Τι σημαίνει «μάλε βράσε»; Γιατί λέμε «έφαγε τον άμπακο», «κάνε μόκο» ή «πήγε χαράμι»; Πολλές λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα έχουν μια μακρά ιστορία, η οποία μας ταξιδεύει στις παλιές γειτονιές, στα λιμάνια, στα καφενεία και στον κόσμο του ρεμπέτικου.
Η γλώσσα των μάγκηδων και της παλιάς πιάτσας περιλάμβανε ελληνικές λαϊκές λέξεις, αλλά και δάνεια από τα τουρκικά, τα ιταλικά, τα αλβανικά και άλλες γλώσσες. Άλλες διατηρήθηκαν σχεδόν αναλλοίωτες και άλλες απέκτησαν διαφορετική σημασία με το πέρασμα των χρόνων. Ας γνωρίσουμε αυτό το ξεχωριστό λεξιλόγιο, αποφεύγοντας τις αμφίβολες ιστορίες που κυκλοφορούν για την προέλευση ορισμένων λέξεων.
Το λεξικό της μαγκιάς από το Α έως το Ω
Οι λέξεις που ακολουθούν προέρχονται από διαφορετικές εποχές και γλωσσικά περιβάλλοντα. Ορισμένες ήταν χαρακτηριστικές της λαϊκής αργκό, ενώ άλλες χρησιμοποιούνται ευρύτερα στην καθημερινή ελληνική γλώσσα. Όπου η ετυμολογία δεν είναι βέβαιη, αναφέρεται κυρίως η σημασία τους.
Α
- Αλανιάρα: Γυναίκα που κινείται ελεύθερα στην πιάτσα ή στους δρόμους. Σε παλαιότερη χρήση μπορούσε να έχει υποτιμητική σημασία.
- Αλαμπουρνέζικα: Ακατανόητα, ασυνάρτητα λόγια. Η προέλευση της λέξης παραμένει αντικείμενο διαφορετικών ετυμολογικών ερμηνειών.
- Άμπακο: Πολύ μεγάλη ποσότητα, κυρίως στην έκφραση «έφαγε τον άμπακο», δηλαδή έφαγε υπερβολικά πολύ. Η λέξη συνδέεται με τον άβακα.
- Αντάμικα: Αντρίκια, θαρραλέα, με ευθύτητα και αποφασιστικότητα.
- Αρκουδόμαγκας: Άνθρωπος που παριστάνει τον σκληρό ή τον μάγκα, συχνά με επιδεικτικό και άξεστο τρόπο.
- Ασίκης: Ο ωραίος, ο καλοντυμένος, ο λεβέντης. Συνδέεται με το τουρκικό aşık, λέξη που σχετίζεται με τον ερωτευμένο και τον λαϊκό ποιητή ή τραγουδιστή.
Β
- Βλάμης: Αδελφοποιτός, στενός φίλος ή σύντροφος. Στη λαϊκή γλώσσα μπορούσε επίσης να σημαίνει τον παλικαρά ή τον εραστή.
- Βουβή: Στη λαϊκή αργκό, χαρακτηρισμός για το μαχαίρι.
Στο αρχικό λεξιλόγιο εμφανίζεται και η λέξη «βουβουζέλας», με την εξήγηση ότι από αυτήν προήλθε η βουβουζέλα του Παγκοσμίου Κυπέλλου. Η σύνδεση αυτή δεν ευσταθεί: η ονομασία του γνωστού πνευστού οργάνου προέρχεται από τη Νότια Αφρική.
Γ
- Γιαβάσης: Ο αργός, ήρεμος ή χαλαρός άνθρωπος. Συνδέεται με το τουρκικό yavaş, που σημαίνει «αργά» ή «ήρεμα».
- Γιαβουκλού: Ο αγαπημένος ή η αγαπημένη, ο ερωτικός σύντροφος.
- Γιαγκίνι: Μεγάλη φλόγα, φωτιά ή, μεταφορικά, έντονο ερωτικό πάθος.
- Γιάφκα: Κρυφό στέκι ή μυστικός χώρος συνάντησης παράνομης οργάνωσης. Πρόκειται για λέξη ρωσικής προέλευσης.
- Γομάρι: Κυριολεκτικά, το φορτωμένο υποζύγιο ή το μεγάλο φορτίο. Μεταφορικά χρησιμοποιείται για έναν μεγαλόσωμο, άξεστο ή βάναυσο άνθρωπο.
Δ
- Δαχτυλίθρες: Παλαιό παιχνίδι εξαπάτησης, στο οποίο ο παίκτης προσπαθεί να βρει κάτω από ποια δαχτυλήθρα κρύβεται ένα μικρό αντικείμενο.
- Δερβίσης: Αρχικά, μέλος μουσουλμανικού θρησκευτικού τάγματος. Στη λαϊκή γλώσσα απέκτησε και τη σημασία του μερακλή, του λεβέντη ή του ιδιαίτερου ανθρώπου.
- Δίκοπη: Το δίκοπο μαχαίρι, δηλαδή το μαχαίρι με δύο κόψεις.
Ε
- Εξωφυλαρούχας: Στην παλιά ποδοσφαιρική αργκό, το παιδί που δεν το επέλεγαν για να παίξει και έμενε έξω από το αυτοσχέδιο γήπεδο να φυλάει τα ρούχα. Μεταφορικά, ο άνθρωπος που μένει στο περιθώριο μιας δραστηριότητας.
Κ
- Κασαδόρος: Ο διαρρήκτης χρηματοκιβωτίων ή ταμείων.
- Κογιονάρω: Κοροϊδεύω, περιπαίζω ή ειρωνεύομαι κάποιον.
- Κουμπούρι: Πιστόλι, ιδιαίτερα στην παλαιότερη λαϊκή γλώσσα.
- Κουσελιάρης: Ο κουτσομπόλης, αυτός που διαδίδει λόγια και κουτσομπολιά.
- Κουτσαβάκης: Ο επιδεικτικός νταής, που προσπαθεί να επιβληθεί στους άλλους με το ύφος και τη συμπεριφορά του.
- Κούφιο: Στην παλιά αργκό, χαρακτηρισμός για το πιστόλι.
- Κοψοχρονιά: Σε εξευτελιστικά χαμηλή τιμή. «Το αγόρασε κοψοχρονιά» σημαίνει ότι το απέκτησε πολύ φθηνά.
Λ
- Λαχανάδες: Οι πορτοφολάδες, οι κλέφτες που αφαιρούσαν πορτοφόλια.
- Λάχανα: Στην παλιά αργκό των πορτοφολάδων, τα πορτοφόλια ή τα χρήματα που περιείχαν.
- Λάζος: Τύπος μαχαιριού, συνήθως με πτυσσόμενη λεπίδα.
- Λιμά: Τα ασήμαντα ή δευτερεύοντα πράγματα. Χαρακτηριστική είναι η έκφραση «τα υπόλοιπα είναι λιμά».

Μ
- Μάγκας: Ο άνθρωπος της πιάτσας, με ιδιαίτερο ύφος και κώδικα συμπεριφοράς. Σήμερα η λέξη μπορεί να δηλώνει και τον λεβέντη, τον ικανό ή τον άνθρωπο που στέκεται σωστά.
- Μαγκιόρος: Ο μεγάλος, σημαντικός ή ξεχωριστός. Μπορεί να περιγράφει και κάποιον επιβλητικό.
- Μάλε βράσε: Κατάσταση μεγάλης αναστάτωσης, έντασης ή γενικευμένου μπερδέματος. Η σύνδεση της έκφρασης με τα Μάλια της Κρήτης δεν αποτελεί τεκμηριωμένη ετυμολογία.
- Μανίτα: Όρος που αναφέρεται σε τέχνασμα ή παιχνίδι εξαπάτησης, σε ορισμένες παλαιές αργκοτικές χρήσεις.
- Μάπας: Σε παλαιότερη λαϊκή χρήση, ο ναργιλές.
- Μαστούρα: Κατάσταση μέθης ή επίδρασης ψυχοδραστικών ουσιών. Στην παλιά πιάτσα συνδεόταν ιδιαίτερα με το χασίς.
- Ματσαράγκα: Απάτη, κατεργαριά ή ύποπτη δοσοληψία.
- Μαύρο: Στη σχετική αργκό, χαρακτηρισμός για το χασίς.
- Μαχμούρικος: Νυσταγμένος, βαρύς, νωθρός ή ζαλισμένος.
- Μερακλής: Άνθρωπος που κάνει κάτι με πάθος, φροντίδα και ιδιαίτερο γούστο.
- Μόρτης: Άνθρωπος της πιάτσας, μάγκας ή τύπος με ιδιαίτερη λαϊκή συμπεριφορά.
- Μόκο: Σιωπή. Η έκφραση «κάνε μόκο» σημαίνει «σώπα» ή «μη μιλάς».
- Μπαγιόκο: Χρήματα ή κομπόδεμα. Η λέξη συνδέεται με το ιταλικό baiocco, ονομασία παλαιού νομίσματος.
- Μπαλαμούτι: Κομπίνα ή απάτη, ιδιαίτερα σε χαρτοπαικτικό περιβάλλον.
- Μπαμπεσιά: Η ύπουλη ή ανέντιμη πράξη, η προδοσία.
- Μπαρμπουτζής: Αυτός που παίζει ή οργανώνει παιχνίδια μπαρμπουτιού.
- Μπαρμπούτι: Τυχερό παιχνίδι με ζάρια, που έχει συνδεθεί με παράνομους χώρους παιχνιδιού.
- Μπαχτσές: Κήπος, από το τουρκικό bahçe.
- Μπελαλής: Ο δύστροπος ή απαιτητικός άνθρωπος, αλλά και αυτός που προκαλεί συνεχώς μπελάδες.
- Μπιλαντέρια: Αργκοτική προσφώνηση για αδέλφια ή στενούς συντρόφους.
- Μπιτιρίνι: Χώρος ή εγκατάσταση όπου οργανώνονταν παιχνίδια μπαρμπουτιού, σύμφωνα με παλιές αργκοτικές καταγραφές.
- Μπουλασιλίκι: Πείσμα, έντονη προσκόλληση ή επίμονη συμπεριφορά, σε παλαιότερη λαϊκή χρήση.
Ν
- Νταβατζής: Μαστροπός. Στη σύγχρονη μεταφορική χρήση μπορεί να δηλώνει και κάποιον που εκμεταλλεύεται ή ελέγχει άλλους.
- Νταής: Άνθρωπος που προσπαθεί να επιβληθεί με απειλές, εκφοβισμό ή επίδειξη δύναμης.
- Νταλκάς: Έντονος πόθος, καημός ή επίμονη επιθυμία.
- Νταμίρα: Παλαιός λαϊκός όρος που έχει συνδεθεί με τον τάτουλα, το τοξικό φυτό Datura stramonium. Το φυτό περιέχει επικίνδυνες ουσίες και δεν είναι ασφαλές για κατανάλωση.
- Ντέρτι: Στενοχώρια, ψυχικός πόνος, μεγάλος καημός.
- Ντουζένι: Κούρδισμα μουσικού οργάνου και, μεταφορικά, καλή διάθεση ή κατάσταση ευφορίας. «Είμαι στα ντουζένια μου» σημαίνει ότι βρίσκομαι σε καλή ή δυνατή φάση.
- Ντουνιάς: Ο κόσμος, οι άνθρωποι ή η κοινωνία. Συνδέεται με το τουρκικό dünya.
- Ντράβαλα: Μπελάδες, φασαρίες και δυσάρεστες περιπέτειες.
Ξ
- Ξεφτέρι: Αρπακτικό πουλί. Μεταφορικά σημαίνει τον πολύ έξυπνο, επιδέξιο ή ικανό άνθρωπο.
Π
- Παπατζής: Αρχικά, αυτός που οργανώνει ή παίζει τον «παπά», ένα γνωστό παιχνίδι εξαπάτησης με τραπουλόχαρτα. Σήμερα χαρακτηρίζει και αυτόν που λέει ψέματα ή προσπαθεί να ξεγελάσει τους άλλους.
- Παπαγαλάκι: Άνθρωπος που επαναλαμβάνει όσα ακούει χωρίς να τα κρίνει. Σε ορισμένα περιβάλλοντα της παλιάς αργκό μπορούσε να δηλώνει και εκείνον που αποκάλυπτε πληροφορίες.
- Πεζεβέγκης: Λαϊκός και συχνά υβριστικός χαρακτηρισμός. Στην παλαιότερη σημασία του αναφερόταν στον μαστροπό.
- Πετσί: Πορτοφόλι, σε παλαιότερη αργκοτική χρήση.
- Πιάτσα: Αγορά, τόπος συγκέντρωσης ή επαγγελματικός χώρος. Προέρχεται από το ιταλικό piazza, που σημαίνει πλατεία.
- Ποδαράδες: Παλαιά ονομασία περιοχής που συνδέεται με τη σημερινή Νέα Ιωνία Αττικής.
- Πούγκα: Σακούλι ή πουγκί για χρήματα και, μεταφορικά, κομπόδεμα.
- Πρεζάκιας: Υποτιμητικός χαρακτηρισμός για άνθρωπο εξαρτημένο από ναρκωτικές ουσίες, ιδιαίτερα την ηρωίνη. Στη σύγχρονη χρήση προτιμάται η μη στιγματιστική έκφραση «άνθρωπος με εξάρτηση».

Ρ
- Ρεφάρω: Ξανακερδίζω όσα έχασα, ιδιαίτερα σε παιχνίδι ή οικονομική δραστηριότητα. Μεταφορικά, αναπληρώνω μια προηγούμενη απώλεια.
Σ
- Σεβνταλής: Ο ερωτευμένος, ο άνθρωπος που βασανίζεται από έντονο ερωτικό πόθο.
- Σεβντάς: Ερωτικός καημός, πόθος ή λαχτάρα.
- Σεκλέτια: Στενοχώριες, βάσανα και ψυχικές έγνοιες.
- Σερέτης: Δύστροπος, σκληρός ή ευέξαπτος άνθρωπος.
- Σερετλίκι: Δυστροπία, τραχύτητα ή σκληρή συμπεριφορά.
- Σπαχάνι: Παλαιός όρος που συνδέεται σε λαϊκές καταγραφές με το Ισπαχάν της Περσίας. Η ακριβής χρήση του χρειάζεται περαιτέρω λεξικογραφική τεκμηρίωση.
- Συνάχης: Σπάνιος αργκοτικός χαρακτηρισμός που εμφανίζεται σε παλιές καταγραφές για τον εκνευρισμένο ή ταραγμένο άνθρωπο. Η σημασία του δεν είναι ευρέως τεκμηριωμένη.
- Σώτος: Σε ορισμένες παλιές αργκοτικές καταγραφές, ο κερδισμένος σε παιχνίδι.
Τ
- Ταρίφας: Λαϊκός χαρακτηρισμός για τον οδηγό ταξί.
- Τεκές: Αρχικά, τόπος συνάθροισης δερβίσηδων. Στην ελληνική λαϊκή ιστορία η λέξη συνδέθηκε και με χώρους όπου γινόταν χρήση χασίς.
- Τεκετζής: Αυτός που διατηρούσε ή σύχναζε σε τεκέ, ανάλογα με το συμφραζόμενο.
- Τέρτσος: Σε παλαιότερες αργκοτικές καταγραφές, ο χαμένος σε παιχνίδι.
- Τεφαρίκι: Κάτι εξαιρετικό, πολύτιμο ή ιδιαίτερα εκλεκτό.
- Τζάμπα: Δωρεάν, χωρίς πληρωμή. Μπορεί επίσης να σημαίνει «μάταια», όπως στην έκφραση «τζάμπα κόπος».
- Τζαμπατζής: Αυτός που επιδιώκει να αποκτήσει κάτι χωρίς να πληρώσει.
- Τζιμάνι: Ο πολύ έξυπνος, ικανός ή επιδέξιος άνθρωπος.
- Τουμπεκί: Είδος καπνού που χρησιμοποιούνταν στον ναργιλέ. Η έκφραση «κάνω τουμπεκί» σημαίνει ότι σωπαίνω.
- Τσίφτης: Ο λεβέντης, ο ικανός και επιδέξιος άνθρωπος. Μία από τις ετυμολογικές εξηγήσεις συνδέει τη λέξη με το αλβανικό qift, δηλαδή αρπακτικό πουλί.
- Τσίμα τσίμα: Οριακά, μόλις και μετά βίας ή πολύ κοντά σε κάτι. Η έκφραση χρησιμοποιείται ευρέως, ιδιαίτερα σε νησιωτικές και λαϊκές ομιλίες.
- Τουφατζής: Σε παλιές αργκοτικές καταγραφές, άνθρωπος που έχει περάσει από τη φυλακή. Η χρήση και η προέλευση του όρου δεν είναι πλήρως τεκμηριωμένες.
Φ
- Φάσκελο: Προσβλητική χειρονομία με ανοιχτή την παλάμη και τα δάχτυλα. Η εξήγηση ότι προέρχεται από τον «φάκελο» δεν τεκμηριώνεται.
- Φελέκι: Μοίρα ή τύχη, κυρίως σε εκφράσεις αγανάκτησης. Η λέξη συνδέεται με το τουρκικό felek, με απώτερη αραβική προέλευση.
- Φιλέτο: Εκλεκτό κομμάτι κρέατος. Μεταφορικά σημαίνει κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο ή περιζήτητο, όπως ένα «φιλέτο» γης. Η λέξη προέρχεται από το γαλλικό filet.
- Φούφουτος: Φανταστικό ή άγνωστο πρόσωπο. Χρησιμοποιείται όταν δεν γνωρίζουμε ή δεν θέλουμε να αναφέρουμε το πραγματικό όνομα κάποιου.
Χ
- Χαράμι: Μάταια, άδικα ή χωρίς αποτέλεσμα. Η λέξη προέρχεται από το οθωμανικό τουρκικό haram, με απώτερη αραβική προέλευση.
- Χαρμάνης: Στην παλιά αργκό, ο άνθρωπος που στερείται μια ουσία την οποία συνήθιζε να χρησιμοποιεί. Σήμερα λέγεται και μεταφορικά για κάποιον που επιθυμεί έντονα κάτι που του λείπει.
Ψ
- Ψιλά: Τα κέρματα ή τα μικρής αξίας χρηματικά ποσά. Στη λαϊκή γλώσσα χρησιμοποιείται και γενικότερα για λίγα χρήματα.
Πώς οι λέξεις της παλιάς πιάτσας μπήκαν στην καθημερινή μας γλώσσα
Η ιστορία αυτών των λέξεων αποκαλύπτει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: η ελληνική γλώσσα εξελίχθηκε μέσα από τη συνεχή επαφή διαφορετικών ανθρώπων και πολιτισμών.
Στα λιμάνια, στις αγορές και στις λαϊκές συνοικίες συναντιούνταν Έλληνες, Ιταλοί, Τούρκοι, Αλβανοί και άνθρωποι από πολλές άλλες περιοχές. Λέξεις περνούσαν από τη μία γλώσσα στην άλλη, άλλαζαν προφορά και συχνά αποκτούσαν καινούργιες σημασίες.
Ο κόσμος του ρεμπέτικου συνέβαλε στη διάδοση αρκετών τέτοιων εκφράσεων. Μέσα από τα τραγούδια, τον κινηματογράφο και τις καθημερινές ιστορίες, λέξεις που κάποτε ακούγονταν κυρίως στην πιάτσα έγιναν γνωστές σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Σήμερα χρησιμοποιούμε εκφράσεις όπως «κάνε μόκο», «έφαγα τον άμπακο», «έχω νταλκά», «είμαι στα ντουζένια μου» και «πήγε χαράμι», συχνά χωρίς να γνωρίζουμε την ιστορία τους.
Και αυτή είναι η γοητεία της λαϊκής γλώσσας: κάθε λέξη κουβαλά ένα μικρό κομμάτι από τη ζωή, τις συνήθειες και τις συναντήσεις των ανθρώπων μιας άλλης εποχής.












