Ο καφές και το τσάι είναι δύο από τα πιο δημοφιλή ροφήματα στον κόσμο και έχουν μελετηθεί εκτενώς για την επίδρασή τους στον εγκέφαλο. Η καφεΐνη μπορεί πράγματι να αυξήσει προσωρινά την εγρήγορση και την προσοχή, ενώ το τσάι περιέχει επιπλέον ουσίες όπως η L-theanine και οι πολυφαινόλες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα δύο ροφήματα «προστατεύουν» από το Αλτσχάιμερ, θεραπεύουν την κατάθλιψη ή εμποδίζουν τη γνωστική γήρανση. Η επιστημονική εικόνα είναι πιο ενδιαφέρουσα αλλά και πιο σύνθετη.
Η καφεΐνη μπορεί να αυξήσει προσωρινά την προσοχή
Η καφεΐνη είναι διεγερτική ουσία του κεντρικού νευρικού συστήματος. Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς δράσης της είναι ότι μπλοκάρει τους υποδοχείς της αδενοσίνης, μιας ουσίας που σχετίζεται με την υπνηλία και την αίσθηση κόπωσης.
Γι’ αυτό μετά την κατανάλωση καφέ αρκετοί άνθρωποι αισθάνονται μεγαλύτερη εγρήγορση. Τα καλύτερα διαθέσιμα δεδομένα υποστηρίζουν επίσης μια μικρή αλλά μετρήσιμη βελτίωση σε πλευρές της προσοχής και του χρόνου αντίδρασης.
Τα αποτελέσματα στη μνήμη, στην κρίση και σε άλλες πιο σύνθετες γνωστικές λειτουργίες είναι λιγότερο σταθερά. Επομένως, ο καφές δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως γενικός «ενισχυτής του εγκεφάλου».
Καφές, Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον: τι γνωρίζουμε
Πολλές παρατηρησιακές μελέτες έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση καφέ ή καφεΐνης και στον κίνδυνο νευροεκφυλιστικών παθήσεων. Σε ορισμένες από αυτές, η τακτική κατανάλωση έχει συσχετιστεί με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης Πάρκινσον.
Αυτό αποτελεί ενδιαφέρον εύρημα, αλλά η συσχέτιση δεν αποδεικνύει ότι ο καφές είναι η αιτία του μικρότερου κινδύνου. Διατροφικές συνήθειες, τρόπος ζωής, γενετικοί παράγοντες και άλλες διαφορές μεταξύ των ανθρώπων μπορεί να επηρεάζουν τα αποτελέσματα.
Για την άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ η εικόνα είναι ακόμη λιγότερο ξεκάθαρη. Ορισμένες μελέτες έχουν βρει συσχετίσεις μεταξύ μέτριας κατανάλωσης καφέ ή τσαγιού και χαμηλότερου κινδύνου γνωστικών διαταραχών, αλλά οι νεότερες ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι η βεβαιότητα των δεδομένων είναι περιορισμένη.
Επομένως, δεν είναι σωστό να λέμε ότι ο καφές ή η καφεΐνη «προλαμβάνουν» το Αλτσχάιμερ ή το Πάρκινσον.
Μπορεί ο καφές να βελτιώσει τη διάθεση;
Η καφεΐνη μπορεί προσωρινά να αυξήσει την εγρήγορση και σε ορισμένους ανθρώπους να δημιουργήσει την αίσθηση μεγαλύτερης ενέργειας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αποτελεί θεραπεία για την κατάθλιψη ή το άγχος.
Μάλιστα, η σχέση με το άγχος χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Υψηλές δόσεις καφεΐνης μπορούν να προκαλέσουν νευρικότητα, ταχυκαρδία, ανησυχία και προβλήματα ύπνου, ενώ ορισμένοι άνθρωποι είναι πολύ πιο ευαίσθητοι από άλλους.
Παρατηρησιακές μελέτες έχουν συνδέσει τη μέτρια κατανάλωση καφέ με χαμηλότερη συχνότητα κατάθλιψης σε ορισμένους πληθυσμούς, αλλά αυτές οι μελέτες δεν αποδεικνύουν ότι ο καφές προλαμβάνει ή αντιμετωπίζει την κατάθλιψη.
Τι διαφορετικό προσφέρει το τσάι;
Το μαύρο και το πράσινο τσάι προέρχονται από το φυτό Camellia sinensis και περιέχουν καφεΐνη, συνήθως σε διαφορετικές ποσότητες από τον καφέ. Περιέχουν επίσης L-theanine, ένα αμινοξύ που έχει μελετηθεί για πιθανές επιδράσεις στην προσοχή και στη διάθεση.
Τυχαιοποιημένες μελέτες δείχνουν ότι ο συνδυασμός L-theanine και καφεΐνης μπορεί να προσφέρει μικρές βελτιώσεις σε ορισμένες δοκιμασίες προσοχής, χρόνου αντίδρασης και εγρήγορσης. Τα αποτελέσματα όμως δεν είναι ομοιόμορφα και δεν δικαιολογούν εκφράσεις όπως «θεαματική ενίσχυση της εγκεφαλικής λειτουργίας».
Το πράσινο τσάι περιέχει επίσης κατεχίνες, μεταξύ των οποίων η EGCG, ενώ στο μαύρο τσάι συναντώνται ενώσεις όπως οι θεαφλαβίνες. Οι ουσίες αυτές έχουν αντιοξειδωτικές ιδιότητες, αλλά η παρουσία αντιοξειδωτικών σε ένα ρόφημα δεν αποδεικνύει από μόνη της προστασία από άνοια, Αλτσχάιμερ ή άλλες νευρολογικές παθήσεις.
Καφές ή τσάι για συγκέντρωση;
Δεν υπάρχει ένα ρόφημα που να είναι ιδανικό για όλους. Ο καφές συνήθως προσφέρει μεγαλύτερη ποσότητα καφεΐνης ανά μερίδα και επομένως μπορεί να προκαλέσει πιο αισθητή διεγερτική επίδραση. Το τσάι συνήθως προσφέρει λιγότερη καφεΐνη, ενώ περιέχει και L-theanine.
| Χαρακτηριστικό | Καφές | Τσάι |
|---|---|---|
| Καφεΐνη | Συνήθως περισσότερη ανά μερίδα | Συνήθως λιγότερη ανά μερίδα |
| Άμεση εγρήγορση | Ναι, κυρίως λόγω καφεΐνης | Ναι, ανάλογα με την περιεκτικότητα σε καφεΐνη |
| L-theanine | Όχι σε ουσιαστική ποσότητα | Περιέχεται φυσικά στο τσάι |
| Πολυφαινόλες | Περιέχει | Περιέχει, με διαφορετικό προφίλ ανάλογα με το είδος |
| Πρόληψη Αλτσχάιμερ | Δεν έχει αποδειχθεί | Δεν έχει αποδειχθεί |
Πότε η καφεΐνη γίνεται υπερβολική;
Περισσότερη καφεΐνη δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη συγκέντρωση. Η ατομική ευαισθησία διαφέρει σημαντικά και η υπερβολική πρόσληψη μπορεί να προκαλέσει αϋπνία, νευρικότητα, τρέμουλο, αίσθημα παλμών ή γαστρεντερικές ενοχλήσεις.
Για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, η FDA αναφέρει ότι συνολική πρόσληψη έως περίπου 400 mg καφεΐνης την ημέρα δεν συνδέεται γενικά με αρνητικές επιδράσεις. Αυτό δεν αποτελεί όμως προσωπικό όριο για όλους, καθώς η ευαισθησία, τα φάρμακα, η εγκυμοσύνη και ορισμένες παθήσεις μπορούν να αλλάξουν το πόση καφεΐνη είναι κατάλληλη για κάθε άνθρωπο.
Τελικά, καφές και τσάι μπορούν να αποτελούν μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής και η καφεΐνη έχει πραγματική, τεκμηριωμένη επίδραση στην εγρήγορση και την προσοχή. Τα δεδομένα για μακροχρόνια προστασία του εγκεφάλου είναι ενδιαφέροντα, αλλά δεν δικαιολογούν να αντιμετωπίζουμε κανένα από τα δύο ροφήματα ως μέσο πρόληψης ή θεραπείας νευρολογικών και ψυχικών παθήσεων.
Πηγές:
- Psychopharmacology – Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση για την καφεΐνη και την προσοχή
- Nutrition Reviews – Τσάι, καφές, καφεΐνη και κίνδυνος άνοιας ή Αλτσχάιμερ
- Nutrition Reviews – Τσάι, L-theanine, καφεΐνη, γνωστική λειτουργία και διάθεση
- Frontiers in Psychology – Μετα-ανάλυση για καφεΐνη και άγχος
- FDA – Πόση καφεΐνη θεωρείται υπερβολική
