Ο καζάζης δούλευε με το μετάξι. Ο καζαντζής έφτιαχνε καζάνια. Παρά την ομοιότητα των δύο ονομάτων, οι λέξεις που βρίσκονται πίσω τους περιέγραφαν δύο διαφορετικές δουλειές της παλιάς αγοράς.
Ορισμένα ελληνικά επώνυμα διατηρούν επαγγελματικές ονομασίες που πέρασαν στα ελληνικά μέσω της τουρκικής. Για να μάθουμε όμως ποιος άνθρωπος σε μια συγκεκριμένη οικογένεια απέκτησε το όνομα, πού ζούσε και με τι ασχολούνταν, χρειάζονται και παλιές μαρτυρίες.
Πώς η δουλειά ενός ανθρώπου γινόταν οικογενειακό όνομα
Σε μια κοινότητα όπου πολλοί είχαν το ίδιο μικρό όνομα, το επάγγελμα ήταν ένας πρακτικός τρόπος να ξεχωρίζει ο ένας από τον άλλο. Ένα τέτοιο προσωνύμιο μπορούσε να περάσει στα παιδιά και να μείνει στην οικογένεια, ακόμη κι όταν κανείς πια δεν συνέχιζε την ίδια δουλειά.
Στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τεχνίτες και έμποροι που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες συναντιούνταν στην ίδια αγορά. Μαζί με τα προϊόντα κυκλοφορούσαν και οι ονομασίες τους. Μια λέξη μπορούσε να φτάσει στα ελληνικά από τα τουρκικά, παρότι η παλαιότερη ρίζα της ήταν αραβική ή περσική. Παρόμοια διαδρομή έχουν και λέξεις της καθημερινής συναλλαγής, όπως ο ρεφενές.
Ο Καζάζης και ο Αμπατζής στα εργαστήρια των υφασμάτων
Το Καζάζης συνδέεται με τη λέξη kazaz και την επεξεργασία ή το εμπόριο του μεταξιού. Ο Αμπατζής παραπέμπει σε διαφορετικό υλικό. Ο αμπάς, από το τουρκικό aba, ήταν χοντρό μάλλινο ύφασμα, και ο αμπατζής ασχολούνταν με την κατασκευή ή την πώλησή του.
Πιο αναγνωρίσιμη στα σημερινά ελληνικά είναι η βάση του επωνύμου Καζαντζής. Το τουρκικό kazan είναι το καζάνι. Στα παλιά επαγγελματικά λεξιλόγια ο καζαντζής καταγράφεται ως τεχνίτης που κατασκεύαζε λέβητες και χύτρες.
Ο Χασάπης στον πάγκο και ο Αραμπατζής στο κάρο
Στο επώνυμο Χασάπης η παλιά δουλειά αναγνωρίζεται αμέσως, γιατί η λέξη «χασάπης» παραμένει σε καθημερινή χρήση. Πέρασε στα ελληνικά από το τουρκικό kasap, που σημαίνει κρεοπώλης. Συγγενικός τύπος του επωνύμου είναι το Κασάπης.
Για το Αραμπατζής βοηθά να θυμηθούμε πρώτα τι ήταν ο αραμπάς: ένα κάρο για τη μεταφορά ανθρώπων ή φορτίων. Ο αραμπατζής, από το τουρκικό arabacı, ήταν ο άνθρωπος που το οδηγούσε επαγγελματικά. Εδώ η ονομασία διασώζει και το επάγγελμα και το όχημα που χρησιμοποιούσε.
Άλλα ονόματα παραπέμπουν σε εργαλεία ή σε δουλειές γραφείου. Το Κανταρτζής συνδέεται με το καντάρι, το όργανο ζύγισης. Το Κιατίπης συνδέεται με το τουρκικό kâtip, τον γραφέα ή γραμματέα.
Τι σημαίνουν το -τζής, το -όγλου και το Καρα-
Το -τζής εμφανίζεται σε πολλές ονομασίες επαγγελμάτων και δηλώνει συχνά τον άνθρωπο που ασχολείται με κάτι. Γι’ αυτό, όταν εξετάζουμε ένα όνομα όπως το Καζαντζής, το πρώτο στοιχείο έχει εξίσου μεγάλη σημασία με την κατάληξη: μας λέει με τι δούλευε ο τεχνίτης.
Το -όγλου έχει άλλη λειτουργία. Προέρχεται από το τουρκικό oğlu, «γιος του», και δηλώνει σχέση με τον πατέρα ή έναν πρόγονο. Η ελληνική κατάληξη -άκης έχει και υποκοριστική χρήση, γι’ αυτό δεν μπορούμε να τη μεταφράζουμε αυτομάτως με τον ίδιο τρόπο.
Το Καρα- συνδέεται συχνά με το τουρκικό kara, «μαύρος» ή «σκούρος». Η σημασία του πρώτου συνθετικού δεν αρκεί για να εξηγήσει ολόκληρο το επώνυμο. Μια ξεχωριστή περίπτωση είναι η ιστορία του ονόματος Καραϊσκάκης.
Από τη σημασία της λέξης στην ιστορία της οικογένειας
Το τουρκικό aslan σημαίνει «λιοντάρι» και συνδέεται με το επώνυμο Ασλάνης. Η μετάφραση είναι σαφής. Για να πούμε όμως ότι ένας συγκεκριμένος πρόγονος ονομάστηκε έτσι επειδή ήταν γενναίος, θα χρειαζόμασταν μαρτυρία για τον ίδιο. Με τον ίδιο τρόπο, μια τουρκική λέξη σε ελληνικό επώνυμο μαρτυρεί γλωσσική επαφή, χωρίς να αποδεικνύει την εθνική καταγωγή της οικογένειας.
Αν ψάχνετε το δικό σας επώνυμο, ξεκινήστε από το παλαιότερο οικογενειακό έγγραφο που μπορείτε να χρονολογήσετε. Αντιγράψτε το όνομα ακριβώς όπως γράφεται και σημειώστε δίπλα τον τόπο, τη χρονολογία και τα ονόματα συγγενών που αναφέρονται στην ίδια πράξη.
Αναζητήστε αυτά τα στοιχεία σε δημοτολόγια, ληξιαρχικές πράξεις, εκκλησιαστικά κατάστιχα ή παλιά συμβόλαια. Αν το επώνυμο εμφανίζεται με δύο γραφές, τα ονόματα των γονέων ή του συζύγου μπορούν να σας βοηθήσουν να αναγνωρίσετε το ίδιο πρόσωπο. Κι αν μια πράξη καταγράφει και το επάγγελμά του, έχετε πια μια μαρτυρία για τη δουλειά ενός πραγματικού ανθρώπου της οικογένειας.
