Μια φυλακή στήθηκε σε πανεπιστημιακό υπόγειο, με φοιτητές στη θέση των δεσμοφυλάκων και των κρατουμένων. Το πείραμα του Στάνφορντ, το 1971, είχε σχεδιαστεί να διαρκέσει δύο εβδομάδες. Σταμάτησε έπειτα από έξι ημέρες, αφήνοντας πίσω του καταγγελίες για ταπεινώσεις και έντονη ψυχολογική πίεση.
Η ιστορία έγινε διάσημη ως παράδειγμα του πόσο εύκολα η εξουσία μπορεί να αλλάξει έναν άνθρωπο. Όμως η δημοφιλής αφήγηση παραλείπει σημαντικές λεπτομέρειες: οι δεσμοφύλακες δεν συμπεριφέρθηκαν όλοι με τον ίδιο τρόπο και οι ερευνητές επηρέασαν όσα συνέβαιναν. Γι’ αυτό τα συμπεράσματα του πειράματος έχουν δεχτεί σοβαρή αμφισβήτηση.
Πώς στήθηκε η φυλακή στο υπόγειο
Ο ψυχολόγος Philip Zimbardo και η ομάδα του θέλησαν να μελετήσουν τη συμπεριφορά ανθρώπων σε μια προσομοίωση φυλακής. Επέλεξαν 24 νεαρούς άνδρες, φοιτητές που είχαν απαντήσει σε αγγελία, με αμοιβή 15 δολάρια την ημέρα. Η επιλογή περιλάμβανε συνεντεύξεις και ψυχολογικές δοκιμασίες.
Οι ρόλοι κρατουμένου και δεσμοφύλακα ανατέθηκαν τυχαία. Στο υπόγειο του Τμήματος Ψυχολογίας, χώροι εργαστηρίων μετατράπηκαν σε κελιά με κάγκελα, ενώ ένας διάδρομος λειτουργούσε ως κοινόχρηστος χώρος. Η διαδικασία ήταν σκηνοθετημένη, αλλά οι περιορισμοί που βίωναν οι συμμετέχοντες ήταν πραγματικοί.
Με τη συνεργασία της τοπικής αστυνομίας οργανώθηκαν εικονικές συλλήψεις. Οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στη διαμορφωμένη εγκατάσταση, φόρεσαν ειδικά ενδύματα και αναγνωρίζονταν με αριθμούς. Οι δεσμοφύλακες φορούσαν στολές και γυαλιά με καθρέφτη, τα οποία έκρυβαν το βλέμμα τους.
Η εξέγερση και η κλιμάκωση των ταπεινώσεων
Σύμφωνα με την αφήγηση της ερευνητικής ομάδας, το πρωί της δεύτερης ημέρας ορισμένοι κρατούμενοι αμφισβήτησαν τους κανόνες. Αφαίρεσαν τους αριθμούς τους και έκλεισαν τις εισόδους των κελιών με τα κρεβάτια. Οι δεσμοφύλακες απάντησαν χρησιμοποιώντας πυροσβεστήρα διοξειδίου του άνθρακα για να τους απομακρύνουν από τις πόρτες.
Ακολούθησαν απομάκρυνση κρεβατιών, απομόνωση και διαχωρισμός των κρατουμένων σε ομάδες με διαφορετικά προνόμια. Η πρόσβαση σε βασικές καθημερινές ανάγκες χρησιμοποιήθηκε ως μέσο ελέγχου. Στις περιγραφές και στις μαρτυρίες περιλαμβάνονται επίσης διακοπές του ύπνου και εξευτελιστικές εντολές.
Αυτά τα περιστατικά δεν χρειάζονται υπερβολές για να είναι ανησυχητικά. Δεν αποδεικνύουν, ωστόσο, ότι όλοι οι δεσμοφύλακες μεταμορφώθηκαν με τον ίδιο τρόπο ή ότι όλοι οι κρατούμενοι έχασαν την προσωπικότητά τους. Οι αντιδράσεις διέφεραν και η γενίκευσή τους αλλοιώνει την ιστορία.
Γιατί διακόπηκε έπειτα από έξι ημέρες
Η ψυχολόγος Christina Maslach επισκέφθηκε την εγκατάσταση και αντέδρασε έντονα στις συνθήκες που αντίκρισε. Στη μεταγενέστερη μαρτυρία της περιέγραψε πόσο την αναστάτωσε η μεταχείριση των συμμετεχόντων. Η αντίδρασή της έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απόφαση να σταματήσει η μελέτη.
Ο Zimbardo είχε αναλάβει και τον ρόλο του επόπτη της εικονικής φυλακής. Αυτή η διπλή ιδιότητα δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα: ο υπεύθυνος που όφειλε να ελέγχει την ασφάλεια της έρευνας συμμετείχε ταυτόχρονα στη λειτουργία της. Ο ίδιος αναγνώρισε αργότερα ότι είχε αρχίσει να σκέφτεται περισσότερο ως διευθυντής φυλακής παρά ως ερευνητής.
Η προσομοίωση τερματίστηκε πρόωρα και ακολούθησαν συζητήσεις με τους συμμετέχοντες. Οι αφηγήσεις τους δεν ήταν ενιαίες. Κάποιοι περιέγραψαν μεγάλη δυσφορία, ενώ άλλοι τόνισαν ότι γνώριζαν πως υποδύονταν έναν ρόλο.
Τι αμφισβητούν οι μεταγενέστερες έρευνες
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η συμπεριφορά προέκυψε μόνο από τη στολή και την εξουσία. Το 2019, ο ερευνητής Thibault Le Texier δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό American Psychologist μελέτη βασισμένη σε αρχειακό υλικό και συνεντεύξεις με 15 συμμετέχοντες. Αμφισβήτησε βασικά στοιχεία της καθιερωμένης αφήγησης.
Μεταξύ άλλων, ανέδειξε συγκεκριμένες οδηγίες προς τους δεσμοφύλακες και προβλήματα στη συλλογή των δεδομένων. Επισήμανε επίσης ότι οι συμμετέχοντες δεν είχαν απαραίτητα απορροφηθεί πλήρως από τους ρόλους τους. Αυτό αλλάζει την ερμηνεία: κάποιος μπορεί να ενεργεί όπως πιστεύει ότι περιμένουν οι ερευνητές, αντί να μεταμορφώνεται αυθόρμητα.
Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του Dave Eshelman, ενός από τους πιο σκληρούς δεσμοφύλακες. Σε συνέντευξή του στο περιοδικό του Stanford δήλωσε ότι είχε συνειδητά δημιουργήσει έναν χαρακτήρα και προσπαθούσε να προκαλέσει εξελίξεις. Η μαρτυρία ενός ανθρώπου δεν εξηγεί τα πάντα, αλλά δυσκολεύει την εκδοχή ότι όλοι απλώς παρασύρθηκαν χωρίς να το καταλάβουν.
Δεν έγιναν όλοι οι δεσμοφύλακες ίδιοι
Ακόμη και στην επίσημη αφήγηση του Zimbardo υπάρχουν διαφορές μεταξύ των δεσμοφυλάκων. Περιγράφονται αυστηροί αλλά δίκαιοι συμμετέχοντες, άλλοι που έκαναν μικρές εξυπηρετήσεις στους κρατουμένους και μια ομάδα που χρησιμοποιούσε αυθαίρετες, ταπεινωτικές πρακτικές. Επομένως, η φράση «η εξουσία τούς έκανε όλους σαδιστές» δεν αποδίδει σωστά ούτε αυτή την εκδοχή.
Ο Zimbardo υποστήριξε ότι οι συνθήκες και οι θεσμοί μπορούν να επηρεάσουν βαθιά τη συμπεριφορά. Όμως το συγκεκριμένο πείραμα δεν αρκεί για να αποδείξει ότι οποιοσδήποτε άνθρωπος θα γινόταν κακοποιητικός αν φορούσε την ίδια στολή. Οι οδηγίες, οι προσδοκίες, οι προσωπικές επιλογές και ο τρόπος οργάνωσης της μελέτης δεν μπορούν να αγνοηθούν.
Η ιστορία του Στάνφορντ παραμένει σημαντική και για ένα ακόμη ερώτημα: ποιος προστατεύει τους συμμετέχοντες όταν μια έρευνα ξεπερνά τα όριά της; Η αξία της δεν βρίσκεται σε μια εύκολη απάντηση για το «κακό μέσα μας», αλλά στην προσεκτική εξέταση όσων συνέβησαν και όσων πραγματικά μπορούμε να συμπεράνουμε.
Πηγές
- Stanford Prison Experiment: Η οργάνωση της μελέτης, σύμφωνα με την ερευνητική ομάδα
- Stanford Prison Experiment: Οι διαφορετικές συμπεριφορές και η διακοπή της μελέτης
- Stanford Magazine: Μαρτυρίες συμμετεχόντων, ερευνητών και της Christina Maslach
- American Psychologist: Η αρχειακή μελέτη του Thibault Le Texier, «Debunking the Stanford Prison Experiment»
