Για κάποιους ανθρώπους, το πρωινό ξύπνημα είναι η πιο ευχάριστη στιγμή της ημέρας. Για άλλους, το να σηκωθούν από το κρεβάτι πριν ακόμη ξημερώσει μοιάζει με πραγματική δοκιμασία. Μπορεί όμως η ώρα που ξυπνάμε να συνδέεται με την ψυχική μας υγεία;
Μια μεγάλη επιστημονική μελέτη διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι που έχουν φυσική προτίμηση στο πρωινό ξύπνημα ενδέχεται να εμφανίζουν χαμηλότερο κίνδυνο κατάθλιψης. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι πρέπει όλοι να βάζουμε το ξυπνητήρι στις 6 το πρωί. Η πραγματική σχέση ανάμεσα στον ύπνο και την ψυχική υγεία είναι πιο σύνθετη.
Τι έδειξε η έρευνα για το πρωινό ξύπνημα και την κατάθλιψη;
Το 2018, ερευνητές δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Psychiatric Research μια μελέτη που εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στον χρονότυπο και στην πιθανότητα εμφάνισης κατάθλιψης.
Στην έρευνα συμμετείχαν 32.470 γυναίκες από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με μέση ηλικία περίπου 55 ετών. Κατά την έναρξη της μελέτης, το 2009, καμία από τις συμμετέχουσες δεν είχε καταγεγραμμένη κατάθλιψη σύμφωνα με τα κριτήρια που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές.
Οι επιστήμονες παρακολούθησαν την εξέλιξη της υγείας τους για τέσσερα χρόνια, εξετάζοντας αν η φυσική προτίμηση για πρωινές ή βραδινές ώρες συνδεόταν με την εμφάνιση κατάθλιψης.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι γυναίκες με πρωινό χρονότυπο είχαν περίπου 12% χαμηλότερο σχετικό κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης σε σύγκριση με εκείνες που είχαν ενδιάμεσο χρονότυπο, μετά την προσαρμογή για διάφορους παράγοντες.
Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα συσχέτιση, αλλά όχι για απόδειξη ότι το να ξυπνάμε νωρίτερα προστατεύει από την κατάθλιψη. Οι ερευνητές τόνισαν ότι χρειάζονται περισσότερες μελέτες για να κατανοηθεί καλύτερα η σχέση.
Τι σημαίνει να είσαι πρωινός ή βραδινός τύπος;
Ορισμένοι άνθρωποι αισθάνονται πιο ενεργητικοί νωρίς το πρωί και νυστάζουν σχετικά νωρίς το βράδυ. Άλλοι δυσκολεύονται να ξυπνήσουν νωρίς, αλλά έχουν περισσότερη ενέργεια και συγκέντρωση τις βραδινές ώρες.
Αυτή η φυσική προτίμηση ονομάζεται χρονότυπος. Συνδέεται με το βιολογικό μας ρολόι, δηλαδή το εσωτερικό σύστημα που βοηθά τον οργανισμό να ρυθμίζει τον ύπνο, την εγρήγορση και άλλες καθημερινές λειτουργίες.
Ο χρονότυπος επηρεάζεται από γενετικούς παράγοντες, την ηλικία και το περιβάλλον. Δεν είναι απλώς θέμα πειθαρχίας ή τεμπελιάς, όπως συχνά πιστεύεται.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να ξυπνά στις 6 το πρωί επειδή το απαιτεί η δουλειά του, χωρίς να είναι από τη φύση του πρωινός τύπος. Αντίστοιχα, κάποιος που ξυπνά αργότερα δεν έχει απαραίτητα κακές συνήθειες ύπνου.
Γιατί οι πρωινοί τύποι μπορεί να έχουν χαμηλότερο κίνδυνο κατάθλιψης;
Οι επιστήμονες εξετάζουν διάφορες πιθανές εξηγήσεις. Μία από αυτές είναι ότι οι άνθρωποι με πρωινό χρονότυπο μπορεί να έχουν ευκολότερη προσαρμογή στα συνηθισμένα κοινωνικά και επαγγελματικά ωράρια.
Πολλά σχολεία και εργασιακοί χώροι λειτουργούν από νωρίς το πρωί. Έτσι, ένας άνθρωπος που φυσιολογικά προτιμά να κοιμάται και να ξυπνά αργότερα μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο να προσαρμοστεί σε αυτές τις απαιτήσεις.
Αυτή η αναντιστοιχία ανάμεσα στο βιολογικό ρολόι και στο κοινωνικό πρόγραμμα αποκαλείται συχνά «κοινωνικό jet lag». Μπορεί να συνδέεται με ανεπαρκή ύπνο, κόπωση και δυσκολίες στην καθημερινή λειτουργία.
Παράλληλα, η έκθεση στο φυσικό φως και η σταθερότητα του προγράμματος ύπνου επηρεάζουν τον κιρκάδιο ρυθμό, δηλαδή τον περίπου 24ωρο κύκλο του οργανισμού. Η ακριβής σχέση όλων αυτών των παραγόντων με την κατάθλιψη εξακολουθεί να μελετάται.
Πρέπει να ξυπνάμε όλοι στις 6 το πρωί;
Όχι. Η επιστημονική μελέτη δεν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι 6 το πρωί είναι η ιδανική ώρα αφύπνισης. Ούτε έδειξε ότι όσοι σηκώνονται πριν από αυτή την ώρα είναι υποχρεωτικά πιο υγιείς ή πιο ευτυχισμένοι.
Η διάρκεια του ύπνου έχει μεγάλη σημασία. Σύμφωνα με τις οδηγίες των αμερικανικών Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC), οι ενήλικες ηλικίας 18 έως 60 ετών χρειάζονται γενικά τουλάχιστον επτά ώρες ύπνου κάθε νύχτα.
Αν κάποιος κοιμάται στη μία μετά τα μεσάνυχτα και αναγκάζεται να ξυπνά στις έξι, πιθανότατα δεν ξεκουράζεται αρκετά. Η συστηματική έλλειψη ύπνου συνδέεται με δυσκολία συγκέντρωσης, μεταβολές στη διάθεση και αυξημένους κινδύνους για τη σωματική και ψυχική υγεία.
Επομένως, το να ξυπνάμε νωρίς δεν αποτελεί από μόνο του υγιεινή συνήθεια. Σημασία έχει να κοιμόμαστε αρκετά και να ακολουθούμε ένα πρόγραμμα που ταιριάζει, όσο είναι δυνατόν, στις ανάγκες του οργανισμού μας.
Πώς μπορούμε να συνηθίσουμε το πρωινό ξύπνημα;
Αν οι επαγγελματικές ή οικογενειακές σας υποχρεώσεις απαιτούν να ξυπνάτε νωρίτερα, μπορείτε να δοκιμάσετε ορισμένες αλλαγές στην καθημερινότητά σας. Το σημαντικό είναι η μετατόπιση του ωραρίου να μη γίνεται εις βάρος της ξεκούρασης.
Αλλάξτε σταδιακά την ώρα του ύπνου
Αντί να μετακινήσετε απότομα το ξυπνητήρι μία ή δύο ώρες νωρίτερα, δοκιμάστε μικρές αλλαγές στο πρόγραμμά σας. Μετακινήστε σταδιακά και την ώρα που πηγαίνετε για ύπνο, ώστε να διατηρείτε επαρκή διάρκεια ξεκούρασης.
Μια σταθερή ώρα αφύπνισης, ακόμη και τις ημέρες που δεν εργάζεστε, μπορεί να βοηθήσει τον οργανισμό να προσαρμοστεί. Δεν χρειάζεται όμως να επιβάλλετε στον εαυτό σας ένα πρόγραμμα που σας αφήνει μονίμως εξαντλημένους.
Εκτεθείτε στο φυσικό φως το πρωί
Το φυσικό φως αποτελεί σημαντικό σήμα για το βιολογικό μας ρολόι. Η έκθεση στο φως μετά το ξύπνημα μπορεί να βοηθήσει στη ρύθμιση του κύκλου ύπνου και εγρήγορσης.
Μια πρωινή βόλτα ή λίγος χρόνος σε εξωτερικό χώρο μπορεί να είναι μια χρήσιμη συνήθεια, ιδιαίτερα για ανθρώπους που θέλουν να μετακινήσουν σταδιακά το πρόγραμμά τους σε νωρίτερες ώρες.
Περιορίστε την καφεΐνη και τις οθόνες το βράδυ
Ο καφές και άλλα ροφήματα που περιέχουν καφεΐνη μπορεί να δυσκολέψουν τον ύπνο όταν καταναλώνονται αργά μέσα στην ημέρα. Η ευαισθησία στην καφεΐνη διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, γι’ αυτό αξίζει να παρατηρείτε πώς επηρεάζει τη δική σας ξεκούραση.
Επίσης, δοκιμάστε να περιορίσετε τη χρήση κινητού και άλλων οθονών πριν κοιμηθείτε. Μια ήρεμη βραδινή ρουτίνα μπορεί να σας βοηθήσει να προετοιμαστείτε καλύτερα για τον ύπνο.
Είναι οι πρωινοί άνθρωποι πιο ευτυχισμένοι;
Ορισμένες μελέτες έχουν βρει συσχετίσεις ανάμεσα στον πρωινό χρονότυπο και σε δείκτες καλύτερης ψυχικής υγείας. Ωστόσο, η ευτυχία δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ώρα που ξυπνά κάποιος.
Η ποιότητα του ύπνου, η εργασία, οι ανθρώπινες σχέσεις, η ψυχική κατάσταση και οι καθημερινές συνήθειες παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να υποστηρίξουμε ότι όποιος ξυπνά νωρίς έχει αυτόματα καλύτερες σχέσεις, περισσότερες πιθανότητες να παντρευτεί ή μεγαλύτερη επιτυχία στη ζωή.
Ακόμη και στη μελέτη του 2018, ορισμένες διαφορές στον τρόπο ζωής των συμμετεχουσών ήταν παρατηρήσεις και όχι αποδεδειγμένες συνέπειες του πρωινού ή βραδινού χρονότυπου.
Τι έχει τελικά μεγαλύτερη σημασία για έναν καλό ύπνο;
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι δεν χρειάζεται όλοι να ακολουθούμε το ίδιο ωράριο. Για τους περισσότερους ανθρώπους, προτεραιότητα είναι να εξασφαλίζουν επαρκή και ποιοτικό ύπνο, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη σταθερότητα.
Αν ξυπνάτε νωρίς, κοιμάστε αρκετά και αισθάνεστε ξεκούραστοι, δεν υπάρχει λόγος να αλλάξετε το πρόγραμμά σας. Αν λειτουργείτε καλύτερα με λίγο αργότερο ωράριο, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνετε κάτι λάθος.
Αν, αντίθετα, αντιμετωπίζετε επίμονη αϋπνία, έντονη ημερήσια υπνηλία ή συμπτώματα κατάθλιψης, είναι σημαντικό να συμβουλευτείτε επαγγελματία υγείας. Η αλλαγή της ώρας αφύπνισης δεν αποτελεί θεραπεία για την κατάθλιψη ή για μια διαταραχή ύπνου.
Το σημαντικό δεν είναι να κερδίζουμε τον τίτλο του ανθρώπου που ξυπνά πρώτος. Είναι να βρίσκουμε έναν ρυθμό ύπνου που μας επιτρέπει να ξεκουραζόμαστε και να αντιμετωπίζουμε την ημέρα με περισσότερη ενέργεια.
Πηγές:












