Η αρχαία Σπάρτη απέκτησε τη φήμη μιας από τις ισχυρότερες στρατιωτικές δυνάμεις της κλασικής Ελλάδας. Η επιτυχία της όμως δεν βασιζόταν σε κάποια «μυστική» πολεμική τεχνική ούτε σε μια φάλαγγα που είχε εφεύρει η ίδια.
Οι Σπαρτιάτες χρησιμοποιούσαν την οπλιτική φάλαγγα, όπως και άλλες ελληνικές πόλεις. Αυτό που τους έκανε να ξεχωρίζουν ήταν κυρίως η μακρόχρονη εκπαίδευση, η πειθαρχία, η συνοχή και η ικανότητά τους να εκτελούν οργανωμένους ελιγμούς στο πεδίο της μάχης.
Πόσο μεγάλη ήταν πραγματικά η αρχαία Σπάρτη;
Στην περίοδο της μεγαλύτερης ισχύος της, η Σπάρτη έλεγχε ένα τεράστιο για τα δεδομένα των ελληνικών πόλεων-κρατών έδαφος.
Η επικράτειά της περιλάμβανε κυρίως τη Λακωνία και τη Μεσσηνία και υπολογίζεται ότι έφτανε περίπου τα 8.500 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ίδια η πόλη κάλυπτε αυτή την έκταση. Η αρχαία Σπάρτη βρισκόταν στην κοιλάδα του Ευρώτα και αποτελούνταν από έναν πυρήνα οικισμών που δεν έμοιαζε με τις πυκνοδομημένες πόλεις που φανταζόμαστε σήμερα.
Η κατοχή της εύφορης Μεσσηνίας έδωσε στη Σπάρτη σημαντική οικονομική βάση, καθώς μεγάλο μέρος της αγροτικής παραγωγής στηριζόταν στους είλωτες.
Πώς δημιουργήθηκε η Σπάρτη;
Οι αρχαίοι Έλληνες συνέδεαν τους Σπαρτιάτες με τους Δωριείς και με την παράδοση της «καθόδου των Ηρακλειδών» στην Πελοπόννησο.
Παλαιότερα ήταν συνηθισμένο να παρουσιάζεται μια «Κάθοδος των Δωριέων» περίπου τον 12ο ή 11ο αιώνα π.Χ. ως συγκεκριμένη εισβολή που άλλαξε την ιστορία της περιοχής.
Η σύγχρονη ιστορική και αρχαιολογική έρευνα είναι πιο προσεκτική. Δεν διαθέτουμε στοιχεία που να αποδεικνύουν ένα μοναδικό οργανωμένο κύμα εισβολής όπως περιγράφεται συχνά στις απλουστευμένες αφηγήσεις.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι κατά τους πρώτους αιώνες της Εποχής του Σιδήρου διαμορφώθηκε σταδιακά η κοινωνία που αργότερα θα εξελισσόταν στην κλασική Σπάρτη.
Τι ήταν η περίφημη σπαρτιατική αγωγή;
Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της σπαρτιατικής κοινωνίας ήταν η αγωγή, το οργανωμένο σύστημα εκπαίδευσης των αγοριών των Σπαρτιατών πολιτών.
Οι αρχαίες πηγές συνδέουν τους σπαρτιατικούς θεσμούς με τον νομοθέτη Λυκούργο. Ωστόσο, η ιστορικότητα του Λυκούργου και ο ακριβής ρόλος του παραμένουν αβέβαιοι. Ακόμη και οι αρχαίοι συγγραφείς διαφωνούσαν για το πότε έζησε.
Η αγωγή έδινε μεγάλη έμφαση στη σωματική αντοχή, στην πειθαρχία, στη συνεργασία και στην προσαρμογή στους κανόνες της κοινότητας.
Ο στόχος δεν ήταν απλώς να δημιουργήσει έναν δυνατό άνθρωπο, αλλά έναν πολίτη που μπορούσε να λειτουργεί ως μέλος μιας εξαιρετικά οργανωμένης ομάδας.
Ήταν οι Σπαρτιάτες επαγγελματίες στρατιώτες;
Συχνά λέγεται ότι η Σπάρτη διέθετε τον πρώτο «επαγγελματικό στρατό» της αρχαίας Ελλάδας. Ο χαρακτηρισμός χρειάζεται προσοχή.
Οι Σπαρτιάτες πολίτες δεν ήταν επαγγελματίες στρατιώτες με τη σημερινή έννοια, δηλαδή άνθρωποι που αμείβονταν για να υπηρετούν μόνιμα σε έναν στρατό.
Η κοινωνική τους θέση όμως τούς επέτρεπε να αφιερώνουν πολύ περισσότερο χρόνο στη στρατιωτική εκπαίδευση από ό,τι οι πολίτες πολλών άλλων ελληνικών πόλεων, οι οποίοι παράλληλα εργάζονταν ως αγρότες, τεχνίτες ή έμποροι.
Και ο στρατός της Σπάρτης δεν αποτελούνταν μόνο από Σπαρτιάτες πολίτες. Στις εκστρατείες συμμετείχαν περίοικοι, σύμμαχοι και, ανάλογα με την εποχή, είλωτες ή απελεύθεροι είλωτες.
Τι ήταν η οπλιτική φάλαγγα;
Η φάλαγγα δεν ήταν σπαρτιατική εφεύρεση. Αποτελούσε τον βασικό τρόπο μάχης των βαριά οπλισμένων πεζών, των οπλιτών, σε πολλές ελληνικές πόλεις.
Οι άνδρες παρατάσσονταν σε σειρές και πολεμούσαν σε στενό σχηματισμό. Η μεγάλη στρογγυλή ασπίδα προστάτευε όχι μόνο τον ίδιο τον οπλίτη αλλά εν μέρει και τον άνδρα στα αριστερά του.
Έτσι, η δύναμη της φάλαγγας εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη συνοχή της. Αν άνοιγαν μεγάλα κενά ή διαλυόταν η γραμμή, η αποτελεσματικότητά της μειωνόταν δραματικά.
Γιατί οι Σπαρτιάτες θεωρούνταν τόσο καλοί στη φάλαγγα;
Το ιδιαίτερο πλεονέκτημα της Σπάρτης ήταν η εκπαίδευση και η οργάνωση.
Οι Σπαρτιάτες μπορούσαν να εκτελούν διαταγές και ελιγμούς με μεγάλη συνοχή. Ο Ξενοφών, που γνώριζε καλά τη σπαρτιατική κοινωνία, περιγράφει μια στρατιωτική οργάνωση με έξι μεγάλες μονάδες, τις μόρες, οι οποίες χωρίζονταν σε μικρότερους σχηματισμούς.
Ο ακριβής αριθμός ανδρών σε κάθε μόρα δεν ήταν απαραίτητα ίδιος σε όλες τις εποχές και σε όλες τις εκστρατείες. Γι’ αυτό αριθμοί όπως «576 άνδρες σε κάθε μόρα» δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως σταθερός κανόνας για ολόκληρη τη σπαρτιατική ιστορία.
Ποια όπλα χρησιμοποιούσαν οι Σπαρτιάτες;
Ο Σπαρτιάτης οπλίτης χρησιμοποιούσε σε μεγάλο βαθμό τον ίδιο βασικό εξοπλισμό με τους άλλους Έλληνες οπλίτες.
Το βασικό επιθετικό όπλο ήταν το δόρυ, μήκους περίπου δύο έως τριών μέτρων. Αν το δόρυ έσπαζε ή η μάχη γινόταν πολύ κοντινή, ο πολεμιστής μπορούσε να χρησιμοποιήσει ξίφος.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η μεγάλη κυκλική ασπίδα, η οποία ήταν απαραίτητη για την προστασία του σχηματισμού.
Ο εξοπλισμός μπορούσε να περιλαμβάνει επίσης κράνος και διάφορα είδη προστατευτικής θωράκισης, τα οποία μεταβάλλονταν με τον χρόνο.
Ήταν πράγματι ανίκητη η σπαρτιατική φάλαγγα;
Όχι. Η φήμη της ήταν τεράστια, αλλά οι Σπαρτιάτες γνώρισαν τόσο νίκες όσο και σοβαρές ήττες.
Οι Θερμοπύλες το 480 π.Χ. αποτελούν ίσως το διασημότερο επεισόδιο που συνδέεται με τους Σπαρτιάτες. Η αντίσταση του Λεωνίδα και των ανδρών που έμειναν στο πέρασμα απέκτησε τεράστια συμβολική σημασία.
Στρατιωτικά όμως η μάχη κατέληξε σε περσική νίκη. Δεν είναι σωστό επομένως να παρουσιάζεται ως μια από τις «επιτυχίες της σπαρτιατικής φάλαγγας».
Είχαν και οι Αθηναίοι φάλαγγα;
Βεβαίως. Είναι λανθασμένη η αντίληψη ότι η Αθήνα είχε στόλο ενώ η Σπάρτη είχε φάλαγγα.
Οι Αθηναίοι διέθεταν οπλίτες και πολεμούσαν επίσης σε φάλαγγα. Η μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα δράσης αθηναϊκού στρατού οπλιτών.
Η μεγάλη διαφορά ήταν ότι η Αθήνα παράλληλα δημιούργησε μία από τις ισχυρότερες ναυτικές δυνάμεις του ελληνικού κόσμου, ιδιαίτερα τον 5ο αιώνα π.Χ.
Πώς νικήθηκε τελικά η Σπάρτη στα Λεύκτρα;
Μία από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία της ελληνικής πολεμικής τέχνης ήρθε το 371 π.Χ. στη μάχη των Λεύκτρων.
Ο Θηβαίος στρατηγός Επαμεινώνδας αντιμετώπισε τον σπαρτιατικό στρατό με μια ασυνήθιστη διάταξη. Αντί να κατανείμει ομοιόμορφα τις δυνάμεις του, συγκέντρωσε πολύ μεγάλο βάθος στην αριστερή πτέρυγα, απέναντι από το ισχυρό σπαρτιατικό δεξί.
Η επίθεση αυτή συνδέθηκε με αυτό που αργότερα έγινε γνωστό ως λοξή παράταξη.
Οι Θηβαίοι έσπασαν τη σπαρτιατική γραμμή και ο βασιλιάς Κλεόμβροτος σκοτώθηκε. Οι απώλειες των Σπαρτιατών πολιτών ήταν ιδιαίτερα βαριές.
Η ήττα των Λεύκτρων κατέρριψε σε μεγάλο βαθμό τη φήμη του αήττητου σπαρτιατικού στρατού και αποτέλεσε καθοριστικό πλήγμα για την ηγεμονία της Σπάρτης.
Πού βρισκόταν τελικά η πραγματική δύναμη της Σπάρτης;
Η στρατιωτική ισχύς της Σπάρτης δεν εξηγείται από ένα μοναδικό όπλο, μια «μυστική» τακτική ή από κάποια ανίκητη φάλαγγα.
Ήταν αποτέλεσμα ενός ολόκληρου κοινωνικού και πολιτικού συστήματος που έδινε εξαιρετικά μεγάλη σημασία στην πειθαρχία, στην ομαδικότητα και στη στρατιωτική προετοιμασία των πολιτών.
Το ίδιο σύστημα όμως είχε και σοβαρές αδυναμίες. Ο αριθμός των πλήρων Σπαρτιατών πολιτών μειώθηκε σταδιακά, ενώ η διατήρηση του ελέγχου πάνω στους είλωτες και στις υποτελείς περιοχές αποτελούσε μόνιμη πρόκληση.
Η πραγματική ιστορία της σπαρτιατικής φάλαγγας είναι λοιπόν πιο ενδιαφέρουσα από τον μύθο της «ανίκητης πολεμικής μηχανής». Οι Σπαρτιάτες υπήρξαν εξαιρετικά οργανωμένοι οπλίτες και κυριάρχησαν για μεγάλο διάστημα στην ελληνική χερσαία πολεμική σκηνή, αλλά πολεμούσαν μέσα στο ίδιο βασικό στρατιωτικό σύστημα που χρησιμοποιούσαν και άλλες ελληνικές πόλεις και τελικά αποδείχθηκε ότι μπορούσαν και αυτοί να ηττηθούν.
