτηση. Η νίκη απαιτούσε να αντέξουν και τα τμήματα που βρίσκονταν μακριά από τον ίδιο τον βασιλιά.
Τι ακολούθησε μετά τη νίκη
Τα Γαυγάμηλα άνοιξαν τον δρόμο για την κατάληψη της Βαβυλώνας και των Σούσων και, στη συνέχεια, για την προέλαση στην Περσέπολη. Ο Δαρείος, ωστόσο, παρέμενε ζωντανός και η κατάκτηση των περσικών εδαφών δεν είχε ολοκληρωθεί.
Το 330 π.Χ. ο Πέρσης βασιλιάς δολοφονήθηκε από συνωμότες του περιβάλλοντός του. Ο Αλέξανδρος συνέχισε τις εκστρατείες του ανατολικότερα, αντιμετωπίζοντας νέα αντίσταση. Επομένως, η μάχη αποτέλεσε αποφασιστικό πλήγμα στην εξουσία του Δαρείου, χωρίς να τελειώσει κάθε πολεμική σύγκρουση σε μία ημέρα.
Πώς συνδέεται η μάχη με τον Ελληνιστικό κόσμο
Οι κατακτήσεις του Αλεξάνδρου διεύρυναν τις επαφές ανάμεσα στον ελληνικό κόσμο, την Αίγυπτο και μεγάλες περιοχές της Ασίας. Η εγκατάσταση πληθυσμών, οι νέες πόλεις και οι πολιτικές αλλαγές δημιούργησαν συνθήκες για την εξάπλωση της ελληνικής γλώσσας και για πολιτισμικές ανταλλαγές.
Η Ελληνιστική εποχή, πάντως, αρχίζει συμβατικά με τον θάνατο του Αλεξάνδρου το 323 π.Χ. και τις εξελίξεις που ακολούθησαν. Τα Γαυγάμηλα υπήρξαν σημαντικό βήμα προς αυτόν τον μετασχηματισμό: μια στρατιωτική νίκη της οποίας οι πολιτικές και πολιτισμικές συνέπειες ξεδιπλώθηκαν για πολύ περισσότερο από τη διάρκεια της μάχης.
