Μια μικροσκοπική ακρίδα παρέμενε κρυμμένη για 128 ολόκληρα χρόνια μέσα σε έναν διάσημο πίνακα του Βίνσεντ Βαν Γκογκ, χωρίς κανείς να την έχει παρατηρήσει. Η ανακάλυψη έγινε το 2017, όταν ειδικοί του Μουσείου Τέχνης Nelson-Atkins στο Κάνσας Σίτι των ΗΠΑ εξέταζαν προσεκτικά το έργο «Ελαιόδεντρα», που ο Ολλανδός ζωγράφος είχε δημιουργήσει το 1889.
Η συντηρήτρια Mary Schafer εντόπισε τα υπολείμματα του εντόμου ανάμεσα στις παχιές στρώσεις της μπογιάς. Το μικροσκοπικό εύρημα αποκάλυψε μια απρόσμενη λεπτομέρεια για τον τρόπο με τον οποίο εργαζόταν ο μεγάλος ζωγράφος, που συνήθιζε να δημιουργεί πολλά έργα του στη φύση.
Η ακρίδα που παρέμεινε κρυμμένη στον πίνακα για 128 χρόνια
Ο πίνακας «Ελαιόδεντρα» (Olive Trees) δημιουργήθηκε το 1889 στη νότια Γαλλία, την περίοδο που ο Βαν Γκογκ βρισκόταν στο Σεν Ρεμί ντε Προβάνς. Αποτελεί μέρος μιας σειράς έργων που απεικονίζουν ελαιώνες, ένα θέμα που είχε ιδιαίτερη σημασία για τον καλλιτέχνη.
Το 2017, στο πλαίσιο επιστημονικής έρευνας για τη συλλογή γαλλικής ζωγραφικής του μουσείου Nelson-Atkins, η συντηρήτρια Mary Schafer εξέταζε με μεγέθυνση την επιφάνεια του έργου.
Τότε παρατήρησε κάτι παράξενο σε ένα σημείο του κάτω μέρους του πίνακα. Ανάμεσα στις ανάγλυφες πινελιές υπήρχαν τα υπολείμματα ενός μικρού εντόμου.
Η προσεκτική εξέταση αποκάλυψε ότι επρόκειτο για μια ακρίδα, η οποία είχε παραμείνει εγκλωβισμένη στο χρώμα για περισσότερο από έναν αιώνα.
Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι η ακρίδα δεν διακρίνεται εύκολα με γυμνό μάτι. Οι επισκέπτες του μουσείου μπορούσαν να θαυμάζουν τον πίνακα επί χρόνια χωρίς να υποψιάζονται ότι ένα πραγματικό έντομο βρισκόταν πάνω στην επιφάνειά του.
Πώς βρέθηκε η ακρίδα μέσα στη μπογιά του Βαν Γκογκ;
Μετά την ανακάλυψη, οι ειδικοί θέλησαν να μάθουν περισσότερα για το έντομο και τον τρόπο με τον οποίο είχε καταλήξει στον πίνακα.
Το μουσείο ζήτησε τη βοήθεια του Michael S. Engel, ειδικού στη μελέτη των εντόμων από το Πανεπιστήμιο του Κάνσας, ο οποίος συνδεόταν επίσης με το Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στη Νέα Υόρκη.
Η εξέταση έδειξε ότι από την ακρίδα έλειπαν σημαντικά μέρη του σώματός της, όπως ο θώρακας και η κοιλιά. Παράλληλα, οι επιστήμονες δεν εντόπισαν σημάδια κίνησης ή αναστάτωσης της μπογιάς γύρω από το σημείο όπου βρισκόταν.
Αυτό οδήγησε στο συμπέρασμα ότι το έντομο ήταν πιθανότατα ήδη νεκρό όταν βρέθηκε πάνω στον νωπό καμβά.
Δεν είναι γνωστό πώς ακριβώς κατέληξε εκεί. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι μεταφέρθηκε από τον άνεμο ή ήρθε σε επαφή με τον πίνακα ενώ ο καλλιτέχνης εργαζόταν στην ύπαιθρο.
Οι ειδικοί εξέτασαν επίσης αν το έντομο θα μπορούσε να προσφέρει πληροφορίες για την ακριβή εποχή κατά την οποία δημιουργήθηκε το έργο. Ωστόσο, η κατάστασή του δεν επέτρεψε έναν τέτοιο προσδιορισμό.
Ο Βαν Γκογκ είχε γράψει στον αδελφό του για τα έντομα στους πίνακές του
Η ανακάλυψη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή ο ίδιος ο ζωγράφος είχε περιγράψει τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε όταν ζωγράφιζε σε εξωτερικούς χώρους.
Σε επιστολή που έστειλε το 1885 στον αδελφό του, Τεό, ανέφερε ότι πολλές φορές αναγκαζόταν να απομακρύνει μύγες από τους καμβάδες του, ενώ η σκόνη, η άμμος και τα κλαδιά δημιουργούσαν επιπλέον προβλήματα.
Ο Βαν Γκογκ αγαπούσε να ζωγραφίζει απευθείας μπροστά στο φυσικό τοπίο. Παρατηρούσε το φως, τα δέντρα και τις αλλαγές των χρωμάτων, προσπαθώντας να αποτυπώσει στον καμβά όσα έβλεπε και αισθανόταν.
Η εργασία στην ύπαιθρο, όμως, σήμαινε ότι οι νωπές μπογιές μπορούσαν εύκολα να έρθουν σε επαφή με έντομα, χώμα και άλλα υλικά από το περιβάλλον.
Η μικρή ακρίδα αποτελεί έτσι ένα πραγματικό ίχνος των συνθηκών μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε το έργο.
Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι είχαν αλλάξει και τα χρώματα του πίνακα
Η ακρίδα δεν ήταν η μοναδική ενδιαφέρουσα ανακάλυψη που προέκυψε από τη μελέτη των «Ελαιόδεντρων».
Η επιστημονική ανάλυση αποκάλυψε ότι ο Βαν Γκογκ είχε χρησιμοποιήσει μια κόκκινη χρωστική ουσία που αλλοιώθηκε σταδιακά με το πέρασμα των δεκαετιών.
Αυτό σημαίνει ότι ο πίνακας δεν έχει σήμερα ακριβώς τα ίδια χρώματα που είχε όταν ολοκληρώθηκε το 1889.
Σε ορισμένα σημεία, αποχρώσεις που αρχικά περιλάμβαναν περισσότερο κόκκινο ή βιολετί έχουν εξασθενήσει, αλλάζοντας την οπτική ισορροπία της σύνθεσης.
Η ανακάλυψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τους ιστορικούς τέχνης, καθώς βοηθά στην καλύτερη κατανόηση των χρωματικών επιλογών του Βαν Γκογκ.
Δείχνει επίσης πόσο σημαντική είναι η επιστημονική εξέταση των παλιών έργων τέχνης, ακόμη και όταν εξωτερικά φαίνονται καλά διατηρημένα.
Ένα μικροσκοπικό έντομο που αποκάλυψε μια ανθρώπινη πλευρά της τέχνης
Στην ανακοίνωση του μουσείου στις 6 Νοεμβρίου 2017, ο διευθυντής Julián Zugazagoitia τόνισε ότι η ανακάλυψη προσφέρει μια καλύτερη εικόνα των συνθηκών κάτω από τις οποίες εργαζόταν ο καλλιτέχνης.
Η παρουσία του εντόμου δεν αποτελεί ένδειξη κακής συντήρησης ούτε κάποιο ελάττωμα που δημιουργήθηκε μεταγενέστερα. Αντίθετα, πρόκειται για ένα μικρό φυσικό στοιχείο που συνδέεται με την ίδια τη διαδικασία δημιουργίας του έργου.
Ο Βαν Γκογκ ζωγράφιζε πριν από την εποχή της σύγχρονης τεχνολογίας και των εξειδικευμένων εργαστηρίων. Οι πίνακές του δημιουργούνταν συχνά κάτω από τον ήλιο, με τον αέρα να φυσά και τη φύση να βρίσκεται κυριολεκτικά δίπλα του.
Η ακρίδα που έμεινε κρυμμένη για 128 χρόνια στους «Ελαιόδεντρους» είναι μια μικρή υπενθύμιση αυτής της πραγματικότητας.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο γοητευτικό στοιχείο της ιστορίας: μέσα σε ένα αριστούργημα που θαυμάζεται σε ολόκληρο τον κόσμο, παρέμεινε για περισσότερο από έναν αιώνα ένα σχεδόν αόρατο κομμάτι της καθημερινότητας του δημιουργού του.
Πηγή: The Nelson-Atkins Museum of Art – Grasshopper Found Embedded in van Gogh Masterpiece
