Η εικόνα της αρχαίας Σπάρτης είναι συνήθως γεμάτη πολεμιστές, σκληρή εκπαίδευση και αυστηρή πειθαρχία. Πίσω όμως από τους Σπαρτιάτες οπλίτες υπήρχε ένας πολύ μεγαλύτερος πληθυσμός ανθρώπων που έκανε μεγάλο μέρος της δουλειάς πάνω στην οποία στηριζόταν αυτό το σύστημα: οι Είλωτες.
Οι Είλωτες δεν ήταν ελεύθεροι πολίτες, αλλά ούτε ταυτίζονται απόλυτα με τους συνηθισμένους δούλους που μπορούσαν να αγοράζονται και να πωλούνται ατομικά στην αρχαία Ελλάδα. Ήταν ένας εξαρτημένος πληθυσμός που καλλιεργούσε μεγάλο μέρος της γης της Σπάρτης, δημιουργώντας την οικονομική βάση που επέτρεπε στους Σπαρτιάτες πολίτες να επικεντρώνονται στη στρατιωτική και πολιτική ζωή.
Ποιοι ακριβώς ήταν οι Είλωτες;
Οι Είλωτες αποτελούσαν έναν ανελεύθερο πληθυσμό της σπαρτιατικής επικράτειας.
Η θέση τους ήταν διαφορετική από εκείνη ενός ελεύθερου γεωργού αλλά και από τον συνηθισμένο δούλο-ιδιοκτησία που συναντούμε σε άλλες ελληνικές πόλεις.
Ήταν υποχρεωμένοι να εργάζονται για το σπαρτιατικό σύστημα και δεν μπορούσαν να εγκαταλείψουν ελεύθερα το καθεστώς τους. Παράλληλα όμως είχαν οικογένειες, μπορούσαν να διατηρούν ορισμένα προσωπικά αγαθά και φαίνεται ότι διέθεταν περισσότερο σταθερούς δεσμούς με συγκεκριμένες περιοχές και κοινότητες.
Ήταν όλοι οι Είλωτες Μεσσήνιοι;
Όχι. Αυτό είναι ένα από τα σημεία που συχνά απλοποιούνται στις περιγραφές της αρχαίας Σπάρτης.
Υπήρχαν Είλωτες τόσο στη Λακωνία όσο και στη Μεσσηνία.
Η κατάκτηση της Μεσσηνίας από τους Σπαρτιάτες κατά την αρχαϊκή εποχή αύξησε δραματικά τον πληθυσμό που βρέθηκε σε καθεστώς ειλωτείας. Οι απόγονοι των κατακτημένων Μεσσηνίων αποτέλεσαν αργότερα ένα ιδιαίτερα σημαντικό τμήμα του εξαρτημένου πληθυσμού.
Ο ίδιος ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι οι περισσότεροι Είλωτες που συμμετείχαν στη μεγάλη εξέγερση μετά τον σεισμό του 5ου αιώνα π.Χ. ήταν απόγονοι παλαιών Μεσσηνίων.
Γιατί ήταν τόσο σημαντικοί για τη Σπάρτη;
Οι Σπαρτιάτες πολίτες είχαν οργανώσει τη ζωή τους με τρόπο που τους επέτρεπε να αφιερώνουν πολύ χρόνο στη στρατιωτική εκπαίδευση, στα συσσίτια και στις υποχρεώσεις τους προς την πόλη.
Κάποιος όμως έπρεπε να παράγει τα τρόφιμα.
Αυτόν τον ρόλο αναλάμβαναν σε μεγάλο βαθμό οι Είλωτες.
Καλλιεργούσαν γη στη Λακωνία και τη Μεσσηνία και απέδιδαν ένα μέρος της παραγωγής στους Σπαρτιάτες που συντηρούνταν από αυτές τις εκτάσεις.
Χωρίς αυτή την αγροτική βάση, το ιδιαίτερο μοντέλο ζωής των Σπαρτιατών πολιτών θα ήταν πολύ δυσκολότερο να διατηρηθεί.
Τι καλλιεργούσαν οι Είλωτες;
Η γεωργία αποτελούσε τη βασική τους οικονομική δραστηριότητα.
Καλλιεργούσαν προϊόντα απαραίτητα για τη διατροφή της σπαρτιατικής κοινωνίας, όπως δημητριακά, αλλά και άλλες αγροτικές καλλιέργειες.
Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν ότι μέρος της παραγωγής τους έπρεπε να παραδίδεται στους Σπαρτιάτες.
Η υποχρέωση αυτή ήταν γνωστή ως ἀποφορά. Δεν πρέπει λοιπόν να φανταζόμαστε απαραίτητα ότι ένας Σπαρτιάτης μπορούσε κάθε χρόνο να πάρει αυθαίρετα ολόκληρη την παραγωγή μιας οικογένειας Ειλώτων.
Υπήρχε ένα οργανωμένο σύστημα απόδοσης μέρους των προϊόντων, ενώ το υπόλοιπο μπορούσε να παραμένει στους καλλιεργητές.
Μπορούσαν οι Είλωτες να έχουν δικά τους πράγματα;
Οι Είλωτες ήταν ανελεύθεροι, αλλά φαίνεται ότι μπορούσαν να διατηρούν κάποια προσωπικά αγαθά.
Υπάρχουν μάλιστα μεταγενέστερες μαρτυρίες που δείχνουν ότι ορισμένοι είχαν κατορθώσει να συγκεντρώσουν σημαντικούς πόρους.
Αυτό δεν τους έκανε ελεύθερους. Δείχνει όμως ότι το ειλωτικό καθεστώς δεν ήταν ακριβώς ίδιο με τη δουλεία στην οποία ένας άνθρωπος αποτελούσε απλώς κινητή ιδιοκτησία ενός ιδιώτη.
Είχαν οικογένειες και δική τους κοινωνική ζωή;
Ναι, οι Είλωτες δημιουργούσαν οικογένειες και διατηρούσαν συγγενικούς δεσμούς.
Ιδιαίτερα στη Μεσσηνία φαίνεται ότι υπήρχαν κοινότητες με μεγαλύτερη συνοχή, γεγονός που αργότερα συνέβαλε και στη διατήρηση μιας ξεχωριστής μεσσηνιακής ταυτότητας.
Για τη λεπτομερή καθημερινότητά τους γνωρίζουμε πολύ λιγότερα απ’ όσα θα θέλαμε.
Οι περισσότερες αρχαίες πηγές γράφτηκαν από ελεύθερους άνδρες και ενδιαφέρονταν κυρίως για τις πολιτικές και στρατιωτικές δραστηριότητες της Σπάρτης. Οι ίδιοι οι Είλωτες δεν μας άφησαν γραπτές αφηγήσεις της ζωής τους.
Γι’ αυτό πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν επιχειρούμε να περιγράψουμε τις θρησκευτικές τελετές, τις οικογενειακές συνήθειες ή την καθημερινότητά τους με μεγάλη λεπτομέρεια.
Γιατί οι Σπαρτιάτες φοβούνταν τους Είλωτες;
Οι Είλωτες ήταν απαραίτητοι για τη λειτουργία της Σπάρτης, αλλά ταυτόχρονα αποτελούσαν έναν μεγάλο ανελεύθερο πληθυσμό που είχε κάθε λόγο να επιθυμεί την απελευθέρωσή του.
Οι αρχαίες πηγές δείχνουν ότι οι Σπαρτιάτες αντιμετώπιζαν το ενδεχόμενο εξέγερσης με μεγάλη ανησυχία.
Η ανησυχία αυτή έγινε ιδιαίτερα έντονη στη Μεσσηνία, όπου πολλοί Είλωτες μπορούσαν να θυμούνται ή να διατηρούν την ταυτότητα ενός πληθυσμού που είχε υποταχθεί με κατάκτηση.
Τι ήταν πραγματικά η Κρυπτεία;
Η Κρυπτεία είναι ένας από τους πιο αινιγματικούς θεσμούς της αρχαίας Σπάρτης.
Συνδεόταν με νεαρούς Σπαρτιάτες και πιθανότατα αποτελούσε μέρος μιας ιδιαίτερα σκληρής μορφής εκπαίδευσης και επιτήρησης της υπαίθρου.
Ο Πλούταρχος, επικαλούμενος τον Αριστοτέλη, αναφέρει ότι οι νέοι που συμμετείχαν στην Κρυπτεία κινούνταν στην ύπαιθρο και σκότωναν Είλωτες.
Οι λεπτομέρειες όμως δεν είναι τόσο καθαρές ώστε να χαρακτηρίζουμε απλώς την Κρυπτεία «μυστική αστυνομία» με τη σημερινή έννοια.
Ούτε έχουμε λόγο να πούμε ότι ο στόχος της ήταν η συστηματική μείωση του συνολικού πληθυσμού των Ειλώτων.
Κήρυτταν πραγματικά πόλεμο στους Είλωτες κάθε χρόνο;
Υπάρχει αρχαία μαρτυρία γι’ αυτό.
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, οι έφοροι μετά την ανάληψη των καθηκόντων τους κήρυτταν επίσημα πόλεμο στους Είλωτες.
Η πρακτική αυτή ερμηνεύεται ως ένας τρόπος να μπορεί η βία εναντίον τους να παρουσιάζεται ως πράξη πολέμου και όχι ως θρησκευτικά μιαρή δολοφονία.
Η μαρτυρία είναι εντυπωσιακή και δείχνει πόσο βαθιά ήταν η θεσμοποιημένη εχθρότητα ανάμεσα στις δύο ομάδες.
Υπήρχαν και άλλες μορφές ταπείνωσης;
Οι μεταγενέστερες πηγές περιγράφουν διάφορες ταπεινωτικές πρακτικές.
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι Σπαρτιάτες ανάγκαζαν Είλωτες να πίνουν άκρατο κρασί και έπειτα τους παρουσίαζαν στους νέους ως παράδειγμα του τι προκαλεί η μέθη.
Αναφέρει επίσης υποχρεωτικά ευτελιστικά τραγούδια και χορούς.
Οι πληροφορίες αυτές προέρχονται από πηγές αρκετά μεταγενέστερες από την ακμή της κλασικής Σπάρτης, γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή. Ταιριάζουν όμως με τη γενικότερη εικόνα μιας κοινωνίας που διατηρούσε ισχυρούς συμβολικούς διαχωρισμούς ανάμεσα στους Σπαρτιάτες και στους Είλωτες.
Οι Είλωτες πήγαιναν και στον πόλεμο;
Ναι, και αυτό είναι μια πλευρά της ιστορίας τους που συχνά παραλείπεται.
Οι Είλωτες συνόδευαν τον σπαρτιατικό στρατό και μπορούσαν να υπηρετούν ως βοηθοί των οπλιτών, μεταφέροντας εξοπλισμό και προμήθειες.
Σε ορισμένες περιπτώσεις πολέμησαν επίσης ως ελαφρά οπλισμένοι στρατιώτες και ακόμη και ως οπλίτες.
Ο Ηρόδοτος αναφέρει τεράστιο αριθμό Ειλώτων να συνοδεύει τους Σπαρτιάτες στη μάχη των Πλαταιών το 479 π.Χ., αν και οι ακριβείς αριθμοί των αρχαίων ιστορικών πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζονται με προσοχή.
Μπορούσε ένας Είλωτας να αποκτήσει την ελευθερία του;
Ναι, σε ορισμένες περιπτώσεις.
Η στρατιωτική υπηρεσία μπορούσε να αποτελέσει έναν δρόμο προς την απελευθέρωση.
Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι Είλωτες που είχαν πολεμήσει με τον Σπαρτιάτη στρατηγό Βρασίδα στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου απελευθερώθηκαν μετά την επιστροφή τους.
Από απελευθερωμένους Είλωτες προέκυψε και η κατηγορία των νεοδαμωδών.
Οι νεοδαμώδεις ήταν ελεύθεροι, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αποκτούσαν αυτομάτως τα πλήρη πολιτικά δικαιώματα ενός Σπαρτιάτη πολίτη.
Τι συνέβη με τους 2.000 Είλωτες που επρόκειτο να απελευθερωθούν;
Ο Θουκυδίδης καταγράφει μία από τις πιο σκοτεινές ιστορίες των σχέσεων Σπαρτιατών και Ειλώτων.
Οι Σπαρτιάτες κάλεσαν Είλωτες που θεωρούσαν ότι είχαν προσφέρει τις μεγαλύτερες υπηρεσίες στον πόλεμο να παρουσιαστούν ώστε να απελευθερωθούν.
Περίπου δύο χιλιάδες επιλέχθηκαν και εμφανίστηκαν στεφανωμένοι στα ιερά σαν να είχαν ήδη κερδίσει την ελευθερία τους.
Στη συνέχεια εξαφανίστηκαν και, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, κανείς δεν γνώριζε με ποιον ακριβώς τρόπο σκοτώθηκαν.
Ο ιστορικός εξηγεί ότι οι Σπαρτιάτες είχαν επιλέξει εκείνους που θεωρούσαν περισσότερο ικανούς και πιθανότερους να εξεγερθούν.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη εξέγερση των Ειλώτων;
Μία από τις σοβαρότερες κρίσεις ξέσπασε μετά τον μεγάλο σεισμό που έπληξε τη Λακωνία περίπου το 464 ή 465 π.Χ.
Οι καταστροφές αποδυνάμωσαν τη Σπάρτη και ακολούθησε μεγάλη εξέγερση Ειλώτων και άλλων ομάδων.
Οι επαναστάτες οχυρώθηκαν στο όρος Ιθώμη στη Μεσσηνία και αντιστάθηκαν για χρόνια.
Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι οι περισσότεροι από τους Είλωτες που συμμετείχαν ήταν απόγονοι των παλαιών Μεσσηνίων.
Η κρίση ήταν τόσο σοβαρή ώστε η Σπάρτη ζήτησε στρατιωτική βοήθεια ακόμη και από την Αθήνα.
Σε τι διέφεραν από τους δούλους της Αθήνας;
Η σύγκριση είναι χρήσιμη, αρκεί να μην θεωρούμε ότι υπήρχε μία ενιαία μορφή αρχαίας δουλείας.
Στην κλασική Αθήνα οι δούλοι μπορούσαν να εργάζονται:
- σε σπίτια,
- σε εργαστήρια,
- σε αγροτικές εκμεταλλεύσεις,
- στα μεταλλεία,
- σε εμπορικές δραστηριότητες.
Πολλοί προέρχονταν από περιοχές εκτός του ελληνικού κόσμου και είχαν φτάσει στην Αθήνα μέσω πολέμου ή δουλεμπορίου.
Οι Είλωτες αντίθετα αποτελούσαν έναν πιο σταθερό, κληρονομικό και τοπικά εγκατεστημένο πληθυσμό που είχε συνδεθεί ιδιαίτερα με τη γεωργική οικονομία της Σπάρτης.
Γι’ αυτό οι ιστορικοί χρησιμοποιούν συχνά διαφορετικούς όρους για να περιγράψουν τις δύο μορφές ανελεύθερης εργασίας.
Πότε άρχισε να καταρρέει το σύστημα των Ειλώτων;
Καθοριστικό πλήγμα ήρθε τον 4ο αιώνα π.Χ.
Μετά τη μεγάλη ήττα της Σπάρτης από τους Θηβαίους στα Λεύκτρα το 371 π.Χ., ο Επαμεινώνδας εισέβαλε στην Πελοπόννησο.
Το 370/369 π.Χ. δημιουργήθηκε η ανεξάρτητη Μεσσηνία με κέντρο τη νέα πόλη της Μεσσήνης.
Η εξέλιξη αυτή στέρησε από τη Σπάρτη τεράστιες εκτάσεις και μεγάλο μέρος του εξαρτημένου μεσσηνιακού πληθυσμού που είχε στηρίξει για αιώνες την οικονομία της.
Δεν εξαφανίστηκε αυτομάτως κάθε Είλωτας από τη Λακωνία, αλλά το παλιό σύστημα είχε δεχθεί ένα πλήγμα από το οποίο η Σπάρτη δεν μπορούσε εύκολα να ανακάμψει.
Η δύναμη της Σπάρτης στηριζόταν και σε ανθρώπους χωρίς ελευθερία
Η στρατιωτική κοινωνία της Σπάρτης δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αν κοιτάζουμε μόνο τους περίφημους οπλίτες της.
Η δυνατότητα των Σπαρτιατών πολιτών να αφιερώνουν τόσο μεγάλο μέρος της ζωής τους στην εκπαίδευση, στα συσσίτια και στον πόλεμο στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην εργασία των Ειλώτων.
Αυτό δημιούργησε ένα παράδοξο: οι Είλωτες ήταν απολύτως απαραίτητοι για τη δύναμη της Σπάρτης και ταυτόχρονα αποτελούσαν μία από τις μεγαλύτερες εσωτερικές απειλές για το σπαρτιατικό σύστημα.
Η ιστορία τους αποκαλύπτει έτσι μια διαφορετική πλευρά της αρχαίας Σπάρτης. Πίσω από την περίφημη πειθαρχία και στρατιωτική ισχύ υπήρχε μια κοινωνία που εξαρτιόταν βαθιά από την εργασία ενός μεγάλου ανελεύθερου πληθυσμού.
