Η Σαλαμίνα της Κύπρου συνδέεται με μία από τις τελευταίες μεγάλες επιχειρήσεις της Αθήνας εναντίον της Περσικής Αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα π.Χ. Η εκστρατεία έμεινε ιδιαίτερα γνωστή επειδή πραγματοποιήθηκε υπό τον Κίμωνα, έναν από τους σημαντικότερους Αθηναίους στρατηγούς της εποχής.
Η πιο αξιόπιστη αρχαία μαρτυρία, όμως, μας δίνει μια κάπως διαφορετική εικόνα από τη συνηθισμένη αφήγηση: ο Κίμων πέθανε πριν από την τελική σύγκρουση κοντά στη Σαλαμίνα και η μεγάλη ελληνική νίκη στη θάλασσα και στην ξηρά σημειώθηκε κατά την αποχώρηση του εκστρατευτικού σώματος.
Πού βρισκόταν η Σαλαμίνα της Κύπρου;
Η αρχαία Σαλαμίνα βρισκόταν στην ανατολική ακτή της Κύπρου και υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πόλεις του νησιού. Η θέση της, απέναντι από τις ακτές της Συρίας και της Κιλικίας, της έδινε ιδιαίτερη σημασία για τις θαλάσσιες επικοινωνίες της ανατολικής Μεσογείου.
Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. η Κύπρος βρισκόταν μέσα στη σφαίρα επιρροής της Περσικής Αυτοκρατορίας. Οι πόλεις του νησιού διατηρούσαν διαφορετικούς βαθμούς αυτονομίας, αλλά οι Πέρσες μπορούσαν να χρησιμοποιούν την Κύπρο ως σημαντική βάση για ναυτικές επιχειρήσεις στην περιοχή.
Για την Αθήνα και τους συμμάχους της, λοιπόν, η παρουσία στην Κύπρο είχε σαφή στρατηγική αξία. Δεν πρέπει όμως να θεωρήσουμε ότι κάθε αθηναϊκή επιχείρηση είχε ως μοναδικό ή σαφώς διατυπωμένο στόχο την οριστική «απελευθέρωση» ολόκληρου του νησιού.
Ποιος ήταν ο Κίμων;
Ο Κίμων ήταν γιος του Μιλτιάδη, του Αθηναίου στρατηγού που συνδέθηκε με τη νίκη στον Μαραθώνα. Κατά τις δεκαετίες μετά τους Περσικούς Πολέμους αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς και πολιτικούς ηγέτες της Αθήνας.
Η φήμη του στηρίχθηκε κυρίως στις επιχειρήσεις εναντίον των Περσών και στην επέκταση της δύναμης της Δηλιακής Συμμαχίας. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η νίκη του στον Ευρυμέδοντα, όπου οι δυνάμεις του αντιμετώπισαν τους Πέρσες τόσο στη θάλασσα όσο και στην ξηρά.
Η δράση αυτή συνέβαλε στην ενίσχυση της αθηναϊκής παρουσίας στο Αιγαίο και στις ακτές της Μικράς Ασίας.

Πότε ξεκίνησε η τελευταία εκστρατεία στην Κύπρο;
Η τελευταία εκστρατεία του Κίμωνα στην Κύπρο τοποθετείται συνήθως γύρω στο 450–449 π.Χ., αν και η ακριβής χρονολόγηση έχει συζητηθεί από τους ιστορικούς.
Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους έστειλαν στην Κύπρο 200 πλοία υπό τη διοίκηση του Κίμωνα. Από αυτά, 60 αποσπάστηκαν και κατευθύνθηκαν προς την Αίγυπτο για να υποστηρίξουν τον Αμυρταίο, ενώ τα υπόλοιπα παρέμειναν στην Κύπρο.
Αυτό δείχνει ότι η επιχείρηση είχε ευρύτερη γεωγραφική διάσταση και εντασσόταν στη συνεχιζόμενη αντιπαράθεση της Αθήνας και των συμμάχων της με την Περσική Αυτοκρατορία.
Τι συνέβη στο Κίτιο;
Οι αθηναϊκές και συμμαχικές δυνάμεις πολιόρκησαν το Κίτιο, μια σημαντική πόλη της νότιας Κύπρου. Εκεί όμως η εκστρατεία αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα.
Ο Θουκυδίδης αναφέρει δύο συγκεκριμένους λόγους για τους οποίους οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πολιορκία: τον θάνατο του Κίμωνα και την έλλειψη τροφίμων.
Η ακριβής αιτία του θανάτου του Κίμωνα δεν είναι απολύτως σαφής από όλες τις παραδόσεις. Μεταγενέστερες πηγές αναφέρουν είτε ασθένεια είτε τραυματισμό. Το ασφαλές στοιχείο είναι ότι πέθανε στην Κύπρο κατά τη διάρκεια της εκστρατείας και πριν από την τελική νίκη κοντά στη Σαλαμίνα.
Έδωσε ο ίδιος ο Κίμων τη μάχη της Σαλαμίνας;
Όχι, τουλάχιστον σύμφωνα με την αφήγηση του Θουκυδίδη. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ιστορίας.
Μετά τον θάνατο του Κίμωνα και την εγκατάλειψη του Κιτίου, ο αθηναϊκός και συμμαχικός στόλος άρχισε να αποχωρεί. Καθώς περνούσε κοντά από τη Σαλαμίνα της Κύπρου, αντιμετώπισε δυνάμεις που ο Θουκυδίδης χαρακτηρίζει ως Φοίνικες, Κύπριους και Κίλικες.
Εκεί πραγματοποιήθηκαν τόσο ναυτική όσο και χερσαία σύγκρουση. Οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους νίκησαν και στις δύο.
Επομένως, η έκφραση «ναυμαχία της Σαλαμίνας» περιγράφει μόνο ένα μέρος των γεγονότων. Η αρχαία πηγή μιλά για διπλή νίκη, στη θάλασσα και στην ξηρά.

Γνωρίζουμε πώς ακριβώς κέρδισαν οι Αθηναίοι;
Οι πηγές δεν μας δίνουν αρκετές λεπτομέρειες για να ανακατασκευάσουμε με βεβαιότητα την τακτική της ναυμαχίας. Δεν γνωρίζουμε, για παράδειγμα, ότι οι Αθηναίοι επιτέθηκαν συγκεκριμένα στα πλευρά του εχθρικού στόλου ούτε ότι τα αντίπαλα πλοία ήταν βαρύτερα και λιγότερο ευέλικτα.
Ο Θουκυδίδης είναι εξαιρετικά σύντομος: αναφέρει απλώς ότι οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους πολέμησαν εναντίον Φοινίκων, Κυπρίων και Κιλίκων και νίκησαν τόσο στη θάλασσα όσο και στην ξηρά.
Γι’ αυτό είναι προτιμότερο να μη γεμίζουμε τα κενά της αφήγησης με λεπτομέρειες που δεν παραδίδονται από τις αρχαίες πηγές.
Κρατήθηκε μυστικός ο θάνατος του Κίμωνα;
Υπάρχει μεταγενέστερη παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Κίμων ζήτησε να κρατηθεί ο θάνατός του μυστικός για ένα διάστημα, ώστε να μην επηρεαστεί το ηθικό του στρατού και να μπορέσει η δύναμη να αποχωρήσει με ασφάλεια.
Η παράδοση αυτή συνέβαλε στη δημιουργία της εντυπωσιακής εικόνας ότι ο Κίμων «νίκησε ακόμη και νεκρός». Δεν είναι όμως λεπτομέρεια που δίνει ο Θουκυδίδης, η βασικότερη πηγή μας για την εκστρατεία.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι οι δυνάμεις που είχε οδηγήσει στην Κύπρο κατάφεραν, μετά τον θάνατό του, να πετύχουν μια σημαντική διπλή νίκη και στη συνέχεια να επιστρέψουν.
Απελευθερώθηκε η Κύπρος από τους Πέρσες;
Όχι οριστικά. Η νίκη στη Σαλαμίνα της Κύπρου ήταν σημαντική, αλλά δεν κατέληξε σε μόνιμη αθηναϊκή κατοχή του νησιού ούτε στο τέλος της περσικής παρουσίας.
Μετά τη μάχη οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους αποχώρησαν από την Κύπρο. Μεταγενέστερα γεγονότα δείχνουν ότι η Περσική Αυτοκρατορία εξακολούθησε να έχει καθοριστικό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις του νησιού.
Γι’ αυτό δεν είναι ιστορικά ακριβές να περιγράφεται η συγκεκριμένη μάχη ως η «τελική απελευθέρωση της Κύπρου από τον περσικό ζυγό».
Τι σχέση έχει η νίκη με την Ειρήνη του Καλλία;
Σε μεταγενέστερες πηγές η τελευταία κυπριακή εκστρατεία συνδέθηκε με την αποκαλούμενη Ειρήνη του Καλλία, μια συμφωνία που υποτίθεται ότι έθεσε όρια στις επιχειρήσεις της Αθήνας και της Περσίας.
Το ζήτημα όμως είναι πιο περίπλοκο. Ο Θουκυδίδης δεν αναφέρει μια τέτοια συνθήκη στην αφήγησή του για την περίοδο και οι σύγχρονοι ιστορικοί έχουν συζητήσει επί μακρόν αν υπήρξε επίσημη συνθήκη, πότε ακριβώς συνήφθη και ποιοι ήταν οι πραγματικοί όροι της.
Αυτό που φαίνεται σαφέστερα είναι ότι μετά την τελευταία εκστρατεία του Κίμωνα οι μεγάλες αθηναϊκές επιθετικές επιχειρήσεις εναντίον της Περσίας ουσιαστικά σταματούν.
Γιατί η εκστρατεία θεωρείται το τελευταίο επίτευγμα του Κίμωνα;
Η τελευταία εκστρατεία στην Κύπρο είχε έναν ισχυρό συμβολισμό. Ο Κίμων είχε οικοδομήσει μεγάλο μέρος της στρατιωτικής του φήμης πολεμώντας τους Πέρσες και πέθανε στη διάρκεια ακόμη μιας επιχείρησης εναντίον τους.
Η νίκη που πέτυχαν οι δυνάμεις του κοντά στη Σαλαμίνα λίγο μετά τον θάνατό του έκλεισε με εντυπωσιακό τρόπο τη στρατιωτική του διαδρομή, ακόμη κι αν ο ίδιος δεν ήταν πλέον ζωντανός για να τη διοικήσει.
Η σημασία της μάχης δεν βρίσκεται επομένως σε μια υποτιθέμενη οριστική κατάκτηση της Κύπρου. Βρίσκεται στο ότι αποτέλεσε μία από τις τελευταίες μεγάλες αθηναϊκές επιτυχίες απέναντι στις περσικές δυνάμεις και συνδέθηκε άμεσα με το τέλος της καριέρας ενός από τους σημαντικότερους στρατηγούς της πρώιμης αθηναϊκής ηγεμονίας.












