Σου έχει τύχει να δεις μια μπάλα να έρχεται ξαφνικά προς το πρόσωπό σου και να κλείσεις τα μάτια πριν καν προλάβεις να σκεφτείς τι συμβαίνει; Είναι μια κίνηση τόσο γρήγορη και αυθόρμητη, που σχεδόν ποτέ δεν την προσέχουμε. Κι όμως, πίσω της κρύβεται ένας εντυπωσιακός μηχανισμός προστασίας του οργανισμού.
Τα μάτια μας διαθέτουν διαφορετικούς τρόπους άμυνας απέναντι σε ξαφνικές κινήσεις, σκόνη, ερεθισμούς και πιθανά χτυπήματα. Το νευρικό σύστημα μπορεί να ενεργοποιήσει το κλείσιμο των βλεφάρων χωρίς να χρειάζεται να πάρουμε συνειδητά μια απόφαση. Πώς λειτουργεί όμως αυτή η αντίδραση και γιατί είναι τόσο σημαντική για την όρασή μας;
Γιατί κλείνουμε αυτόματα τα μάτια όταν κάτι μας πλησιάζει;
Το γρήγορο κλείσιμο των βλεφάρων αποτελεί έναν από τους φυσικούς μηχανισμούς προστασίας των ματιών. Όταν κάτι πλησιάζει απότομα το πρόσωπο, μπορεί να εμφανιστεί μια αυτόματη αντίδραση που μας κάνει να ανοιγοκλείσουμε τα μάτια ή να τραβήξουμε το κεφάλι προς τα πίσω.
Αυτό συμβαίνει επειδή ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα οπτικά ερεθίσματα και μπορεί να ενεργοποιήσει μια γρήγορη προστατευτική κίνηση. Η αντίδραση σε ένα αντικείμενο που φαίνεται να πλησιάζει απειλητικά ονομάζεται οπτική αντίδραση απειλής (menace response).
Δεν πρόκειται για μια απλή εντολή που δίνουμε συνειδητά στα βλέφαρά μας. Είναι μια ταχύτατη απόκριση που περιλαμβάνει την όραση, τον εγκέφαλο και τους μυς του προσώπου.
Πώς λειτουργεί το νευρικό σύστημα;
Όταν βλέπουμε ένα αντικείμενο να κινείται προς το πρόσωπό μας, οι πληροφορίες φτάνουν από τα μάτια στον εγκέφαλο. Εκεί γίνεται επεξεργασία της κίνησης και της πιθανής απειλής. Αν ενεργοποιηθεί η προστατευτική αντίδραση, οι μύες γύρω από τα μάτια συσπώνται και τα βλέφαρα κλείνουν.
Ο βασικός μυς που επιτρέπει αυτή την κίνηση είναι ο κυκλοτερής μυς του ματιού. Η λειτουργία του ελέγχεται από το προσωπικό νεύρο, το οποίο μεταφέρει κινητικές εντολές στους μυς του προσώπου.
Η διαδικασία μπορεί να εξελιχθεί πολύ γρήγορα, ακόμη και πριν προλάβουμε να συνειδητοποιήσουμε πλήρως αυτό που μας τρόμαξε. Ωστόσο, η οπτική αντίδραση απειλής περιλαμβάνει επεξεργασία στον εγκέφαλο και δεν είναι ταυτόσημη με τα απλούστερα αντανακλαστικά που ενεργοποιούνται όταν κάτι αγγίζει το μάτι.
Τι είναι το αντανακλαστικό του κερατοειδούς;
Υπάρχει και ένας διαφορετικός προστατευτικός μηχανισμός, γνωστός ως αντανακλαστικό του κερατοειδούς. Ενεργοποιείται όταν η ευαίσθητη επιφάνεια του κερατοειδούς δεχτεί ένα ερέθισμα, όπως μια ελαφριά επαφή. Τότε τα βλέφαρα κλείνουν αυτόματα.
Σε αυτή την αντίδραση συμμετέχουν κυρίως δύο σημαντικά νεύρα. Το τρίδυμο νεύρο μεταφέρει την αισθητική πληροφορία από τον κερατοειδή προς το εγκεφαλικό στέλεχος, ενώ το προσωπικό νεύρο ενεργοποιεί τους μυς που κλείνουν τα βλέφαρα.
Το παρακάτω βίντεο παρουσιάζει τον μηχανισμό του αντανακλαστικού του κερατοειδούς και τον τρόπο με τον οποίο εξετάζεται στην κλινική πράξη.
Η συγκεκριμένη εξέταση γίνεται από επαγγελματίες υγείας για την αξιολόγηση της λειτουργίας ορισμένων νευρικών οδών. Δεν χρειάζεται και δεν πρέπει να επιχειρούμε μόνοι μας να αγγίξουμε τον κερατοειδή για να ελέγξουμε το αντανακλαστικό.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό το γρήγορο κλείσιμο των βλεφάρων;
Ο κερατοειδής είναι το διαφανές μπροστινό τμήμα του ματιού και ιδιαίτερα ευαίσθητος στην επαφή. Το γρήγορο κλείσιμο των βλεφάρων μπορεί να μειώσει την έκθεσή του σε ορισμένα ερεθίσματα και να συμβάλει στην προστασία της επιφάνειάς του.
Παράλληλα, το φυσιολογικό ανοιγοκλείσιμο βοηθά στην κατανομή των δακρύων, διατηρώντας τα μάτια υγρά. Επομένως, τα βλέφαρα δεν λειτουργούν μόνο ως μηχανική προστασία, αλλά συμμετέχουν και στη διατήρηση της υγείας της οφθαλμικής επιφάνειας.
Πότε ενεργοποιείται αυτή η φυσική άμυνα στην καθημερινότητα;
Οι προστατευτικές κινήσεις των βλεφάρων δεν εμφανίζονται μόνο σε επικίνδυνες καταστάσεις. Μπορούμε να τις παρατηρήσουμε πολλές φορές μέσα στην ημέρα, χωρίς να τους δίνουμε ιδιαίτερη σημασία.
Μια μπάλα που πλησιάζει ξαφνικά, ένα έντομο που περνά μπροστά από το πρόσωπο ή μια απρόσμενη κίνηση μπορούν να προκαλέσουν γρήγορο κλείσιμο των ματιών. Όμως δεν ενεργοποιούν όλα αυτά τα ερεθίσματα τον ίδιο ακριβώς μηχανισμό.
Για παράδειγμα, η θέα ενός αντικειμένου που πλησιάζει συνδέεται με την οπτική επεξεργασία, ενώ η επαφή με τον κερατοειδή ενεργοποιεί ένα διαφορετικό αντανακλαστικό. Επιπλέον, ένας δυνατός και απρόσμενος θόρυβος μπορεί να προκαλέσει ανοιγοκλείσιμο των ματιών στο πλαίσιο της γενικότερης αντίδρασης ξαφνιάσματος.
Τι συμβαίνει όταν φυσάει δυνατά ή υπάρχει σκόνη;
Ο αέρας, η σκόνη και άλλα μικροσκοπικά σωματίδια μπορούν να ερεθίσουν την επιφάνεια των ματιών. Σε τέτοιες συνθήκες μπορεί να ανοιγοκλείνουμε συχνότερα τα βλέφαρα, να μισοκλείνουμε τα μάτια ή να εμφανίζουμε αυξημένη δακρύρροια.
Οι κινήσεις αυτές συμβάλλουν στην προστασία και την ενυδάτωση της οφθαλμικής επιφάνειας. Αν όμως ένα σωματίδιο εισέλθει στο μάτι, το αντανακλαστικό δεν εγγυάται ότι θα απομακρυνθεί ή ότι δεν θα προκαλέσει τραυματισμό.
Σε περίπτωση μικρού επιφανειακού ερεθισμού από σκόνη, μπορεί να βοηθήσει το απαλό ξέπλυμα με καθαρό νερό. Δεν πρέπει να τρίβουμε το μάτι, καθώς αυτό μπορεί να επιδεινώσει έναν πιθανό τραυματισμό.
Μπορούν τα βλέφαρα να προστατεύσουν από κάθε χτύπημα;
Παρότι το γρήγορο κλείσιμο των ματιών είναι ένας σημαντικός αμυντικός μηχανισμός, δεν προσφέρει απόλυτη προστασία. Ένα αντικείμενο που κινείται με μεγάλη ταχύτητα, ένα αιχμηρό εργαλείο ή μια χημική ουσία μπορεί να προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό ακόμη κι αν τα βλέφαρα έχουν κλείσει.
Γι’ αυτό είναι απαραίτητα τα κατάλληλα προστατευτικά γυαλιά σε δραστηριότητες όπου υπάρχει κίνδυνος για τα μάτια. Εργασίες με ηλεκτρικά εργαλεία, κοπή υλικών, χημικά προϊόντα ή αντικείμενα που εκτοξεύονται απαιτούν ειδική προστασία και δεν πρέπει να βασιζόμαστε μόνο στα φυσικά αντανακλαστικά.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Οφθαλμολογίας, ακόμη και ένας τραυματισμός που αρχικά φαίνεται μικρός μπορεί να χρειάζεται άμεση εξέταση αν συνοδεύεται από πόνο ή διαταραχές της όρασης.
Γιατί μερικές φορές ανοιγοκλείνουμε υπερβολικά συχνά τα μάτια;
Το συχνό ανοιγοκλείσιμο δεν συνδέεται πάντοτε με κάποιο αντικείμενο που πλησιάζει. Μπορεί να οφείλεται σε ξηροφθαλμία, αλλεργίες, ερεθισμό, ευαισθησία στο φως ή άλλες καταστάσεις που επηρεάζουν την επιφάνεια των ματιών.
Ορισμένοι άνθρωποι παρατηρούν επίσης περισσότερα ανοιγοκλεισίματα σε περιόδους έντασης ή κόπωσης. Ωστόσο, οι παράγοντες αυτοί δεν επηρεάζουν υποχρεωτικά όλα τα αντανακλαστικά με τον ίδιο τρόπο και δεν αρκούν από μόνοι τους για να εξηγήσουν ένα επίμονο σύμπτωμα.
Πότε χρειάζεται να επισκεφθείς οφθαλμίατρο;
Αν το συχνό ανοιγοκλείσιμο συνοδεύεται από επίμονο τσούξιμο, κοκκίνισμα, αίσθηση ξένου σώματος ή δυσφορία, είναι καλό να ζητήσεις τη γνώμη οφθαλμιάτρου. Η ξηροφθαλμία, η φλεγμονή των βλεφάρων και άλλες οφθαλμικές καταστάσεις μπορούν να προκαλέσουν παρόμοια συμπτώματα.
Αν υπάρχει έντονος πόνος, ξαφνική αλλαγή στην όραση, τραυματισμός από αντικείμενο υψηλής ταχύτητας ή αιχμηρό αντικείμενο που έχει εισχωρήσει στο μάτι, χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση. Δεν πρέπει να προσπαθήσεις να αφαιρέσεις μόνος σου αντικείμενο που έχει σφηνωθεί στο μάτι.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στην επαφή με χημικές ουσίες. Σε τέτοια περίπτωση, ξεκίνησε αμέσως άφθονο ξέπλυμα με καθαρό τρεχούμενο νερό για τουλάχιστον 20 λεπτά και αναζήτησε επείγουσα ιατρική βοήθεια, χωρίς να καθυστερείς το ξέπλυμα. Περισσότερες οδηγίες υπάρχουν στο NHS για τους τραυματισμούς των ματιών.
Τι μας μαθαίνει αυτή η μικρή αντίδραση για το ανθρώπινο σώμα;
Το αυτόματο κλείσιμο των ματιών είναι ένα μόνο παράδειγμα της συνεργασίας ανάμεσα στις αισθήσεις, το νευρικό σύστημα και τους μυς. Ο οργανισμός διαθέτει πολλούς μηχανισμούς που λειτουργούν διαρκώς χωρίς να χρειάζεται να τους ελέγχουμε συνειδητά.
Αναπνέουμε, ρυθμίζουμε τη στάση του σώματος και αντιδρούμε σε ξαφνικά ερεθίσματα με τρόπους που συνήθως περνούν απαρατήρητοι. Αν σε ενδιαφέρουν τέτοιες λειτουργίες, μπορείς να διαβάσεις και πώς ανανεώνονται τα κύτταρα του ανθρώπινου σώματος.
Την επόμενη φορά που θα κλείσεις τα μάτια επειδή κάτι κινήθηκε ξαφνικά μπροστά σου, θα ξέρεις ότι δεν πρόκειται απλώς για μια τυχαία κίνηση. Είναι το αποτέλεσμα της συνεργασίας διαφορετικών συστημάτων που βοηθούν στην προστασία της όρασής μας. Μια μικρή αντίδραση που αποκαλύπτει πόσο σύνθετα λειτουργεί το ανθρώπινο σώμα.
Πηγές:
