Από την εντυπωσιακή χάλκινη πανοπλία των Δενδρών μέχρι τον οπλίτη με το κράνος, τον θώρακα και τη μεγάλη στρογγυλή ασπίδα, ο εξοπλισμός του Έλληνα πολεμιστή άλλαξε σημαντικά μέσα σε περισσότερα από χίλια χρόνια.
Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν μια ευθεία γραμμή από τους Μυκηναίους προς την κλασική Ελλάδα. Μεσολάβησαν η κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων, μεγάλες κοινωνικές αλλαγές και η ανάπτυξη νέων μορφών πολέμου κατά την αρχαϊκή περίοδο.
Πώς ήταν πραγματικά η μυκηναϊκή πανοπλία;
Ο μυκηναϊκός κόσμος άκμασε περίπου από τον 16ο έως τον 12ο αιώνα π.Χ. και διέθετε οργανωμένα ανακτορικά κέντρα όπως οι Μυκήνες, η Τίρυνθα, η Πύλος και η Θήβα.
Οι πολεμιστές αποτελούσαν σημαντικό τμήμα αυτών των κοινωνιών, αλλά δεν γνωρίζουμε ότι όλοι ήταν εξοπλισμένοι με τον ίδιο τρόπο. Η ποιότητα και η ποσότητα του εξοπλισμού πιθανότατα διέφεραν ανάλογα με την εποχή, τον ρόλο και την κοινωνική θέση του πολεμιστή.
Το πιο εντυπωσιακό αρχαιολογικό εύρημα είναι η περίφημη πανοπλία των Δενδρών, που βρέθηκε κοντά στη Μιδέα της Αργολίδας και χρονολογείται στον 15ο αιώνα π.Χ.
Γιατί είναι τόσο ιδιαίτερη η πανοπλία των Δενδρών;
Η πανοπλία αποτελείται από μεγάλα χάλκινα ελάσματα που κάλυπταν μεγάλο μέρος του σώματος. Περιλάμβανε προστασία για τον κορμό, τους ώμους και τον λαιμό και προσέφερε πολύ μεγαλύτερη κάλυψη από εκείνη που συνδέουμε συνήθως με τον μεταγενέστερο Έλληνα οπλίτη.
Η εμφάνισή της είναι τόσο διαφορετική ώστε θυμίζει περισσότερο μεταλλικό κέλυφος παρά τον ανατομικό θώρακα της κλασικής εικονογραφίας.
Παρά το βάρος και τον όγκο της, σύγχρονες πειραματικές ανακατασκευές έχουν δείξει ότι μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη κινητικότητα από όση υποδηλώνει η πρώτη εικόνα της. Δεν γνωρίζουμε όμως πόσο διαδεδομένη ήταν μια τόσο ολοκληρωμένη μεταλλική πανοπλία μεταξύ των Μυκηναίων.

Το κράνος από χαυλιόδοντες κάπρου ήταν πραγματικό;
Ναι. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του μυκηναϊκού πολεμικού εξοπλισμού ήταν το κράνος από χαυλιόδοντες κάπρου.
Οι χαυλιόδοντες κόβονταν σε κομμάτια και στερεώνονταν σε οργανική βάση, πιθανότατα από δέρμα ή άλλο εύκαμπτο υλικό. Αρχαιολογικά ευρήματα και μυκηναϊκές παραστάσεις επιβεβαιώνουν ότι τέτοια κράνη υπήρχαν πραγματικά.
Για την κατασκευή ενός περίτεχνου κράνους απαιτούνταν χαυλιόδοντες από μεγάλο αριθμό ζώων, κάτι που πιθανόν το μετέτρεπε και σε σύμβολο κύρους για τον κάτοχό του.
Το συγκεκριμένο κράνος έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή περιγράφεται και στην Ιλιάδα, όταν ο Μηριόνης δίνει στον Οδυσσέα ένα κράνος από δέρμα με χαυλιόδοντες κάπρου. Πρόκειται για μία από τις περιπτώσεις όπου η ομηρική παράδοση φαίνεται να διατηρεί ανάμνηση πραγματικού εξοπλισμού της Εποχής του Χαλκού.
Τι ασπίδες χρησιμοποιούσαν οι Μυκηναίοι;
Οι μυκηναϊκές παραστάσεις δείχνουν διαφορετικούς τύπους ασπίδων. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικές για τις παλαιότερες φάσεις είναι οι μεγάλες ασπίδες σε σχήμα οκτώ, καθώς και άλλες επιμήκεις μορφές που μπορούσαν να προστατεύουν μεγάλο τμήμα του σώματος.
Η εικόνα αυτή διαφέρει σημαντικά από τη στρογγυλή ασπίδα του μεταγενέστερου οπλίτη.
Ο μυκηναϊκός εξοπλισμός επομένως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν μια πρώιμη εκδοχή της κλασικής οπλιτικής πανοπλίας. Πρόκειται για διαφορετικό πολεμικό περιβάλλον, με διαφορετικούς τύπους όπλων και προστατευτικού εξοπλισμού.
Τι συνέβη μετά την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων;
Γύρω στο 1200 π.Χ. ο μυκηναϊκός ανακτορικός κόσμος γνώρισε βαθιά κρίση και τα μεγάλα διοικητικά κέντρα κατέρρευσαν. Ακολούθησαν αιώνες μεγάλων κοινωνικών, οικονομικών και δημογραφικών αλλαγών.
Η περίοδος αυτή ονομαζόταν παλαιότερα συχνά «Σκοτεινή Εποχή», αλλά ο όρος μπορεί να δημιουργήσει τη λανθασμένη εντύπωση ότι η τεχνολογική και πολιτιστική εξέλιξη σταμάτησε.
Στην πραγματικότητα, ο πολεμικός εξοπλισμός συνέχισε να αλλάζει. Η χρήση του σιδήρου αυξήθηκε, ιδιαίτερα στα όπλα και στα εργαλεία, ενώ σταδιακά αναπτύχθηκαν νέες κοινωνικές και στρατιωτικές δομές.
Πότε εμφανίστηκε ο Έλληνας οπλίτης;
Η χαρακτηριστική μορφή του οπλίτη συνδέεται κυρίως με την αρχαϊκή εποχή και όχι αποκλειστικά με την κλασική περίοδο.
Από τον 7ο αιώνα π.Χ. βλέπουμε ολοένα σαφέστερα έναν βαριά οπλισμένο πεζό με κράνος, θώρακα, περικνημίδες, δόρυ, ξίφος και μεγάλη στρογγυλή ασπίδα.
Η ασπίδα αυτή, η aspis, ήταν από τα σημαντικότερα στοιχεία του εξοπλισμού. Κρατιόταν με διαφορετικό σύστημα λαβών από τις παλαιότερες μεγάλες ασπίδες και συνδέθηκε στενά με την ανάπτυξη της οπλιτικής παράταξης.
Η φάλαγγα εμφανίστηκε στην κλασική εποχή;
Όχι. Οι ρίζες της οπλιτικής φάλαγγας βρίσκονται στην αρχαϊκή περίοδο, αρκετά πριν από τις γνωστές μάχες των Περσικών Πολέμων.
Η ακριβής διαδικασία με την οποία αναπτύχθηκαν ο εξοπλισμός και η πυκνή παράταξη εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των ιστορικών. Δεν γνωρίζουμε αν εμφανίστηκαν ξαφνικά ως ενιαία «οπλιτική επανάσταση» ή εξελίχθηκαν σταδιακά.
Μέχρι τον 5ο αιώνα π.Χ., πάντως, ο βαριά οπλισμένος πεζός που πολεμούσε ως μέλος οργανωμένης παράταξης είχε γίνει βασικό στοιχείο των στρατών πολλών ελληνικών πόλεων.
Αντικατέστησε ο σίδηρος τον χαλκό στην πανοπλία;
Όχι με τον τρόπο που συχνά παρουσιάζεται. Η εξάπλωση του σιδήρου ήταν τεράστιας σημασίας για την κατασκευή όπλων και εργαλείων, αλλά ο χαλκός συνέχισε να χρησιμοποιείται ευρέως στην αμυντική εξάρτυση.
Τα γνωστά κορινθιακά κράνη της αρχαϊκής και κλασικής εποχής ήταν χάλκινα. Χάλκινες περικνημίδες και μεταλλικοί θώρακες συνέχισαν επίσης να χρησιμοποιούνται για αιώνες.
Ακόμη και από τον 4ο αιώνα π.Χ. σώζονται εντυπωσιακοί χάλκινοι θώρακες. Επομένως, η μετάβαση από τη μυκηναϊκή στην κλασική πανοπλία δεν μπορεί να εξηγηθεί απλώς ως μετάβαση «από τον χαλκό στον σίδηρο».
Πώς διέφερε η κλασική πανοπλία;
Ο κλασικός οπλίτης μπορούσε να διαθέτει κράνος, θώρακα, περικνημίδες, μεγάλη ασπίδα, δόρυ και ξίφος. Ωστόσο, ο εξοπλισμός δεν ήταν απολύτως ίδιος σε κάθε πόλη, εποχή ή πολεμιστή.
Ορισμένοι φορούσαν μεταλλικούς θώρακες, ενώ άλλες μορφές προστασίας ήταν ελαφρύτερες. Με την πάροδο του χρόνου παρατηρείται γενικότερα τάση προς μεγαλύτερη κινητικότητα, ιδιαίτερα καθώς οι ελληνικοί στρατοί άρχισαν να χρησιμοποιούν περισσότερους πελταστές, τοξότες, ιππείς και άλλες κατηγορίες στρατευμάτων.
Το σημαντικότερο στοιχείο του οπλίτη δεν ήταν πάντοτε ο θώρακας αλλά η μεγάλη ασπίδα, επειδή προστάτευε τόσο τον ίδιο όσο και μέρος του άνδρα που βρισκόταν δίπλα του μέσα στην παράταξη.

Υπάρχει πραγματική συνέχεια από τους Μυκηναίους στους οπλίτες;
Υπάρχει συνέχεια σε ορισμένες βασικές ανάγκες του πολεμιστή: προστασία του κεφαλιού και του κορμού, χρήση ασπίδας, δόρατος και ξίφους. Αυτό όμως δεν αρκεί για να υποστηρίξουμε ότι η κλασική πανοπλία προήλθε άμεσα από ένα συγκεκριμένο μυκηναϊκό μοντέλο.
Η πανοπλία των Δενδρών, το κράνος από χαυλιόδοντες και οι μεγάλες μυκηναϊκές ασπίδες ανήκαν σε έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από εκείνον της αρχαϊκής πόλης και της οπλιτικής φάλαγγας.
Ανάμεσα στις δύο εποχές ο εξοπλισμός άλλαξε πολλές φορές, ενώ άλλαξαν ταυτόχρονα οι κοινωνίες, οι οικονομίες και ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονταν οι στρατοί.
Τι μας λέει η Ιλιάδα για τις πανοπλίες;
Τα ομηρικά έπη αποτελούν πολύτιμη πηγή για την ελληνική πολεμική παράδοση, αλλά χρειάζονται προσοχή όταν χρησιμοποιούνται ως αρχαιολογικό τεκμήριο.
Οι ιστορίες τοποθετούνται στον ηρωικό κόσμο που οι Έλληνες συνέδεαν με την Εποχή του Χαλκού, όμως τα έπη πήραν τη μορφή που γνωρίζουμε πολλούς αιώνες αργότερα. Γι’ αυτό περιέχουν στοιχεία που φαίνεται να προέρχονται από διαφορετικές ιστορικές περιόδους.
Το κράνος του Οδυσσέα από χαυλιόδοντες κάπρου αποτελεί εντυπωσιακή περίπτωση πραγματικής αντιστοιχίας με μυκηναϊκά ευρήματα. Δεν σημαίνει όμως ότι όλες οι πανοπλίες και οι μάχες της Ιλιάδας αποτελούν ακριβή εικόνα του πολέμου του 13ου αιώνα π.Χ.
Από τη Δένδρα στον οπλίτη
Η ιστορία της ελληνικής πανοπλίας είναι τελικά πιο ενδιαφέρουσα όταν δεν προσπαθούμε να τη χωρέσουμε σε μια απλή γραμμική εξέλιξη.
Ο Μυκηναίος πολεμιστής της Εποχής του Χαλκού και ο οπλίτης της αρχαϊκής ή κλασικής Ελλάδας μοιράζονταν την ανάγκη για προστασία και αποτελεσματικό οπλισμό, αλλά ανήκαν σε διαφορετικά στρατιωτικά συστήματα.
Η πανοπλία των Δενδρών δείχνει πόσο προηγμένη μπορούσε να είναι η μεταλλουργία ήδη τον 15ο αιώνα π.Χ. Η οπλιτική εξάρτυση των επόμενων αιώνων δείχνει κάτι διαφορετικό: πώς ο εξοπλισμός προσαρμόστηκε σε νέες μορφές κοινωνίας και σε έναν τρόπο πολέμου που βασιζόταν όλο και περισσότερο στη συντονισμένη δράση της παράταξης.












