Οι Σπαρτιάτες έχουν μείνει στην ιστορία για τη λιτότητα, την πειθαρχία και τα κοινά συσσίτιά τους. Η διατροφή τους ήταν πράγματι απλή σε σύγκριση με εκείνη άλλων ελληνικών πόλεων, αλλά δεν περιοριζόταν μόνο στον περίφημο μέλανα ζωμό.
Οι αρχαίες πηγές δείχνουν ότι στα σπαρτιατικά συσσίτια υπήρχαν κριθάρι, κρασί, τυρί, σύκα και κρέας, ενώ ο μέλας ζωμός ήταν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πιάτα.
Η λιτότητα ήταν μέρος της σπαρτιατικής αγωγής
Η διατροφή στη Σπάρτη ήταν στενά συνδεδεμένη με την ιδέα της εγκράτειας. Τα κοινά γεύματα των ανδρών, τα λεγόμενα συσσίτια, δεν είχαν μόνο διατροφικό χαρακτήρα αλλά και κοινωνικό και πολιτικό.
Οι πολίτες έτρωγαν μαζί και κάθε μέλος όφειλε να συνεισφέρει συγκεκριμένες ποσότητες τροφίμων. Η συμμετοχή στα συσσίτια αποτελούσε σημαντικό μέρος της ζωής του Σπαρτιάτη πολίτη.
Το κριθάρι
Το κριθάρι ήταν βασικό δημητριακό στην αρχαία Ελλάδα και είχε σημαντική θέση και στη σπαρτιατική διατροφή. Οι αρχαίες πηγές για τα συσσίτια αναφέρουν συγκεκριμένες συνεισφορές σε κριθάρι, το οποίο μπορούσε να χρησιμοποιείται για ψωμί, χυλούς ή άλλες απλές παρασκευές.
Από σύγχρονη διατροφική άποψη, το κριθάρι είναι πλούσιο σε φυτικές ίνες και ιδιαίτερα σε β-γλυκάνες. Οι β-γλυκάνες έχουν μελετηθεί για τη συμβολή τους στη διατήρηση φυσιολογικών επιπέδων χοληστερόλης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Σπαρτιάτες γνώριζαν τη βιοχημεία των φυτικών ινών ή ότι επέλεγαν το κριθάρι για αυτόν τον λόγο. Ήταν απλώς ένα βασικό και διαθέσιμο τρόφιμο της εποχής.
Το τυρί
Το τυρί ήταν σημαντικό τρόφιμο στην αρχαία ελληνική διατροφή και αναφέρεται επίσης στις ποσότητες που συνεισέφεραν οι Σπαρτιάτες στα κοινά γεύματα.
Προσφέρει πρωτεΐνη, ασβέστιο και φώσφορο, αλλά η σύστασή του διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το είδος.
Δεν υπάρχει λόγος να συνδέουμε το αρχαίο σπαρτιατικό τυρί με σύγχρονους ισχυρισμούς ότι το CLA «καίει λίπος» ή προστατεύει από τον καρκίνο. Τέτοιες διατυπώσεις είναι πολύ πιο ισχυρές από όσα μπορούν να υποστηρίξουν τα διαθέσιμα στοιχεία.
Τα σύκα
Τα σύκα είχαν επίσης σημαντική θέση στη διατροφή της εποχής. Ήταν εύκολα στη μεταφορά, μπορούσαν να καταναλωθούν φρέσκα ή αποξηραμένα και παρείχαν ενέργεια σε μικρό όγκο τροφής.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα σύκα περιέχουν φυτικές ίνες, κάλιο και διάφορες φυτικές ενώσεις.
Δεν είναι όμως σωστό να τα παρουσιάζουμε ως ιδιαίτερη πηγή ω-3 λιπαρών ή ως τρόφιμο με ειδική θεραπευτική δράση.
Ο περίφημος μέλας ζωμός
Το πιο γνωστό φαγητό της Σπάρτης ήταν ο μέλας ζωμός, που αναφέρεται συχνά στις αρχαίες πηγές.
Σύμφωνα με τις περιγραφές, βασιζόταν σε χοιρινό κρέας, αίμα, αλάτι και ξίδι. Η ακριβής συνταγή δεν έχει σωθεί με τρόπο που να μας επιτρέπει να την αναπαραγάγουμε με βεβαιότητα.
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία Σπαρτιάτες εκτιμούσαν τόσο πολύ τον ζωμό ώστε άφηναν συχνά το κρέας στους νεότερους.
Υπάρχει επίσης η γνωστή αρχαία ιστορία για έναν ξένο ηγεμόνα που δοκίμασε τον ζωμό και δεν τον άντεξε, με τον Σπαρτιάτη μάγειρα να του απαντά ότι για να τον απολαύσει πρέπει πρώτα να έχει ζήσει και ασκηθεί όπως οι Σπαρτιάτες.
Ήταν πράγματι «δυναμωτικό» φαγητό;
Από διατροφική άποψη, ένα γεύμα με χοιρινό και ψωμί προσφέρει πρωτεΐνη, υδατάνθρακες, σίδηρο και διάφορες βιταμίνες και μέταλλα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο μέλας ζωμός είχε κάποια ιδιαίτερη ιδιότητα που έκανε τους Σπαρτιάτες πιο δυνατούς.
Η πολεμική τους εκπαίδευση, η σωματική δραστηριότητα, η κοινωνική οργάνωση και η στρατιωτική αγωγή είχαν πολύ μεγαλύτερη σημασία από οποιοδήποτε μεμονωμένο τρόφιμο.
Το κρασί στη Σπάρτη
Το κρασί αποτελούσε επίσης μέρος των κοινών γευμάτων. Όπως συνέβαινε γενικότερα στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, συνήθως καταναλωνόταν αναμεμειγμένο με νερό.
Η μέθη αντιμετωπιζόταν αρνητικά στη σπαρτιατική παράδοση και η εγκράτεια αποτελούσε βασικό στοιχείο της αγωγής.
Δεν πρέπει όμως να μετατρέπουμε αυτή την ιστορική πληροφορία σε σύγχρονη συμβουλή ότι «ένα ή δύο ποτήρια κρασί την ημέρα κάνουν καλό στην καρδιά».
Σήμερα γνωρίζουμε ότι το αλκοόλ είναι καρκινογόνος ουσία και ότι ακόμη και χαμηλά επίπεδα κατανάλωσης συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο ορισμένων μορφών καρκίνου. Για την πρόληψη του καρκίνου, όσο λιγότερο αλκοόλ καταναλώνεται τόσο μικρότερος είναι ο κίνδυνος.
Τι άλλο έτρωγαν στα συσσίτια;
Οι αρχαίες πηγές δείχνουν ότι η διατροφή δεν ήταν τόσο μονότονη όσο συχνά παρουσιάζεται.
Μετά το βασικό γεύμα μπορούσαν να προσφέρονται επιπλέον τρόφιμα, όπως κυνήγι, πουλερικά, φρούτα ή άλλες τροφές, ανάλογα με την περίσταση και τις προσφορές των μελών.
Επομένως η εικόνα ότι οι Σπαρτιάτες ζούσαν αποκλειστικά με μέλανα ζωμό και ξερό ψωμί είναι υπεραπλουστευμένη.
Τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα από τη σπαρτιατική διατροφή;
Δεν χρειάζεται να προσπαθήσουμε να αντιγράψουμε κυριολεκτικά τη διατροφή μιας κοινωνίας πριν από περίπου 2.500 χρόνια.
Υπάρχουν όμως ορισμένα χαρακτηριστικά που παραμένουν ενδιαφέροντα: απλά τρόφιμα, δημητριακά, φρούτα, περιορισμός της υπερβολής και γεύματα που είχαν κοινωνικό χαρακτήρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η σπαρτιατική διατροφή ήταν επιστημονικά σχεδιασμένη, ούτε ότι αποτελεί πρότυπο σύγχρονης διατροφής.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της δεν είναι κάποιο «μυστικό τρόφιμο», αλλά η σχέση της με τη λιτότητα, την εγκράτεια και την κοινή ζωή των Σπαρτιατών.
Τελικά, τι έτρωγαν πραγματικά οι Σπαρτιάτες;
Οι πηγές μάς δίνουν μια εικόνα αρκετά πιο πλούσια από τον γνωστό μύθο του μέλανα ζωμού: κριθάρι, τυρί, σύκα, κρασί, χοιρινό και άλλα τρόφιμα αποτελούσαν μέρος των κοινών γευμάτων.
Ο μέλας ζωμός ήταν πράγματι χαρακτηριστικό πιάτο, αλλά δεν ήταν ολόκληρη η σπαρτιατική διατροφή.
Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα: οι Σπαρτιάτες δεν έγιναν γνωστοί επειδή ανακάλυψαν κάποια «σούπερ τροφή», αλλά επειδή ολόκληρος ο τρόπος ζωής τους ήταν χτισμένος γύρω από την πειθαρχία και το μέτρο.
