Η Σπάρτη έγινε διάσημη στην αρχαιότητα για τη στρατιωτική της οργάνωση και την πειθαρχία των οπλιτών της. Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του στρατού της ήταν η φάλαγγα, ο πυκνός σχηματισμός βαριά οπλισμένων πεζών που απαιτούσε από κάθε άνδρα να κινείται και να πολεμά ως μέρος ενός συνόλου.
Η φάλαγγα δεν ήταν σπαρτιατική εφεύρεση ούτε χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά από τη Σπάρτη. Αυτό που έκανε τους Λακεδαιμονίους να ξεχωρίζουν ήταν κυρίως η οργάνωση, η συνεχής άσκηση και η ικανότητά τους να διατηρούν την παράταξη ακόμη και μέσα στην ένταση της μάχης.
Γιατί ο στρατός της Σπάρτης είχε τόσο μεγάλη φήμη;
Η Σπάρτη βρισκόταν στη Λακωνία της νότιας Πελοποννήσου και εξελίχθηκε σε μία από τις ισχυρότερες χερσαίες δυνάμεις του ελληνικού κόσμου. Η δύναμή της δεν βασιζόταν σε κάποιο μοναδικό όπλο αλλά στον τρόπο με τον οποίο ήταν οργανωμένη η κοινωνία και ο στρατός της.
Οι πλήρεις Σπαρτιάτες πολίτες είχαν μεγάλες στρατιωτικές υποχρεώσεις και περνούσαν σημαντικό μέρος της ζωής τους μέσα σε ένα σύστημα συλλογικής άσκησης, πειθαρχίας και συσσιτίων. Στον πόλεμο μπορούσαν επίσης να κινητοποιηθούν περίοικοι και άλλες λακωνικές δυνάμεις, επομένως ο «σπαρτιατικός στρατός» δεν αποτελούνταν αποκλειστικά από τους περίφημους Σπαρτιάτες πολίτες.
Τι ήταν πραγματικά η οπλιτική φάλαγγα;
Η φάλαγγα ήταν ένας πυκνός σχηματισμός βαριά οπλισμένων πεζών, των οπλιτών. Οι άνδρες παρατάσσονταν σε σειρές και στηρίζονταν στη συνοχή της γραμμής τους, στις ασπίδες και στα δόρατά τους.
Η συγκεκριμένη μορφή πολέμου δεν ανήκε αποκλειστικά στη Σπάρτη. Από την αρχαϊκή εποχή χρησιμοποιήθηκε από πολλές ελληνικές πόλεις, αν και υπήρχαν διαφορές στην οργάνωση και στην αποτελεσματικότητα κάθε στρατού.
Για τους Σπαρτιάτες το σημαντικό πλεονέκτημα ήταν η πειθαρχία. Η φάλαγγα μπορούσε να γίνει επικίνδυνα ευάλωτη αν οι άνδρες άνοιγαν κενά, επιτάχυναν ανεξέλεγκτα ή εγκατέλειπαν τη θέση τους.
Με τι όπλα πολεμούσε ένας Σπαρτιάτης οπλίτης;
Ο εξοπλισμός άλλαζε ανάλογα με την εποχή και δεν ήταν απολύτως ίδιος για κάθε πολεμιστή. Ο βασικός οπλισμός όμως περιλάμβανε τη μεγάλη στρογγυλή ασπίδα, το δόρυ και ένα ξίφος ως δευτερεύον όπλο.
- Ασπίδα: Η μεγάλη στρογγυλή aspis αποτελούσε βασικό μέρος του εξοπλισμού. Η θέση της μέσα στην παράταξη σήμαινε ότι προστάτευε όχι μόνο τον ίδιο τον πολεμιστή αλλά και μέρος του άνδρα που στεκόταν στα αριστερά του.
- Δόρυ: Το κύριο επιθετικό όπλο ήταν το δόρυ του οπλίτη. Δεν ήταν η μακεδονική σάρισα, η οποία εμφανίστηκε πολύ αργότερα και ήταν σημαντικά μεγαλύτερη.
- Ξίφος: Χρησιμοποιούνταν όταν το δόρυ έσπαζε ή όταν η σύγκρουση γινόταν πολύ κοντινή.
- Κράνος και προστασία σώματος: Ανάλογα με την περίοδο μπορούσαν να χρησιμοποιούνται κράνη, θώρακες και περικνημίδες, όμως ο εξοπλισμός εξελίχθηκε και σε αρκετές περιπτώσεις έγινε ελαφρύτερος με το πέρασμα των αιώνων.
Γιατί η συνοχή ήταν τόσο σημαντική;
Η ασπίδα του οπλίτη άφηνε μέρος της δεξιάς πλευράς του σώματος λιγότερο προστατευμένο. Για αυτό κάθε άνδρας είχε την τάση να πλησιάζει προς τον σύντροφό του στα δεξιά, ώστε να καλύπτεται περισσότερο από την ασπίδα του.
Ο Θουκυδίδης περιγράφει αυτή την τάση στη μάχη της Μαντίνειας το 418 π.Χ. και δείχνει πόσο εύκολα μπορούσε μια γραμμή να μετακινηθεί προς τα δεξιά κατά την προέλαση.
Η επιτυχία επομένως δεν βασιζόταν απλώς στη σωματική δύναμη. Χρειαζόταν να διατηρηθεί η παράταξη, να ακολουθούνται οι εντολές και κάθε μονάδα να κινείται μαζί με τις υπόλοιπες.
Γιατί οι Σπαρτιάτες προχωρούσαν στη μάχη με αυλούς;
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιγραφές του σπαρτιατικού στρατού προέρχεται επίσης από τη μάχη της Μαντίνειας. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι οι Αργείοι και οι σύμμαχοί τους προέλασαν με ορμή, ενώ οι Λακεδαιμόνιοι κινήθηκαν πιο αργά με τη συνοδεία πολλών αυλητών.
Η μουσική δεν χρησιμοποιούνταν απλώς για να ανεβάζει το ηθικό. Σύμφωνα με τον ιστορικό, βοηθούσε τους στρατιώτες να κρατούν κοινό βήμα και να μη διασπάται η παράταξη καθώς πλησίαζαν τον εχθρό.
Το συγκεκριμένο παράδειγμα δείχνει ίσως καλύτερα από οποιοδήποτε στερεότυπο τι έκανε τον σπαρτιατικό στρατό ιδιαίτερο: τη δυνατότητα να διατηρεί τάξη ακόμη και στις τελευταίες στιγμές πριν από τη σύγκρουση.
Τι ήταν η σπαρτιατική Αγωγή;
Οι αρχαίες πηγές συνδέουν τη στρατιωτική πειθαρχία της Σπάρτης με το σύστημα εκπαίδευσης των νέων, γνωστό ως Αγωγή. Η παράδοση απέδιδε την οργάνωσή του στον Λυκούργο, όμως ο τρόπος με τον οποίο εξελίχθηκε ιστορικά το σύστημα είναι πιο σύνθετος.
Ο Ξενοφών περιγράφει τα αγόρια να βρίσκονται υπό δημόσια εποπτεία, να ασκούνται σωματικά, να κυκλοφορούν ξυπόλυτα, να φορούν περιορισμένα ενδύματα και να παίρνουν ελεγχόμενες ποσότητες τροφής. Στόχος ήταν, σύμφωνα με τη σπαρτιατική αντίληψη, η αντοχή, η υπακοή και η προσαρμοστικότητα.
Δεν ήταν όμως απλώς ένα «στρατόπεδο για παιδιά». Η Αγωγή αποτελούσε ευρύτερο σύστημα κοινωνικής διαμόρφωσης του Σπαρτιάτη πολίτη.
Πώς ήταν οργανωμένος ο στρατός στη μάχη;
Η φάλαγγα δεν αποτελούσε μια αδιαίρετη μάζα. Ο στρατός χωριζόταν σε επιμέρους μονάδες και διέθετε ιεραρχία αξιωματικών, ώστε οι εντολές να μεταφέρονται μέσα στην παράταξη.
Ο Θουκυδίδης μάς δίνει πολύτιμη περιγραφή της σπαρτιατικής διάταξης στη Μαντίνεια. Αναφέρει επιμέρους μονάδες και περιγράφει την παράταξη συνήθως σε βάθος περίπου οκτώ ανδρών, αν και το βάθος μπορούσε να μεταβάλλεται.
Η ίδια μάχη δείχνει επίσης ότι ούτε οι Σπαρτιάτες ήταν αλάνθαστοι. Μια δύσκολη εντολή του βασιλιά Άγη λίγο πριν από τη σύγκρουση δεν εκτελέστηκε σωστά και άνοιξε κενό στη γραμμή. Οι Λακεδαιμόνιοι τελικά νίκησαν, αλλά το περιστατικό αποκαλύπτει ότι ακόμη και ένας καλά εκπαιδευμένος στρατός μπορούσε να αντιμετωπίσει προβλήματα συντονισμού.
Τι πραγματικά συνέβη στις Θερμοπύλες;
Η μάχη των Θερμοπυλών το 480 π.Χ. έγινε το γνωστότερο παράδειγμα σπαρτιατικής αντίστασης. Ο βασιλιάς Λεωνίδας ηγήθηκε δύναμης στην οποία συμμετείχαν 300 Σπαρτιάτες, αλλά δεν ήταν μόνοι.
Στην αρχική ελληνική δύναμη συμμετείχαν αρκετές χιλιάδες άνδρες από διαφορετικές ελληνικές πόλεις. Όταν οι Πέρσες βρήκαν το μονοπάτι που οδηγούσε στα νώτα των Ελλήνων, μεγάλο μέρος της δύναμης αποχώρησε. Στην τελική σύγκρουση παρέμειναν οι Σπαρτιάτες, οι Θεσπιείς και Θηβαίοι, μαζί με άλλους άνδρες που βρίσκονταν με το στράτευμα.
Ο Ηρόδοτος περιγράφει ότι, όταν τα δόρατα πολλών Ελλήνων έσπασαν, συνέχισαν να πολεμούν με τα ξίφη τους. Η αντίσταση ήταν σκληρή, αλλά η μάχη κατέληξε σε περσική νίκη.
Ποιος ήταν ο ρόλος των Σπαρτιατών στις Πλαταιές;
Έναν χρόνο αργότερα, το 479 π.Χ., οι Έλληνες αντιμετώπισαν τις περσικές δυνάμεις στη μάχη των Πλαταιών. Επικεφαλής του ελληνικού στρατού ήταν ο Σπαρτιάτης Παυσανίας.
Οι Λακεδαιμόνιοι και οι Τεγεάτες είχαν κεντρικό ρόλο στη σύγκρουση με τις περσικές δυνάμεις, ενώ και άλλα ελληνικά στρατεύματα πολέμησαν σε διαφορετικά τμήματα του πεδίου.
Η νίκη στις Πλαταιές αποτέλεσε μία από τις αποφασιστικότερες στιγμές των Περσικών Πολέμων και έθεσε ουσιαστικά τέλος στη μεγάλη χερσαία εισβολή του Ξέρξη στην Ελλάδα.
Ήταν οι Σπαρτιάτες ανίκητοι;
Η μεγάλη φήμη της Σπάρτης δεν σημαίνει ότι ο στρατός της ήταν ανίκητος. Οι Σπαρτιάτες υπέστησαν ήττες και βρέθηκαν αρκετές φορές σε δύσκολη θέση.
Στη Σφακτηρία το 425 π.Χ., για παράδειγμα, 292 Λακεδαιμόνιοι οπλίτες παραδόθηκαν στους Αθηναίους, ανάμεσά τους 120 Σπαρτιάτες πολίτες. Το γεγονός προκάλεσε τεράστια έκπληξη επειδή συγκρούστηκε με την εικόνα ότι οι Σπαρτιάτες θα επέλεγαν πάντοτε τον θάνατο αντί της παράδοσης.
Αργότερα, στα Λεύκτρα το 371 π.Χ., οι Θηβαίοι υπό τον Επαμεινώνδα πέτυχαν μια αποφασιστική νίκη εναντίον της Σπάρτης και έπληξαν σοβαρά την κυριαρχία της στην Ελλάδα.
Η μακεδονική φάλαγγα ήταν συνέχεια της σπαρτιατικής;
Όχι με την απλή έννοια. Ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας δημιούργησε τον 4ο αιώνα π.Χ. ένα διαφορετικό σύστημα βαρέος πεζικού.
Οι Μακεδόνες φαλαγγίτες χρησιμοποιούσαν τη σάρισα, ένα πολύ μεγαλύτερο δόρυ που κρατιόταν με δύο χέρια, και μικρότερη ασπίδα από εκείνη του κλασικού οπλίτη. Η μακεδονική φάλαγγα είχε διαφορετική οργάνωση και λειτουργούσε ως μέρος ενός στρατού που συνδύαζε πεζικό, ιππικό και ελαφρές δυνάμεις.
Υπήρχε ασφαλώς μια μακρά ελληνική παράδοση πυκνών σχηματισμών πεζικού, αλλά δεν είναι ιστορικά ακριβές να παρουσιάζουμε τη μακεδονική φάλαγγα ως απλή «βελτίωση» της σπαρτιατικής.
Τι έκανε τελικά τη σπαρτιατική φάλαγγα τόσο αποτελεσματική;
Δεν υπήρχε κάποιο μυστικό όπλο. Οι Σπαρτιάτες χρησιμοποιούσαν σε μεγάλο βαθμό τον ίδιο βασικό οπλιτικό εξοπλισμό και τον ίδιο γενικό τύπο παράταξης με άλλες ελληνικές πόλεις.
Η διαφορά βρισκόταν κυρίως στην οργάνωση, στην πειθαρχία και στην εξοικείωση με τη συλλογική δράση. Στη φάλαγγα η προσωπική γενναιότητα είχε αξία, αλλά δεν αρκούσε. Ο άνδρας έπρεπε να κρατήσει τη θέση του, να ακολουθήσει τον ρυθμό της μονάδας και να προστατεύσει τη συνοχή της γραμμής.
Ακριβώς γι’ αυτό η εικόνα των Λακεδαιμονίων που πλησιάζουν τον αντίπαλο με σταθερό βήμα και τον ήχο των αυλών είναι τόσο χαρακτηριστική. Η πραγματική δύναμη της σπαρτιατικής φάλαγγας δεν ήταν η σάρισα ούτε μια άγνωστη τακτική, αλλά η ικανότητα πολλών πολεμιστών να λειτουργούν ως ένα οργανωμένο σύνολο.
