Οι αιωνόβιοι, δηλαδή οι άνθρωποι που φτάνουν ή ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής, αποτελούν εδώ και δεκαετίες αντικείμενο επιστημονικού ενδιαφέροντος. Ερευνητές προσπαθούν να καταλάβουν τι ρόλο παίζουν τα γονίδια, η διατροφή, η καθημερινή κίνηση, το κοινωνικό περιβάλλον και άλλοι παράγοντες στην εξαιρετική μακροζωία.
Ιδιαίτερη προσοχή έχουν προσελκύσει περιοχές όπως η Ικαρία, η Σαρδηνία, η Οκινάουα και η Νικόγια, οι οποίες συνδέθηκαν με την έννοια των Blue Zones. Δεν υπάρχει όμως μία μαγική συνταγή που εξασφαλίζει ότι κάποιος θα φτάσει τα 100. Αυτό που μπορούμε να εξετάσουμε είναι τα κοινά μοτίβα που εμφανίζονται συχνά σε πληθυσμούς με μεγάλη διάρκεια ζωής.
Τι σημαίνει πραγματικά να είναι κάποιος αιωνόβιος;
Αιωνόβιος θεωρείται ο άνθρωπος που έχει συμπληρώσει τα 100 χρόνια ζωής. Η εξαιρετική μακροζωία δεν σημαίνει όμως απαραίτητα και απουσία προβλημάτων υγείας.
Αρκετοί άνθρωποι πολύ μεγάλης ηλικίας εξακολουθούν να ζουν με υπέρταση, διαβήτη, αρθρίτιδα ή άλλες χρόνιες παθήσεις. Αυτό που ενδιαφέρει ιδιαίτερα τους επιστήμονες είναι πόσο καλά διατηρούν τη λειτουργικότητα, την αυτονομία και την κοινωνική τους ζωή παρά την προχωρημένη ηλικία.
Επομένως, η μελέτη των αιωνόβιων δεν αφορά μόνο το πόσα χρόνια ζουν, αλλά και το πώς καταφέρνουν ορισμένοι να παραμένουν δραστήριοι μέχρι πολύ μεγάλη ηλικία.
Τι είναι οι περίφημες Blue Zones;
Ο όρος Blue Zones χρησιμοποιείται για γεωγραφικές περιοχές όπου έχει καταγραφεί ασυνήθιστα μεγάλη συγκέντρωση ανθρώπων που φτάνουν σε πολύ προχωρημένες ηλικίες.
Μεταξύ των περισσότερο μελετημένων περιοχών βρίσκονται τμήματα της Σαρδηνίας στην Ιταλία, η Οκινάουα στην Ιαπωνία, η χερσόνησος Νικόγια στην Κόστα Ρίκα και η Ικαρία στην Ελλάδα.
Η έννοια έγινε εξαιρετικά δημοφιλής μέσα από βιβλία, δημοσιογραφικές έρευνες και ντοκιμαντέρ. Η επιστημονική εικόνα όμως είναι πιο σύνθετη. Οι ερευνητές εξετάζουν προσεκτικά τα δημογραφικά στοιχεία και την επαλήθευση των ηλικιών, επειδή οι ισχυρισμοί για εξαιρετική μακροζωία χρειάζονται αξιόπιστα αρχεία γεννήσεων και θανάτων.
Οι νεότερες ανασκοπήσεις επιβεβαιώνουν ότι ορισμένες από αυτές τις περιοχές παρουσιάζουν πράγματι ασυνήθιστα υψηλή μακροζωία. Δεν σημαίνει όμως ότι όλα τα χαρακτηριστικά που έχουν αποδοθεί στις Blue Zones είναι αποδεδειγμένες αιτίες της.
Τι μας έχει δείξει η Ικαρία;
Η Ικαρία είναι μία από τις ελληνικές περιοχές που έχουν μελετηθεί συστηματικά για τη μακροζωία των κατοίκων της.
Σε μελέτη ανθρώπων ηλικίας 90 ετών και άνω που ζούσαν στον Εύδηλο και στις Ράχες, οι ερευνητές κατέγραψαν υψηλά επίπεδα κοινωνικής επαφής και φυσικής δραστηριότητας. Πολλοί συμμετέχοντες είχαν καθημερινή επαφή με άλλους ανθρώπους και σημαντικό ποσοστό διατηρούσε μέτρια ή υψηλή φυσική δραστηριότητα.
Άλλες έρευνες στην Ικαρία έχουν επίσης καταγράψει συχνή κίνηση, κοινωνικότητα, περιορισμένο κάπνισμα και διατροφικές συνήθειες που έχουν αρκετά κοινά στοιχεία με τη μεσογειακή διατροφή.
Τα στοιχεία αυτά είναι ενδιαφέροντα, αλλά δεν αποδεικνύουν ότι μία συγκεκριμένη συνήθεια είναι αυτή που κάνει τους Ικαριώτες να ζουν περισσότερο. Πιθανότερο είναι ότι η μακροζωία προκύπτει από έναν πολύπλοκο συνδυασμό γενετικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικών παραγόντων.
Η καθημερινή κίνηση φαίνεται να έχει μεγάλη σημασία
Ένα από τα πιο σταθερά μοτίβα στους πληθυσμούς μεγάλης ηλικίας είναι η συστηματική φυσική δραστηριότητα. Δεν πρόκειται απαραίτητα για οργανωμένη γυμναστική ή έντονα προγράμματα άσκησης.
Περπάτημα, κηπουρική, δουλειές του σπιτιού, αγροτικές εργασίες και καθημερινές μετακινήσεις κρατούν το σώμα ενεργό χωρίς να απαιτείται κάποιος να περνά ώρες στο γυμναστήριο.
Αυτό συμφωνεί και με τη γενικότερη επιστημονική γνώση για την υγιή γήρανση. Η τακτική σωματική δραστηριότητα συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, διαβήτη τύπου 2, λειτουργικής έκπτωσης και πρόωρου θανάτου.
Υπάρχει μια συγκεκριμένη «διατροφή των αιωνόβιων»;
Όχι. Οι άνθρωποι που ζουν σε περιοχές εξαιρετικής μακροζωίας δεν ακολουθούν όλοι μία ενιαία δίαιτα.
Η παραδοσιακή διατροφή στην Ικαρία διαφέρει από εκείνη της Οκινάουα, όπως και η διατροφή της Σαρδηνίας διαφέρει από εκείνη της Νικόγια. Γι’ αυτό δεν είναι επιστημονικά σωστό να λέμε ότι όλοι οι αιωνόβιοι τρώνε συγκεκριμένο ποσοστό φυτικών τροφών ή κρέας ακριβώς έναν συγκεκριμένο αριθμό φορών την εβδομάδα.
Παρόλα αυτά, υπάρχουν κάποια κοινά μοτίβα σε αρκετές από αυτές τις παραδοσιακές διατροφές:
- πολλά λαχανικά και άλλες φυτικές τροφές,
- συχνή κατανάλωση οσπρίων,
- λιγότερα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα,
- μέτρια ενεργειακή πρόσληψη,
- διατροφικά πρότυπα προσαρμοσμένα στα τοπικά τρόφιμα και την εποχή.
Στην Ικαρία ιδιαίτερα, η διατροφή παρουσιάζει πολλά χαρακτηριστικά της μεσογειακής διατροφής, όπως λαχανικά, όσπρια, ελαιόλαδο και άλλα παραδοσιακά τρόφιμα.
Το σημαντικό όμως είναι να μην αντιστρέφουμε τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος: επειδή μια τροφή καταναλώνεται συχνά από έναν μακρόβιο πληθυσμό, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι αυτή η τροφή είναι η αιτία που οι άνθρωποι ζουν περισσότερο.

Οι κοινωνικές σχέσεις είναι ένα ακόμη σημαντικό κομμάτι
Η κοινωνική ζωή είναι επίσης ένα χαρακτηριστικό που εμφανίζεται συχνά σε πληθυσμούς με υγιή γήρανση. Οικογένεια, φίλοι, γείτονες και κοινότητα δημιουργούν ένα δίκτυο που μπορεί να προσφέρει πρακτική και συναισθηματική υποστήριξη.
Στην Ικαρία, για παράδειγμα, μελέτες σε ανθρώπους πολύ μεγάλης ηλικίας έχουν καταγράψει εξαιρετικά συχνές κοινωνικές επαφές και ισχυρή οικογενειακή αλληλεγγύη.
Η σημασία των κοινωνικών σχέσεων δεν περιορίζεται στις Blue Zones. Μεγάλο μέρος της έρευνας για την υγιή γήρανση συνδέει την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά με χειρότερη σωματική και ψυχική υγεία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κοινωνικότητα αποτελεί εγγύηση μακροζωίας. Δείχνει όμως ότι η ανθρώπινη σύνδεση είναι σημαντικό κομμάτι μιας υγιούς ζωής καθώς μεγαλώνουμε.
Τι ρόλο παίζουν το άγχος και η ψυχική ευεξία;
Η δημοφιλής εικόνα των αιωνόβιων συχνά τους παρουσιάζει ως ανθρώπους που «δεν αγχώνονται ποτέ» και διατηρούν μονίμως θετική σκέψη. Η πραγματικότητα φυσικά δεν είναι τόσο απλή.
Οι άνθρωποι μεγάλης ηλικίας έχουν αντιμετωπίσει απώλειες, οικονομικές δυσκολίες, ασθένειες και πολλές άλλες προκλήσεις. Αυτό που μελετάται περισσότερο είναι η ψυχολογική ανθεκτικότητα, δηλαδή η ικανότητα προσαρμογής στις δυσκολίες.
Η καλή διαχείριση του στρες, ο επαρκής ύπνος, οι σχέσεις με άλλους ανθρώπους και η ύπαρξη δραστηριοτήτων που δίνουν νόημα στην καθημερινότητα μπορούν να συμβάλλουν στην ψυχική ευεξία.
Δεν υπάρχουν όμως στοιχεία ότι η «θετική σκέψη» από μόνη της προσθέτει συγκεκριμένο αριθμό ετών στη ζωή.
Τα γονίδια δεν πρέπει να μένουν έξω από την εικόνα
Η μακροζωία δεν εξαρτάται μόνο από τον τρόπο ζωής. Η γενετική προδιάθεση παίζει επίσης ρόλο, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για ανθρώπους που φτάνουν σε εξαιρετικά μεγάλες ηλικίες.
Παράλληλα, σημαντικοί είναι το περιβάλλον, η πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, η έκθεση σε καπνό ή ρύπους και πολλοί ακόμη παράγοντες.
Γι’ αυτό η επιστημονική έρευνα αποφεύγει ολοένα περισσότερο την ιδέα ενός μοναδικού «μυστικού μακροζωίας». Η ηλικία στην οποία θα φτάσει ένας άνθρωπος είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Τι μπορούμε πραγματικά να μάθουμε από τους αιωνόβιους;
Το σημαντικότερο μάθημα δεν είναι ότι πρέπει να αντιγράψουμε κατά γράμμα τη ζωή ενός κατοίκου της Ικαρίας ή της Οκινάουα.
Πιο χρήσιμο είναι να δούμε ότι αρκετές συνήθειες που εμφανίζονται σε πληθυσμούς μεγάλης μακροζωίας συμφωνούν και με όσα γνωρίζουμε γενικότερα για την πρόληψη χρόνιων νοσημάτων:
- να παραμένουμε σωματικά δραστήριοι σε όλες τις ηλικίες,
- να ακολουθούμε μια ισορροπημένη διατροφή με πολλές φυτικές τροφές,
- να μην καπνίζουμε,
- να διατηρούμε κοινωνικές σχέσεις,
- να φροντίζουμε τον ύπνο και την ψυχική μας υγεία,
- να παρακολουθούμε και να αντιμετωπίζουμε έγκαιρα παράγοντες κινδύνου όπως υπέρταση, διαβήτη και υψηλή χοληστερόλη.
Οι αιωνόβιοι δεν μας προσφέρουν μια μυστική συνταγή για να φτάσουμε τα 100. Μας υπενθυμίζουν όμως κάτι πολύ πιο χρήσιμο: η υγιής γήρανση φαίνεται να χτίζεται μέσα από πολλές μικρές συνήθειες που επαναλαμβάνονται για δεκαετίες, μέσα σε ένα περιβάλλον που ευνοεί την κίνηση, την καλή διατροφή και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Πηγές:













