Δεν είναι όλες οι φιλίες ίδιες. Κάποιες γεννιούνται επειδή δύο άνθρωποι χρειάζονται ο ένας τον άλλον, άλλες επειδή περνούν όμορφα μαζί και κάποιες επειδή εκτιμούν βαθιά τον χαρακτήρα και τις αξίες του άλλου.
Ο Αριστοτέλης είχε παρατηρήσει αυτή τη διαφορά ήδη από την αρχαιότητα. Στα Ηθικά Νικομάχεια, και ειδικότερα στα Βιβλία VIII και IX, αναλύει τη φιλία και διακρίνει τρεις βασικές μορφές της: τη φιλία της χρησιμότητας, τη φιλία της ευχαρίστησης και τη φιλία που βασίζεται στον καλό χαρακτήρα και την αρετή.
Τι εννοούσε ο Αριστοτέλης όταν μιλούσε για φιλία;
Η αρχαία ελληνική λέξη που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης είναι η φιλία. Η έννοιά της είναι ευρύτερη από αυτό που σήμερα συνήθως αποκαλούμε φιλία, καθώς μπορεί να περιλαμβάνει δεσμούς ανάμεσα σε φίλους, συγγενείς και άλλους ανθρώπους που συνδέονται μεταξύ τους.
Ο Αριστοτέλης ξεκινά από μια απλή ιδέα: αγαπάμε ή εκτιμούμε κάποιον συνήθως για έναν από τρεις λόγους. Επειδή μας είναι χρήσιμος, επειδή μας προσφέρει ευχαρίστηση ή επειδή εκτιμούμε πραγματικά το ποιος είναι.
Από αυτούς τους τρεις λόγους προκύπτουν και οι τρεις μορφές φιλίας.
1. Η φιλία της χρησιμότητας
Στην πρώτη περίπτωση, δύο άνθρωποι συνδέονται κυρίως επειδή ο ένας προσφέρει κάτι χρήσιμο στον άλλον. Δεν χρειάζεται να υπάρχει εκμετάλλευση ή κακή πρόθεση. Απλώς η σχέση στηρίζεται περισσότερο στο όφελος παρά στον ίδιο τον άνθρωπο.
Ένα καθημερινό παράδειγμα μπορεί να είναι δύο επαγγελματίες που συνεργάζονται στενά επειδή έχουν κοινό συμφέρον ή δύο γνωστοί που βοηθούν ο ένας τον άλλον σε πρακτικά ζητήματα.
Όσο υπάρχει το όφελος, η σχέση μπορεί να λειτουργεί πολύ καλά. Αν όμως αλλάξουν οι συνθήκες και χαθεί αυτό που ένωνε τους δύο ανθρώπους, είναι πιθανό να ατονήσει και η μεταξύ τους σχέση.
Για τον Αριστοτέλη, αυτή η μορφή φιλίας είναι πιο εύθραυστη ακριβώς επειδή ο άλλος δεν αγαπιέται κυρίως γι’ αυτό που είναι, αλλά γι’ αυτό που προσφέρει.
2. Η φιλία της ευχαρίστησης
Η δεύτερη μορφή βασίζεται στην ευχαρίστηση που νιώθουμε από την παρουσία του άλλου. Μπορεί να μας αρέσει το χιούμορ του, να έχουμε κοινά ενδιαφέροντα ή απλώς να περνάμε πολύ καλά μαζί.
Ο Αριστοτέλης συνδέει ιδιαίτερα αυτή τη μορφή με τους νεότερους ανθρώπους, επειδή οι προτιμήσεις και οι απολαύσεις τους αλλάζουν συχνότερα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αφορά μόνο τους νέους.
Μια φιλία που χτίστηκε γύρω από κοινές εξόδους, ένα άθλημα, ένα χόμπι ή έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής μπορεί να αλλάξει όταν αλλάξουν και οι συνήθειες των ανθρώπων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η σχέση ήταν ψεύτικη. Σημαίνει απλώς ότι η βάση πάνω στην οποία δημιουργήθηκε μπορεί να μην είναι σταθερή για πάντα.
3. Η φιλία του καλού χαρακτήρα και της αρετής
Η τρίτη μορφή είναι αυτή που ο Αριστοτέλης θεωρεί πληρέστερη. Συχνά αποκαλείται «φιλία της αρετής» ή «τέλεια φιλία».
Εδώ ο ένας άνθρωπος εκτιμά τον άλλον όχι κυρίως επειδή του είναι χρήσιμος ή επειδή περνά ευχάριστα μαζί του, αλλά επειδή αναγνωρίζει την αξία του χαρακτήρα του.
Οι φίλοι αυτού του είδους θέλουν το καλό ο ένας του άλλου για χάρη του ίδιου του άλλου. Δεν σκέφτονται μόνο «τι κερδίζω από αυτή τη σχέση;», αλλά ενδιαφέρονται πραγματικά για την ευημερία και την πορεία του φίλου τους.
Γιατί αυτή η φιλία θεωρείται η πιο ολοκληρωμένη;
Η φιλία που βασίζεται στον χαρακτήρα περιλαμβάνει συνήθως και τα καλά στοιχεία των άλλων δύο μορφών. Οι φίλοι μπορούν να είναι χρήσιμοι ο ένας στον άλλον και φυσικά να απολαμβάνουν τη συντροφιά τους.
Η διαφορά είναι ότι αυτά δεν αποτελούν τον κύριο λόγο για τον οποίο παραμένουν φίλοι.
Ο άλλος έχει αξία ως άνθρωπος και όχι απλώς ως πηγή βοήθειας ή ευχάριστων στιγμών. Γι’ αυτό και μια τέτοια σχέση έχει περισσότερες πιθανότητες να αντέξει όταν αλλάξουν οι συνθήκες της ζωής.
Η πραγματική φιλία χρειάζεται χρόνο
Ο Αριστοτέλης τονίζει ότι αυτή η μορφή φιλίας δεν δημιουργείται από τη μια στιγμή στην άλλη. Χρειάζεται χρόνος για να γνωρίσουμε πραγματικά τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου και να διαπιστώσουμε αν υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη.
Δεν αρκεί μια δυνατή πρώτη εντύπωση ή μερικές όμορφες συναντήσεις. Η βαθιά φιλία χτίζεται μέσα από κοινές εμπειρίες, σταθερή παρουσία και αμοιβαία καλή θέληση.
Γι’ αυτό και ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι μπορούμε να έχουμε μόνο λίγες τέτοιες φιλίες. Δεν είναι εύκολο να μοιραζόμαστε τόσο χρόνο, εμπιστοσύνη και ουσιαστική σύνδεση με μεγάλο αριθμό ανθρώπων.
Οι άλλες δύο μορφές φιλίας δεν είναι απαραίτητα κακές
Εδώ υπάρχει μια σημαντική παρεξήγηση. Ο Αριστοτέλης δεν λέει ότι κάθε φιλία που ξεκινά από χρησιμότητα ή ευχαρίστηση είναι ψεύτικη ή άχρηστη.
Αναγνωρίζει ότι και αυτές οι σχέσεις έχουν θέση στη ζωή μας. Το βασικό τους μειονέκτημα είναι ότι εξαρτώνται περισσότερο από κάτι που μπορεί να αλλάξει.
Αν χαθεί το κοινό συμφέρον, μπορεί να χαθεί και η σχέση. Αν αλλάξει αυτό που μας έδινε ευχαρίστηση, μπορεί να απομακρυνθούμε.
Η φιλία που στηρίζεται στον χαρακτήρα θεωρείται ανώτερη επειδή το θεμέλιό της είναι βαθύτερο.
Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε μια ουσιαστική φιλία;
Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη δεν μας δίνει ένα σύγχρονο «τεστ φιλίας», αλλά μας προσφέρει έναν πολύ χρήσιμο τρόπο να κοιτάξουμε τις σχέσεις μας.
Μπορούμε να αναρωτηθούμε: υπάρχει αυτός ο άνθρωπος στη ζωή μου μόνο επειδή μας συνδέει ένα συμφέρον; Είμαστε κοντά μόνο επειδή διασκεδάζουμε μαζί; Ή υπάρχει πραγματική εκτίμηση για το ποιοι είμαστε;
Σε μια βαθύτερη φιλία, δεν φοβόμαστε ότι η σχέση θα εξαφανιστεί μόλις τελειώσει μια δουλειά, ένα κοινό ενδιαφέρον ή μια συγκεκριμένη περίοδος της ζωής μας.
Υπάρχει ενδιαφέρον για τον ίδιο τον άνθρωπο.
Η καλή φιλία απαιτεί και καλό φίλο
Ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο στη σκέψη του Αριστοτέλη είναι ότι δεν αρκεί να ψάχνουμε για «καλούς φίλους». Χρειάζεται και εμείς να μπορούμε να σταθούμε ως καλοί φίλοι απέναντι στους άλλους.
Μια σχέση που βασίζεται στην αμοιβαία εκτίμηση δεν μπορεί να είναι μονόπλευρη. Χρειάζεται καλή θέληση, συνέπεια, εμπιστοσύνη και πραγματικό ενδιαφέρον και από τις δύο πλευρές.
Η φιλοσοφία του επομένως μεταφέρει το ερώτημα από το «έχω αληθινούς φίλους;» και στο «είμαι εγώ ο ίδιος ο φίλος που θα ήθελα να έχω;».
Γιατί η σκέψη του Αριστοτέλη παραμένει επίκαιρη
Περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια μετά, η διάκριση αυτή παραμένει εύκολο να αναγνωριστεί στην καθημερινότητα. Έχουμε ανθρώπους με τους οποίους συνεργαζόμαστε, άλλους με τους οποίους περνάμε όμορφα και λίγους με τους οποίους υπάρχει κάτι βαθύτερο.
Δεν χρειάζεται να απορρίψουμε τις πρώτες δύο κατηγορίες. Χρειάζεται απλώς να μην απαιτούμε από κάθε σχέση να μας προσφέρει κάτι που ποτέ δεν είχε ως βάση.
Και ίσως αυτό είναι το πιο χρήσιμο μάθημα της αριστοτελικής σκέψης για τη φιλία: να καταλαβαίνουμε τι είδους δεσμό έχουμε μπροστά μας και να εκτιμούμε ιδιαίτερα εκείνους τους ανθρώπους που θέλουν το καλό μας όχι για όσα μπορούν να κερδίσουν από εμάς, αλλά επειδή πραγματικά νοιάζονται για εμάς.












