Η παρουσία φιδιών στην ελληνική ύπαιθρο είναι απολύτως φυσιολογική, ιδιαίτερα από την άνοιξη έως το φθινόπωρο. Τα περισσότερα είδη που ζουν στη χώρα μας είναι ακίνδυνα για τον άνθρωπο, όμως ένα πιθανό δάγκωμα από οχιά χρειάζεται ψυχραιμία, σωστές πρώτες βοήθειες και άμεση ιατρική εκτίμηση.
Το σημαντικότερο είναι να μην εφαρμοστούν παλιές «θεραπείες» όπως το κόψιμο της πληγής, η αναρρόφηση του δηλητηρίου ή η αιμοστατική περίδεση. Αυτές οι πρακτικές δεν βοηθούν και μπορεί να επιδεινώσουν την κατάσταση.
Ποια δηλητηριώδη φίδια υπάρχουν στην Ελλάδα;
Στην Ελλάδα απαντώνται πέντε είδη οχιάς με δηλητήριο που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή δηλητηρίαση στον άνθρωπο:
- η κερασφόρος ή κοινή οχιά (Vipera ammodytes)
- η οθωμανική οχιά (Montivipera xanthina)
- η οχιά της Μήλου (Macrovipera schweizeri)
- ο αστρίτης (Vipera berus)
- η οχιά της Πίνδου (Vipera graeca)
Υπάρχουν επίσης δύο οπισθόγλυφα δηλητηριώδη φίδια, ο σαπίτης και το αγιόφιδο. Τα δόντια που διοχετεύουν το δηλητήριο βρίσκονται στο πίσω μέρος του στόματός τους και το δηλητήριό τους θεωρείται πολύ ασθενέστερο για τον άνθρωπο. Παρ’ όλα αυτά, κάθε δάγκωμα άγριου ζώου καλό είναι να αξιολογείται από επαγγελματία υγείας.

Τι κάνουμε αμέσως μετά από πιθανό δάγκωμα οχιάς;
Δεν είναι πάντα δυνατό να αναγνωρίσουμε το είδος του φιδιού από τα σημάδια του δαγκώματος. Ακόμη και οι χαρακτηριστικές οπές από τους κυνόδοντες μπορεί να μην είναι ευδιάκριτες.
Αν υπάρχει πιθανότητα το φίδι να ήταν δηλητηριώδες, αντιμετωπίζουμε το περιστατικό σοβαρά και ακολουθούμε τα παρακάτω βήματα:
- Απομακρυνθείτε από το φίδι. Μην προσπαθήσετε να το πιάσετε ή να το σκοτώσετε, γιατί υπάρχει κίνδυνος δεύτερου δαγκώματος.
- Κρατήστε τον άνθρωπο ήρεμο και όσο γίνεται ακίνητο. Η περιττή κίνηση καλό είναι να αποφεύγεται.
- Ακινητοποιήστε το δαγκωμένο άκρο. Αν είναι δυνατόν, χρησιμοποιήστε έναν απλό νάρθηκα ώστε να περιορίσετε τις κινήσεις.
- Αφαιρέστε δαχτυλίδια, ρολόγια, βραχιόλια και στενά ρούχα. Το πρήξιμο μπορεί να αυξηθεί γρήγορα.
- Ζητήστε άμεσα ιατρική βοήθεια και οργανώστε τη μεταφορά σε νοσοκομείο. Ο άνθρωπος που έχει δαγκωθεί καλό είναι να περπατήσει όσο το δυνατόν λιγότερο.
Αν εμφανιστούν έντονη αδυναμία, δυσκολία στην αναπνοή, λιποθυμία, εμετοί ή άλλα σοβαρά συμπτώματα, πρόκειται για επείγον περιστατικό και απαιτείται άμεση ενεργοποίηση των υπηρεσιών επείγουσας βοήθειας.
Τι δεν πρέπει να κάνετε
Ορισμένες παλιές πρακτικές εξακολουθούν να κυκλοφορούν ως «πρώτες βοήθειες», όμως δεν συνιστώνται και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να προκαλέσουν μεγαλύτερη βλάβη.
- Μην κόβετε ή χαράζετε την πληγή.
- Μην προσπαθείτε να ρουφήξετε το δηλητήριο με το στόμα ή με συσκευή αναρρόφησης.
- Μην βάζετε πάγο πάνω στο δάγκωμα.
- Μην χρησιμοποιείτε σφιχτή αιμοστατική περίδεση.
- Μην εφαρμόζετε βότανα, χημικά προϊόντα ή άλλες εμπειρικές θεραπείες.
- Μην επιχειρείτε να συλλάβετε το φίδι για να το μεταφέρετε στο νοσοκομείο.
Αν μπορεί να τραβηχτεί με ασφάλεια μια φωτογραφία του φιδιού από απόσταση, μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώρισή του. Δεν αξίζει όμως σε καμία περίπτωση να πλησιάσετε ξανά το ζώο γι’ αυτόν τον σκοπό.

Πόσο επικίνδυνο είναι το δάγκωμα της οχιάς;
Το δάγκωμα οχιάς αποτελεί δυνητικά σοβαρό ιατρικό περιστατικό, αλλά ο θάνατος δεν είναι συνήθως άμεσος και τα περισσότερα περιστατικά μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά όταν υπάρχει έγκαιρη ιατρική φροντίδα.
Το δηλητήριο μπορεί να προκαλέσει έντονο πόνο και πρήξιμο γύρω από το σημείο του δαγκώματος. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν υπόταση, ναυτία, εμετοί, διαταραχές της πήξης, νεφρική βλάβη ή άλλα συστηματικά συμπτώματα.
Σε ελληνική μελέτη 147 ασθενών με δάγκωμα από Vipera ammodytes, τα συχνότερα συμπτώματα ήταν ο πόνος και το οίδημα, ενώ καταγράφηκαν και σοβαρότερες επιπλοκές. Στη συγκεκριμένη σειρά περιστατικών δεν σημειώθηκε θάνατος.
Χρειάζεται πάντα αντίδοτο;
Όχι. Το αντίδοτο δεν χορηγείται αυτόματα σε κάθε δάγκωμα. Η απόφαση λαμβάνεται από τους γιατρούς ανάλογα με το είδος του φιδιού, τα συμπτώματα, την εξέλιξη του οιδήματος, τις εργαστηριακές εξετάσεις και τη γενικότερη κατάσταση του ασθενούς.
Το σημαντικό είναι να φτάσει ο ασθενής σε κατάλληλη υγειονομική μονάδα ώστε να αξιολογηθεί και να παρακολουθηθεί σωστά.
Πώς συμπεριφέρονται συνήθως οι οχιές;
Τα φίδια γενικά δεν αναζητούν σύγκρουση με τον άνθρωπο. Ένα φίδι συνήθως προσπαθεί να απομακρυνθεί ή να παραμείνει ακίνητο ώστε να μη γίνει αντιληπτό.
Η οχιά είναι σχετικά αργοκίνητη και βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο καμουφλάζ της. Αν αισθανθεί ότι δεν μπορεί να διαφύγει, μπορεί να πάρει αμυντική στάση, να συρίξει και τελικά να δαγκώσει αν συνεχίσει να αισθάνεται απειλή.
Γι’ αυτό, αν συναντήσετε φίδι, κρατήστε απόσταση και αφήστε του χώρο να απομακρυνθεί. Μην το πειράζετε, μην προσπαθείτε να το μετακινήσετε και μην επιχειρείτε να το σκοτώσετε.
Πότε είναι πιο δραστήρια τα φίδια;
Η δραστηριότητά τους εξαρτάται από το είδος, την εποχή και τη θερμοκρασία. Κατά τους πολύ ζεστούς καλοκαιρινούς μήνες πολλές οχιές αποφεύγουν τις θερμότερες ώρες της ημέρας και μπορεί να είναι περισσότερο δραστήριες νωρίς το πρωί, το σούρουπο ή τη νύχτα.
Την άνοιξη είναι συχνότερες οι παρατηρήσεις φιδιών που θερμαίνονται στον ήλιο, καθώς οι θερμοκρασίες είναι ηπιότερες.
Γιατί δεν πρέπει να σκοτώνουμε τα φίδια;
Τα φίδια αποτελούν σημαντικό μέρος των φυσικών οικοσυστημάτων. Πολλά είδη τρέφονται με ποντίκια και άλλα μικρά ζώα, συμβάλλοντας στον έλεγχο των πληθυσμών τους, ενώ αποτελούν και τα ίδια τροφή για άλλα είδη.
Ο φόβος για τα φίδια είναι συχνά δυσανάλογος προς τον πραγματικό κίνδυνο. Οι θάνατοι από δάγκωμα οχιάς στην Ελλάδα είναι πολύ σπάνιοι.
Παλιότερα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, για παράδειγμα, κατέγραψαν έξι θανάτους από δάγκωμα οχιάς την περίοδο 2000–2014. Ο αριθμός αυτός αφορά συγκεκριμένη ιστορική περίοδο και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως σημερινή ετήσια στατιστική.

Τι ισχύει για τα κατοικίδια;
Ένα πιθανό δάγκωμα φιδιού σε σκύλο ή γάτα χρειάζεται άμεση κτηνιατρική αξιολόγηση. Κρατήστε το ζώο όσο γίνεται ήρεμο, περιορίστε την κίνησή του και μεταφέρετέ το σε κτηνίατρο χωρίς καθυστέρηση.
Μην κόβετε την πληγή, μην προσπαθείτε να αφαιρέσετε το δηλητήριο και μην δίνετε φάρμακα χωρίς οδηγία κτηνιάτρου.
Η καλύτερη αντιμετώπιση τόσο για τους ανθρώπους όσο και για τα ζώα είναι απλή: απόσταση από το φίδι, ακινητοποίηση μετά από πιθανό δηλητηριώδες δάγκωμα και γρήγορη πρόσβαση σε επαγγελματική ιατρική ή κτηνιατρική φροντίδα.
Πηγές:












