Η ελληνική σημαία είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα εθνικά σύμβολα: εννέα γαλανόλευκες λωρίδες και ένας λευκός σταυρός σε κυανό τετράγωνο. Πότε όμως εμφανίστηκε αυτή η μορφή και γιατί επιλέχθηκαν το γαλάζιο, το λευκό και οι εννέα λωρίδες;
Η απάντηση είναι πιο ενδιαφέρουσα απ’ όσο φαίνεται. Γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε καθιερώθηκαν τα βασικά χρώματα και σχέδια, όμως αρκετοί από τους συμβολισμούς που επαναλαμβάνονται μέχρι σήμερα βασίζονται περισσότερο στην παράδοση παρά σε επίσημα έγγραφα.
Οι σημαίες πριν από την Ελληνική Επανάσταση
Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας δεν υπήρχε μία ενιαία ελληνική κρατική σημαία. Σε εξεγέρσεις και ένοπλα κινήματα χρησιμοποιούνταν διαφορετικά λάβαρα, ανάλογα με τον τόπο, τον αρχηγό και την παράδοση κάθε ομάδας.
Σε πολλές από αυτές τις σημαίες εμφανιζόταν ο σταυρός, ενώ χρησιμοποιούνταν επίσης θρησκευτικά σύμβολα, αετοί, άγιοι και διάφορα χρώματα. Η έντονη παρουσία του σταυρού συνδεόταν με τον κεντρικό ρόλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη ζωή των ελληνικών χριστιανικών κοινοτήτων.
Οι πολλές σημαίες του 1821
Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση, δεν υπήρχε ακόμη ένα κοινό επίσημο εθνικό σύμβολο. Οπλαρχηγοί, νησιά και επαναστατικά σώματα χρησιμοποιούσαν διαφορετικές σημαίες, συχνά με σταυρούς, αγίους, φοίνικες ή συνθήματα.
Η ποικιλία αυτή ήταν φυσιολογική για ένα επαναστατικό κίνημα που δεν είχε ακόμη αποκτήσει ενιαία κρατική διοίκηση. Σύντομα όμως έγινε φανερό ότι το νέο ελληνικό κράτος χρειαζόταν κοινά σύμβολα.
Τι γνωρίζουμε για τη σημαία της Τριπολιτσάς;
Μια από τις πιο γνωστές αφηγήσεις της Επανάστασης αναφέρει ότι μετά την Άλωση της Τριπολιτσάς τον Σεπτέμβριο του 1821 ο Παπαφλέσσας χρησιμοποίησε γαλάζιο ύφασμα από το ένδυμά του και λευκές λωρίδες από τη φουστανέλα του Παναγιώτη Κεφάλα, δημιουργώντας μια αυτοσχέδια γαλανόλευκη σημαία με σταυρό.
Η ιστορία αυτή έχει περάσει στη λαϊκή παράδοση, όμως δεν είναι ασφαλές να παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένη προέλευση της επίσημης ελληνικής σημαίας.
Ο Παναγιώτης Κεφάλας συμμετείχε πράγματι στην Άλωση της Τριπολιτσάς και συνδέθηκε έντονα με την ύψωση επαναστατικής σημαίας πάνω στα τείχη. Η εικόνα αυτή έγινε ιδιαίτερα γνωστή χάρη στον πίνακα του Βαυαρού ζωγράφου Peter von Hess, ο οποίος φιλοτέχνησε το γεγονός αρκετά χρόνια αργότερα.
Πότε καθιερώθηκε επίσημα η ελληνική σημαία;
Το αποφασιστικό βήμα έγινε στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, η οποία άρχισε τις εργασίες της στα τέλη του 1821 και ψήφισε το Προσωρινό Πολίτευμα την 1η Ιανουαρίου 1822.
Τον Ιανουάριο του 1822 καθιερώθηκαν το κυανό και το λευκό ως τα βασικά χρώματα της σημαίας του επαναστατημένου ελληνικού κράτους.
Στις 15 Μαρτίου 1822, το Εκτελεστικό Σώμα καθόρισε με το Διάταγμα 540 τρεις διαφορετικούς τύπους σημαίας: μία για τις δυνάμεις ξηράς, μία για το πολεμικό ναυτικό και μία για τα εμπορικά πλοία.
Η πρώτη σημαία ξηράς δεν είχε εννέα λωρίδες
Η σημαία των δυνάμεων ξηράς ήταν κυανή και έφερε έναν μεγάλο λευκό σταυρό που εκτεινόταν σε ολόκληρη την επιφάνειά της.
Η πολεμική ναυτική σημαία ήταν εκείνη που έμοιαζε περισσότερο με τη σημερινή: είχε εννέα οριζόντιες κυανές και λευκές λωρίδες και στο επάνω αριστερό μέρος ένα κυανό τετράγωνο με λευκό σταυρό.
Η εμπορική σημαία είχε παρόμοια μορφή αλλά με διαφορετική διάταξη χρωμάτων στο τετράγωνο του σταυρού. Το 1828, επί Ιωάννη Καποδίστρια, η εμπορική σημαία εξομοιώθηκε με την πολεμική, αναγνωρίζοντας και τη μεγάλη συμμετοχή των εμπορικών πλοίων στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας.
Γιατί η ελληνική σημαία έχει εννέα λωρίδες;
Η σημερινή ελληνική σημαία αποτελείται από εννέα ίσες οριζόντιες λωρίδες: πέντε κυανές και τέσσερις λευκές.
Η γνωστότερη ερμηνεία υποστηρίζει ότι οι εννέα λωρίδες αντιστοιχούν στις εννέα συλλαβές της φράσης «Ελευθερία ή Θάνατος»:
Ε-λευ-θε-ρί-α ή Θά-να-τος.
Η ερμηνεία αυτή είναι βαθιά ριζωμένη στην ελληνική ιστορική παράδοση και αναφέρεται σε στρατιωτικές και ιστορικές εκδόσεις. Ωστόσο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: στα επίσημα έγγραφα του 1822 που καθιέρωσαν τη σημαία δεν αναφέρεται ότι αυτός ήταν ο λόγος επιλογής των εννέα λωρίδων.
Έχουν προταθεί και άλλες ερμηνείες, όπως ότι οι εννέα λωρίδες συμβολίζουν τις εννέα Μούσες ή ακόμη και τα κύματα της ελληνικής θάλασσας. Καμία από αυτές δεν τεκμηριώνεται ως επίσημη εξήγηση από τα ιδρυτικά κείμενα της εποχής.
Γιατί επιλέχθηκαν το μπλε και το λευκό;
Και εδώ υπάρχουν πολλές δημοφιλείς εκδοχές. Η γνωστότερη θέλει το κυανό να συμβολίζει τον ελληνικό ουρανό και τη θάλασσα και το λευκό τον αφρό των κυμάτων ή την αγνότητα του Αγώνα.
Έχουν επίσης διατυπωθεί θεωρίες ότι τα χρώματα συνδέονται με παλαιότερες ελληνικές ή βυζαντινές παραδόσεις, στρατιωτικές σημαίες, ενδυμασίες ή ακόμη και αρχαιοελληνικά σύμβολα.
Δεν υπάρχει όμως επίσημο έγγραφο του 1822 που να εξηγεί γιατί επιλέχθηκαν ακριβώς το κυανό και το λευκό. Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότεροι γνωστοί συμβολισμοί είναι μεταγενέστερες ερμηνείες και όχι καταγεγραμμένη αιτιολόγηση των ανθρώπων που καθιέρωσαν τη σημαία.
Πώς άλλαξε η σημαία μετά την Επανάσταση;
Η ελληνική σημαία άλλαξε αρκετές φορές μέσα στους δύο επόμενους αιώνες, κυρίως εξαιτίας των πολιτειακών μεταβολών.
Το 1833, επί Όθωνα, προστέθηκε ο βαυαρικός θυρεός στις σημαίες του στρατού και του πολεμικού ναυτικού. Με την άφιξη του Γεωργίου Α΄ το 1863 προστέθηκε το βασιλικό στέμμα, το οποίο αφαιρέθηκε και επανήλθε σε διαφορετικές περιόδους ανάλογα με το πολίτευμα.
Παρά τις αλλαγές, τα βασικά στοιχεία που είχαν καθιερωθεί από την Επανάσταση, το κυανό, το λευκό και ο σταυρός, παρέμειναν σταθερά.
Πώς είναι επίσημα η ελληνική σημαία σήμερα;
Η σημερινή Εθνική Σημαία αποτελείται από εννέα οριζόντιες ταινίες ίσου πλάτους, πέντε κυανές και τέσσερις λευκές. Η πρώτη και η τελευταία είναι κυανές.
Στην επάνω αριστερή γωνία υπάρχει κυανό τετράγωνο μέσα στο οποίο βρίσκεται λευκός σταυρός. Οι επίσημες προδιαγραφές της σημαίας προβλέπονται από τον Νόμο 851/1978.
Η αναλογία του πλάτους προς το μήκος της είναι 2 προς 3, ενώ κάθε οριζόντια λωρίδα έχει πλάτος ίσο με το ένα ένατο του συνολικού πλάτους της σημαίας.
Τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα για τον συμβολισμό της;
Το βέβαιο ιστορικά είναι ότι το κυανό και το λευκό καθιερώθηκαν το 1822 και ότι ο σταυρός βρέθηκε από την αρχή στο κέντρο του νέου εθνικού συμβολισμού.
Αντίθετα, η ακριβής εξήγηση για την επιλογή των χρωμάτων και των εννέα λωρίδων δεν καταγράφηκε στα σχετικά επίσημα διατάγματα. Αυτό άφησε χώρο για πολλές ερμηνείες που πέρασαν από γενιά σε γενιά.
Η πιο γνωστή από αυτές παραμένει εκείνη που συνδέει τις εννέα λωρίδες με το «Ελευθερία ή Θάνατος». Είτε αυτή ήταν πράγματι η αρχική πρόθεση είτε ένας συμβολισμός που καθιερώθηκε αργότερα, η γαλανόλευκη έχει συνδεθεί όσο λίγα σύμβολα με τη δημιουργία και την ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους.
Πηγές:
