Η αρχαία Σπάρτη είναι γνωστή για το αυστηρό εκπαιδευτικό της σύστημα και τη μεγάλη σημασία που έδινε στη σωματική αντοχή, την πειθαρχία και την υπηρεσία προς την πόλη. Ένα από τα στοιχεία που τη διαφοροποιούσαν από πολλές άλλες ελληνικές πόλεις ήταν ότι και τα κορίτσια λάμβαναν οργανωμένη σωματική εκπαίδευση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αγόρια και κορίτσια ακολουθούσαν ακριβώς το ίδιο πρόγραμμα. Οι πηγές δείχνουν σημαντικές ομοιότητες στη φυσική αγωγή, αλλά και ουσιαστικές διαφορές στους στόχους, στη δομή και στη μελλοντική κοινωνική τους θέση.
Τι θέση είχαν οι γυναίκες στη σπαρτιατική κοινωνία;
Η κοινωνία της Σπάρτης ήταν αυστηρά ιεραρχημένη. Στην κορυφή βρίσκονταν οι Σπαρτιάτες πολίτες, ενώ οι περίοικοι και οι είλωτες είχαν διαφορετική νομική και κοινωνική θέση.
Οι γυναίκες των Σπαρτιατών πολιτών δεν συμμετείχαν στα πολιτικά όργανα της πόλης και δεν είχαν τα ίδια πολιτικά δικαιώματα με τους άνδρες. Είχαν όμως μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική παρουσία από ό,τι οι γυναίκες σε πολλές άλλες ελληνικές πόλεις.
Μπορούσαν να κληρονομούν και να κατέχουν περιουσία, ενώ ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι στην εποχή του οι γυναίκες είχαν συγκεντρώσει σημαντικό μέρος της γης της Σπάρτης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπήρχε ισότητα με τη σύγχρονη έννοια. Η θέση τους συνδεόταν στενά με τις ανάγκες της σπαρτιατικής κοινωνίας και ιδιαίτερα με τη διατήρηση των οικογενειών των πολιτών.
Γιατί η Σπάρτη εκπαίδευε και τα κορίτσια;
Ο Ξενοφών είναι μία από τις σημαντικότερες πηγές μας. Στη Λακεδαιμονίων Πολιτεία εξηγεί ότι, σύμφωνα με τη σπαρτιατική παράδοση, ο Λυκούργος θεωρούσε τη μητρότητα βασική αποστολή των ελεύθερων γυναικών.
Για τον λόγο αυτό, όπως γράφει, καθιέρωσε σωματική άσκηση και για τα κορίτσια, καθώς και αγώνες δρόμου και δοκιμασίες δύναμης. Η ιδέα ήταν ότι δύο σωματικά δυνατοί γονείς θα αποκτούσαν πιο εύρωστους απογόνους.
Η λογική αυτή είναι χαρακτηριστική της σπαρτιατικής κοινωνίας. Η εκπαίδευση του σώματος δεν παρουσιαζόταν ως προσωπική επιλογή ή ως μέσο ατομικής ελευθερίας, αλλά ως κάτι που υπηρετούσε τη δύναμη και τη συνέχεια της πόλης.
Τι περιελάμβανε η εκπαίδευση των κοριτσιών;
Οι αρχαίες πηγές δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη σωματική αγωγή.
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι νεαρές Σπαρτιάτισσες ασκούνταν σε:
- τρέξιμο,
- πάλη,
- δισκοβολία,
- ακοντισμό.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ο στόχος ήταν να αποκτήσουν ισχυρά σώματα και να αντιμετωπίζουν καλύτερα τις απαιτήσεις της εγκυμοσύνης και του τοκετού.
Η εικόνα αυτή συμφωνεί σε γενικές γραμμές με όσα γράφει ο Ξενοφών για αγώνες δρόμου και δύναμης μεταξύ των κοριτσιών.
Υπήρχε και μουσική, χορός και τραγούδι;
Ναι. Η εκπαίδευση δεν περιοριζόταν μόνο στη γυμναστική.
Ο Πλούταρχος περιγράφει νεαρές γυναίκες που συμμετείχαν σε δημόσιες γιορτές, τραγουδούσαν και χόρευαν παρουσία των νέων ανδρών. Σε αυτές τις τελετουργικές εμφανίσεις μπορούσαν να επαινούν όσους νέους είχαν διακριθεί και να σατιρίζουν όσους θεωρούνταν ότι δεν είχαν συμπεριφερθεί όπως έπρεπε.
Οι χορικές και μουσικές δραστηριότητες αποτελούσαν σημαντικό μέρος της ελληνικής παιδείας γενικότερα και στη Σπάρτη φαίνεται ότι είχαν έντονο συλλογικό και τελετουργικό χαρακτήρα.
Δεν μπορούμε όμως να ανασυνθέσουμε ένα πλήρες «σχολικό πρόγραμμα» των κοριτσιών όπως θα κάναμε για ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα.
Ήταν η εκπαίδευση ίδια με την αγωγή των αγοριών;
Όχι ακριβώς. Εδώ χρειάζεται η σημαντικότερη διάκριση.
Τα αγόρια εντάσσονταν σε ένα αυστηρά οργανωμένο κρατικό σύστημα, την περίφημη σπαρτιατική αγωγή. Ο Ξενοφών περιγράφει ότι βρίσκονταν υπό την εποπτεία ειδικού αξιωματούχου, συγκεντρώνονταν σε ομάδες, υποβάλλονταν σε αυστηρή πειθαρχία και μπορούσαν να τιμωρούνται σωματικά.
Η εκπαίδευσή τους προετοίμαζε σταδιακά για τη ζωή του ενήλικου Σπαρτιάτη πολίτη και για τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις.
Για τα κορίτσια δεν διαθέτουμε αντίστοιχη περιγραφή ενός ίδιου, θεσμοθετημένου συστήματος με επόπτες, στρατιωτική πειθαρχία και ένταξη σε ανδρικές ομάδες.
Επομένως, είναι πιο ακριβές να πούμε ότι η σωματική εκπαίδευση των κοριτσιών είχε ορισμένα παράλληλα χαρακτηριστικά με εκείνη των αγοριών, αλλά δεν ήταν η ίδια αγωγή.
Εκπαιδεύονταν οι Σπαρτιάτισσες για να γίνουν πολεμίστριες;
Οι πηγές δεν δείχνουν ότι τα κορίτσια εκπαιδεύονταν με σκοπό να υπηρετήσουν στη φάλαγγα όπως οι άνδρες.
Η πάλη, το τρέξιμο, η δισκοβολία και ο ακοντισμός αποτελούσαν μορφές σωματικής άσκησης, αλλά αυτό δεν ισοδυναμεί με οργανωμένη στρατιωτική εκπαίδευση.
Ο κύριος στόχος που προβάλλουν ο Ξενοφών και ο Πλούταρχος είναι η σωματική ευρωστία και η δημιουργία υγιών απογόνων.
Αυτό φυσικά δεν αναιρεί ότι η σωματική δύναμη και η αυτοπεποίθηση μπορούσαν να επηρεάζουν τη θέση των γυναικών μέσα στη σπαρτιατική κοινωνία.
Ήταν πραγματικά πιο ελεύθερες από τις Αθηναίες;
Σε αρκετούς τομείς, ναι. Οι Σπαρτιάτισσες είχαν μεγαλύτερη οικονομική αυτονομία και μεγαλύτερη δημόσια παρουσία από τις γυναίκες της κλασικής Αθήνας.
Η διαφορά φαίνεται ιδιαίτερα στην περιουσία. Ο Αριστοτέλης παραπονιόταν ότι μεγάλο μέρος της σπαρτιατικής γης είχε περάσει στα χέρια γυναικών μέσω κληρονομιών και προικών.
Αυτό αποτελεί σημαντική ένδειξη οικονομικής δύναμης, αλλά δεν πρέπει να μεταφράζεται αυτόματα σε πολιτική ισότητα.
Οι γυναίκες δεν συμμετείχαν στην Απέλλα, δεν υπηρετούσαν ως έφοροι ή γερουσιαστές και δεν είχαν την πολιτική ιδιότητα που απολάμβαναν οι άνδρες Σπαρτιάτες πολίτες.
Τι λέει πραγματικά ο Πλούταρχος για τις Σπαρτιάτισσες;
Ο Πλούταρχος δίνει μία από τις πιο ζωντανές περιγραφές της σωματικής αγωγής των κοριτσιών και επισημαίνει ότι η δημόσια παρουσία τους ήταν ασυνήθιστη σε σχέση με τα δεδομένα άλλων ελληνικών πόλεων.
Μεταφέρει επίσης την περίφημη ιστορία για τη Γοργώ, σύζυγο του Λεωνίδα. Όταν μια ξένη γυναίκα τη ρώτησε γιατί οι Σπαρτιάτισσες ήταν οι μόνες γυναίκες που «κυβερνούσαν τους άνδρες τους», η Γοργώ φέρεται να απάντησε ότι αυτό συνέβαινε επειδή ήταν οι μόνες που γεννούσαν άνδρες.
Η ρήση αυτή ανήκει στη λογοτεχνική παράδοση και αποδίδει πολύ χαρακτηριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι μεταγενέστεροι συγγραφείς αντιλαμβάνονταν την ιδιαίτερη θέση των γυναικών στη Σπάρτη.
Πώς έβλεπαν οι άλλοι Έλληνες τις Σπαρτιάτισσες;
Οι πρακτικές της Σπάρτης προκαλούσαν συχνά έκπληξη ή κριτική στους συγγραφείς άλλων πόλεων.
Ο Αριστοτέλης, για παράδειγμα, ήταν ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στην οικονομική δύναμη και την ελευθερία των Σπαρτιατισσών. Θεωρούσε ότι ο νομοθέτης δεν είχε καταφέρει να τις υποτάξει στους ίδιους περιορισμούς που ίσχυαν για τους άνδρες.
Αυτές οι κρίσεις πρέπει βέβαια να διαβάζονται μέσα στο πλαίσιο των αντιλήψεων των ίδιων των αρχαίων συγγραφέων και όχι ως ουδέτερες σύγχρονες αξιολογήσεις.
Ήταν λοιπόν «ισότιμη» η εκπαίδευση των δύο φύλων;
Με τη σημερινή έννοια της λέξης, όχι.
Αγόρια και κορίτσια δεν προετοιμάζονταν για τον ίδιο κοινωνικό και πολιτικό ρόλο. Οι άνδρες προορίζονταν για την ιδιότητα του πολίτη και του οπλίτη, ενώ οι γυναίκες συνδέονταν κυρίως με τη μητρότητα, τη διαχείριση της οικογένειας και τη διατήρηση του οίκου.
Υπήρχε όμως μια εντυπωσιακή για τα δεδομένα της αρχαίας Ελλάδας ομοιότητα ως προς τη σημασία της σωματικής αγωγής. Η Σπάρτη θεωρούσε ότι και τα δύο φύλα έπρεπε να είναι δυνατά και ανθεκτικά, έστω για διαφορετικούς λόγους.
Γιατί η σπαρτιατική εκπαίδευση των κοριτσιών έχει τόσο ενδιαφέρον;
Η περίπτωση της Σπάρτης δείχνει ότι οι αντιλήψεις για τη γυναικεία εκπαίδευση στον αρχαίο ελληνικό κόσμο δεν ήταν παντού ίδιες.
Τα κορίτσια στη Σπάρτη είχαν μεγαλύτερη πρόσβαση σε οργανωμένη σωματική άσκηση, χορό και δημόσιες τελετουργικές δραστηριότητες από ό,τι ήταν συνηθισμένο σε πολλές άλλες πόλεις.
Αυτό όμως δεν πρέπει να μετατρέπεται σε έναν σύγχρονο μύθο ότι η Σπάρτη είχε θεσπίσει ισότητα των φύλων ή ότι «έθεσε τα θεμέλια» για τη σύγχρονη γυναικεία εκπαίδευση.
Η εκπαίδευση των κοριτσιών αποτελούσε μέρος ενός ιδιαίτερου πολιτικού και κοινωνικού συστήματος που στόχευε στην ισχύ και τη συνέχιση της ίδιας της σπαρτιατικής κοινότητας.
Τελικά, ήταν παράλληλη η εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών;
Μόνο εν μέρει. Υπήρχαν σαφείς ομοιότητες στη φυσική άσκηση και στην έμφαση στη δύναμη, την αντοχή και την πειθαρχία.
Τα αγόρια όμως περνούσαν από την αυστηρά οργανωμένη σπαρτιατική αγωγή και προετοιμάζονταν για τη στρατιωτική και πολιτική ζωή. Τα κορίτσια εκπαιδεύονταν σωματικά και συμμετείχαν σε χορικές και τελετουργικές δραστηριότητες, χωρίς να ακολουθούν το ίδιο στρατιωτικό σύστημα.
Η πραγματική ιδιαιτερότητα της Σπάρτης δεν ήταν ότι αντιμετώπιζε αγόρια και κορίτσια με απόλυτη ισότητα, αλλά ότι θεωρούσε τη φυσική αγωγή των κοριτσιών αρκετά σημαντική ώστε να αποτελεί οργανωμένο μέρος της ζωής της πόλης.
