Η μαστίχα Χίου είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα φυσικά προϊόντα της Ελλάδας. Η αρωματική αυτή ρητίνη παράγεται από τον σκίνο Pistacia lentiscus στη νότια Χίο και χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες στη διατροφή, την παραδοσιακή ιατρική, τη ζαχαροπλαστική και την αρωματοποιία.
Τα τελευταία χρόνια η μαστίχα έχει βρεθεί και στο επίκεντρο επιστημονικών ερευνών. Υπάρχουν ενδιαφέροντα δεδομένα, κυρίως για ορισμένες πεπτικές ενοχλήσεις, αλλά χρειάζεται προσοχή: αρκετοί δημοφιλείς ισχυρισμοί για την υγεία είναι πολύ πιο ισχυροί από όσα πραγματικά έχουν αποδειχθεί.
Τι ακριβώς είναι η μαστίχα Χίου;
Η μαστίχα είναι η φυσική ρητίνη που εκκρίνεται από τον κορμό και τα κλαδιά του μαστιχόδεντρου μετά από μικρές τομές στον φλοιό. Καθώς η ρητίνη στερεοποιείται, σχηματίζει τα χαρακτηριστικά «δάκρυα» της μαστίχας.
Η ιδιαίτερη παραγωγή της συνδέεται με τα Μαστιχοχώρια της νότιας Χίου. Η ονομασία «Μαστίχα Χίου» προστατεύεται ως Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης, ενώ από το 2014 η τεχνογνωσία της καλλιέργειας της μαστίχας στη Χίο έχει ενταχθεί στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Η παραγωγή παραμένει απαιτητική και βασίζεται σε τεχνικές που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, από την προετοιμασία του εδάφους και το «κέντημα» του δέντρου μέχρι τη συλλογή, το πλύσιμο και το καθάρισμα των κρυστάλλων.
Τι αναγνωρίζει επίσημα ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων;
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων έχει αξιολογήσει τη ρητίνη της μαστίχας ως παραδοσιακό φυτικό φαρμακευτικό προϊόν. Η αναγνώριση αφορά δύο βασικές παραδοσιακές χρήσεις:
- την ανακούφιση από ήπιες δυσπεπτικές ενοχλήσεις,
- την εξωτερική χρήση για ήπιες φλεγμονές του δέρματος και ως βοήθημα στην επούλωση μικρών πληγών.
Η λέξη «παραδοσιακό» έχει σημασία. Δεν σημαίνει ότι η μαστίχα έχει αποδειχθεί κλινικά τόσο αποτελεσματική όσο ένα φάρμακο με πλήρη τεκμηρίωση. Σημαίνει ότι υπάρχει μακρόχρονη χρήση και αρκετή επιστημονική βάση ώστε η συγκεκριμένη χρήση να θεωρείται εύλογη.
Μπορεί να βοηθήσει στη δυσπεψία;
Αυτό είναι ένα από τα πεδία όπου υπάρχουν τα πιο ενδιαφέροντα ανθρώπινα δεδομένα. Σε τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή μελέτη 148 ατόμων με λειτουργική δυσπεψία, όσοι έλαβαν μαστίχα για τρεις εβδομάδες παρουσίασαν μεγαλύτερη βελτίωση συνολικών συμπτωμάτων σε σύγκριση με την ομάδα placebo.
Βελτίωση παρατηρήθηκε σε συμπτώματα όπως πόνος στο πάνω μέρος της κοιλιάς και καούρα. Παρ’ όλα αυτά, μία μελέτη δεν σημαίνει ότι η μαστίχα αποτελεί θεραπεία για κάθε στομαχική ενόχληση.
Επίμονος πόνος, συχνές καούρες, δυσκολία στην κατάποση, απώλεια βάρους, αίμα στα κόπρανα ή άλλα ανησυχητικά συμπτώματα χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση.
Καταπολεμά το ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού;
Η μαστίχα παρουσιάζει αντιμικροβιακή δράση απέναντι στο Helicobacter pylori σε εργαστηριακές μελέτες. Αυτό προκάλεσε μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον, επειδή το συγκεκριμένο βακτήριο συνδέεται με γαστρίτιδα και πεπτικά έλκη.
Στους ανθρώπους, όμως, τα αποτελέσματα είναι πολύ λιγότερο εντυπωσιακά. Σε μικρή τυχαιοποιημένη μελέτη, η αποκλειστική χρήση μαστίχας οδήγησε σε εκρίζωση του βακτηρίου μόνο σε ένα μέρος των συμμετεχόντων, ενώ η καθιερωμένη αντιβιοτική αγωγή είχε σαφώς μεγαλύτερη επιτυχία.
Άλλη μικρή κλινική μελέτη δεν διαπίστωσε ουσιαστική επίδραση στο μικροβιακό φορτίο. Νεότερη πιλοτική μελέτη εξέτασε τη μαστίχα ως προσθήκη στην καθιερωμένη τετραπλή θεραπεία, αλλά δεν έδειξε στατιστικά σημαντική αύξηση του ποσοστού εκρίζωσης στο κύριο αποτέλεσμα.
Επομένως, η μαστίχα δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αντί της θεραπείας που έχει συστήσει γιατρός για λοίμωξη από H. pylori.
Τι γνωρίζουμε για τη στοματική υγεία;
Ορισμένες μικρές μελέτες έχουν δείξει ότι η μάσηση φυσικής μαστίχας μπορεί να μειώσει προσωρινά τον αριθμό ορισμένων βακτηρίων στο σάλιο και τον σχηματισμό οδοντικής πλάκας.
Αυτό εξηγεί γιατί η μαστίχα χρησιμοποιείται σε τσίχλες και προϊόντα στοματικής φροντίδας. Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να πούμε ότι από μόνη της προλαμβάνει την τερηδόνα ή θεραπεύει την ουλίτιδα.
Η βασική προστασία εξακολουθεί να είναι το βούρτσισμα με φθοριούχο οδοντόκρεμα, ο καθαρισμός ανάμεσα στα δόντια και ο τακτικός οδοντιατρικός έλεγχος.
Μειώνει τη χοληστερόλη;
Υπάρχουν μικρές κλινικές μελέτες που έχουν εξετάσει πιθανή επίδραση της μαστίχας στα λιπίδια και τη γλυκόζη του αίματος. Σε μία πιλοτική τυχαιοποιημένη μελέτη, συγκεκριμένη μορφή μαστίχας σε ημερήσια δόση 1 γραμμαρίου συνδέθηκε με μικρή μείωση της ολικής χοληστερόλης και της γλυκόζης νηστείας μετά από οκτώ εβδομάδες.
Άλλες μορφές μαστίχας στην ίδια μελέτη δεν παρουσίασαν αντίστοιχη στατιστικά σημαντική μεταβολή. Αυτό δείχνει ότι τα αποτελέσματα παραμένουν προκαταρκτικά.
Δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις ότι η μαστίχα προλαμβάνει εμφράγματα, εγκεφαλικά ή αθηροσκλήρωση και δεν πρέπει να αντικαθιστά φαρμακευτική αγωγή για υψηλή χοληστερόλη ή υπέρταση.
Έχει αντιφλεγμονώδεις και αντιοξειδωτικές ιδιότητες;
Η μαστίχα περιέχει τριτερπένια και άλλες βιοδραστικές ενώσεις που έχουν παρουσιάσει αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση σε εργαστηριακά και πειραματικά μοντέλα.
Αυτά τα δεδομένα είναι επιστημονικά ενδιαφέροντα, αλλά δεν σημαίνουν ότι η κατανάλωση μαστίχας έχει αποδειχθεί πως θεραπεύει αρθρίτιδα, χρόνια φλεγμονή ή άλλες παθήσεις στους ανθρώπους.
Το ίδιο ισχύει για εργαστηριακές μελέτες που εξετάζουν αντικαρκινικές ιδιότητες. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει βάση για να παρουσιάζεται η μαστίχα ως μέσο πρόληψης ή θεραπείας του καρκίνου.
Ισχύει ότι βοηθά στο άγχος ή στην απώλεια βάρους;
Δεν υπάρχουν επαρκή κλινικά στοιχεία ότι η μαστίχα μειώνει το άγχος, καταστέλλει την όρεξη ή προκαλεί απώλεια βάρους.
Η μάσηση τσίχλας γενικά μπορεί σε ορισμένους ανθρώπους να δημιουργεί αίσθημα απασχόλησης ή φρεσκάδας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η ίδια η μαστίχα αποτελεί θεραπεία του στρες ή βοήθημα αδυνατίσματος.
Πώς χρησιμοποιείται στη διατροφή;
Η μαστίχα Χίου χρησιμοποιείται κυρίως ως αρωματικό συστατικό. Μικρή ποσότητα μπορεί να προστεθεί σε τσουρέκια, κέικ, παγωτά, κρέμες, ψωμιά και ορισμένα αλμυρά πιάτα.
Επειδή το άρωμά της είναι έντονο, συνήθως απαιτείται πολύ μικρή ποσότητα. Στη μαγειρική συχνά αλέθεται μαζί με λίγη ζάχαρη ή άλλο ξηρό υλικό ώστε να μη γίνει κολλώδης.
Μπορεί επίσης να μασηθεί στη φυσική της μορφή. Αρχικά είναι σκληρή, αλλά με τη μάσηση μαλακώνει και αποκτά την υφή φυσικής τσίχλας.
Τι ισχύει για τα συμπληρώματα μαστίχας;
Τα συμπληρώματα κυκλοφορούν σε διαφορετικές μορφές και περιεκτικότητες, επομένως δεν υπάρχει μία δόση που να είναι κατάλληλη για όλους και για κάθε χρήση.
Στη μονογραφία του EMA για την παραδοσιακή χρήση σε ήπιες δυσπεπτικές ενοχλήσεις αναφέρεται σκόνη μαστίχας σε δόση 0,5 έως 1 γραμμάριο δύο φορές ημερησίως για ενήλικες. Πρόκειται όμως για συγκεκριμένη φαρμακευτική χρήση και όχι για γενική σύσταση καθημερινής λήψης από όλους.
Αν χρησιμοποιείτε συμπλήρωμα, ακολουθήστε τις οδηγίες του συγκεκριμένου προϊόντος και ζητήστε συμβουλή γιατρού ή φαρμακοποιού όταν υπάρχει χρόνια πάθηση ή παράλληλη φαρμακευτική αγωγή.
Είναι ασφαλής για όλους;
Η μαστίχα φαίνεται να είναι γενικά καλά ανεκτή στις ποσότητες που έχουν χρησιμοποιηθεί σε μελέτες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι κατάλληλη για κάθε άνθρωπο ή σε οποιαδήποτε ποσότητα.
Ο EMA αναφέρει ότι δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα για τη χρήση φαρμακευτικών παρασκευασμάτων μαστίχας σε παιδιά και εφήβους κάτω των 18 ετών για τη συγκεκριμένη πεπτική ένδειξη. Επίσης, η ασφάλεια κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς.
Άτομα με γνωστή αλλεργία σε μαστίχα ή συγγενικά φυτά πρέπει να αποφεύγουν τη χρήση της. Αν εμφανιστούν εξάνθημα, πρήξιμο, δύσπνοια ή άλλη σοβαρή αλλεργική αντίδραση, απαιτείται άμεση ιατρική βοήθεια.
Πώς αναγνωρίζεται η αυθεντική Μαστίχα Χίου;
Αν αγοράζετε φυσική Μαστίχα Χίου, αναζητήστε στη συσκευασία την ένδειξη ΠΟΠ. Η ονομασία «Μαστίχα Χίου» προστατεύεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και συνδέει το προϊόν με τη συγκεκριμένη γεωγραφική προέλευση και τις καθορισμένες προδιαγραφές παραγωγής.
Η φυσική μαστίχα αποτελείται από ακανόνιστα, σκληρά «δάκρυα», συνήθως υπόλευκα έως υποκίτρινα, με χαρακτηριστικό άρωμα και ελαφρώς πικρή γεύση στην αρχή της μάσησης.
Τι αξίζει τελικά να κρατήσουμε;
Η μαστίχα Χίου είναι ένα ξεχωριστό προϊόν με πραγματική πολιτιστική, γαστρονομική και επιστημονική αξία. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να βοηθήσει σε ορισμένες ήπιες δυσπεπτικές ενοχλήσεις, ενώ υπάρχουν επίσης ενδιαφέροντα δεδομένα για τη στοματική μικροχλωρίδα και άλλους τομείς.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αποτελεί θεραπεία για το ελικοβακτηρίδιο, την υψηλή χοληστερόλη, την υπέρταση, τη φλεγμονή, το άγχος ή άλλες χρόνιες παθήσεις.
Η καλύτερη προσέγγιση είναι να τη βλέπουμε ως ένα παραδοσιακό ελληνικό προϊόν με ορισμένες τεκμηριωμένες και άλλες υπό διερεύνηση ιδιότητες, χωρίς να της αποδίδουμε θεραπευτικές δυνατότητες που η επιστήμη δεν έχει ακόμη επιβεβαιώσει.
Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να συμβουλευτείτε την αξιολόγηση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων για τη μαστίχα και την UNESCO για την τεχνογνωσία καλλιέργειας της μαστίχας στη Χίο.
