Φανταστείτε ένα ζώο που χάνει ολόκληρο το μάτι του και, αντί να μείνει χωρίς αυτό, αρχίζει να δημιουργεί ένα καινούργιο. Όσο απίστευτο κι αν ακούγεται, αυτή είναι μια πραγματική ικανότητα που διαθέτει ένα είδος σαλιγκαριού του γλυκού νερού.
Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι το χρυσό σαλιγκάρι μήλο, γνωστό ως golden apple snail, μπορεί να αναγεννήσει ένα σύνθετο μάτι μέσα σε περίπου έναν μήνα. Το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι τα μάτια του παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες με τα ανθρώπινα, γεγονός που το καθιστά πολύτιμο για την επιστημονική έρευνα.
Το σαλιγκάρι της Νότιας Αμερικής που ξαναφτιάχνει τα μάτια του
Το είδος ονομάζεται Pomacea canaliculata και είναι ένα σαλιγκάρι γλυκού νερού που προέρχεται από τη Νότια Αμερική. Είναι γνωστό για το σχετικά μεγάλο μέγεθός του, αλλά και για την ικανότητά του να προσαρμόζεται σε διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες.
Αυτό που τράβηξε την προσοχή των επιστημόνων ήταν κάτι πολύ πιο ασυνήθιστο: ακόμη κι όταν αφαιρεθεί ολόκληρο το μάτι του, ο οργανισμός μπορεί να αναπτύξει ένα νέο.
Η βιολόγος Alice Accorsi, από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Ντέιβις, και οι συνεργάτες της μελέτησαν το φαινόμενο χρησιμοποιώντας μικροσκόπια, γενετικές αναλύσεις και εργαστηριακά πειράματα. Μεγάλο μέρος της έρευνας πραγματοποιήθηκε στο Stowers Institute for Medical Research στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν τον Αύγουστο του 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, παρουσιάζοντας ένα νέο μοντέλο για τη μελέτη της αναγέννησης σύνθετων οργάνων.
Πώς καταφέρνει να δημιουργήσει ένα νέο μάτι;
Οι ερευνητές παρακολούθησαν τι συμβαίνει μετά την αφαίρεση του ματιού. Αρχικά, το τραύμα αρχίζει να επουλώνεται και στην περιοχή εμφανίζονται κύτταρα που συμμετέχουν στην αναγέννηση των ιστών.
Τις επόμενες ημέρες σχηματίζεται σταδιακά η δομή του νέου ματιού. Μέσα στις πρώτες δύο εβδομάδες διακρίνονται βασικά μέρη του, ενώ η ανάπτυξη συνεχίζεται τις επόμενες εβδομάδες.
Περίπου 28 ημέρες μετά την αφαίρεση, το μάτι έχει ανακτήσει σε μεγάλο βαθμό την ανατομική του οργάνωση, με δομές όπως ο φακός και ο αμφιβληστροειδής.
Ωστόσο, οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι ακόμη και σε αυτό το στάδιο υπήρχαν σημαντικές διαφορές στη δραστηριότητα ορισμένων γονιδίων. Αυτό δείχνει ότι η πλήρης ωρίμανση του νέου ματιού μπορεί να συνεχίζεται και μετά τον πρώτο μήνα.
Επομένως, η αναγέννηση της ανατομικής δομής δεν πρέπει να συγχέεται με την πλήρως αποδεδειγμένη αποκατάσταση όλων των λειτουργιών της όρασης.
Το γονίδιο PAX6 που έχουν και οι άνθρωποι
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης αφορά το γονίδιο PAX6, το οποίο παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη των ματιών πολλών ζώων, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων.
Παρότι άνθρωποι και σαλιγκάρια διαφέρουν σημαντικά, διαθέτουν κοινά γενετικά εργαλεία που συμμετέχουν στον σχηματισμό των ματιών.
Για να εξετάσουν τον ρόλο του PAX6, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν την τεχνολογία γονιδιακής επεξεργασίας CRISPR-Cas9. Δημιούργησαν σαλιγκάρια στα οποία και τα δύο αντίγραφα του συγκεκριμένου γονιδίου είχαν αδρανοποιηθεί.
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: τα σαλιγκάρια αυτά αναπτύχθηκαν χωρίς μάτια.
Το πείραμα έδειξε ότι το PAX6 είναι απαραίτητο για τη φυσιολογική ανάπτυξη των ματιών του συγκεκριμένου είδους, όπως συμβαίνει και σε άλλους οργανισμούς.
Αυτό που δεν έχει ακόμη αποδειχθεί είναι αν το ίδιο γονίδιο είναι εξίσου απαραίτητο και για την αναγέννηση ενός ματιού μετά από τραυματισμό. Η διερεύνηση αυτού του ερωτήματος αποτελεί ένα από τα επόμενα βήματα της έρευνας.
Γιατί τα μάτια αυτού του σαλιγκαριού ενδιαφέρουν τόσο τους επιστήμονες;
Το συγκεκριμένο σαλιγκάρι διαθέτει μάτια τύπου κάμερας, δηλαδή μάτια με φακό και αμφιβληστροειδή, που παρουσιάζουν βασικές ανατομικές ομοιότητες με τα ανθρώπινα.
Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι βλέπει όπως ένας άνθρωπος. Η σημασία της ομοιότητας βρίσκεται κυρίως στην οργάνωση του οργάνου και σε ορισμένους κοινούς μηχανισμούς της ανάπτυξής του.
Οι άνθρωποι μπορούν να επιδιορθώσουν ορισμένους τραυματισμένους ιστούς, αλλά δεν έχουν την ικανότητα να αναγεννούν ολόκληρο ένα μάτι μετά την απώλειά του.
Το σαλιγκάρι, αντίθετα, προσφέρει στους επιστήμονες την ευκαιρία να παρακολουθούν πώς αναπτύσσεται ξανά ένα τόσο σύνθετο αισθητήριο όργανο και να αναζητούν τα κύτταρα και τα γονίδια που συντονίζουν αυτή τη διαδικασία.
Θα μπορούσε αυτή η ανακάλυψη να βοηθήσει ανθρώπους με προβλήματα όρασης;
Αυτή είναι η μεγάλη επιστημονική προοπτική της έρευνας, αλλά χρειάζεται προσοχή. Η δυνατότητα ενός σαλιγκαριού να αναγεννά τα μάτια του δεν σημαίνει ότι μπορούμε να προκαλέσουμε την ίδια διαδικασία στους ανθρώπους.
Οι ερευνητές θέλουν πρώτα να κατανοήσουν ποια κύτταρα συμμετέχουν στην αναγέννηση, πώς ενεργοποιούνται τα κατάλληλα γονίδια και με ποιον τρόπο δημιουργούνται ξανά οι διαφορετικοί ιστοί του ματιού.
Η γνώση αυτή θα μπορούσε μελλοντικά να συμβάλει στην ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων για την αποκατάσταση οφθαλμικών ιστών. Προς το παρόν, όμως, δεν υπάρχει θεραπεία για ανθρώπους που να έχει προκύψει από τα συγκεκριμένα πειράματα.

Ένα μικρό ζώο μπορεί να απαντήσει σε ένα μεγάλο επιστημονικό ερώτημα
Η μελέτη του Pomacea canaliculata έχει ιδιαίτερη αξία επειδή οι επιστήμονες δεν περιορίζονται πλέον στην παρατήρηση της αναγέννησης. Μπορούν να τροποποιούν συγκεκριμένα γονίδια και να εξετάζουν πώς επηρεάζεται η ανάπτυξη των ματιών.
Έτσι, το σαλιγκάρι μπορεί να βοηθήσει τους ερευνητές να ξεχωρίσουν ποιοι βιολογικοί μηχανισμοί χρησιμοποιούνται τόσο στην αρχική ανάπτυξη ενός ματιού όσο και στην αναγέννησή του μετά από τραυματισμό.
Το εντυπωσιακό δεν είναι ότι βρέθηκε ήδη μια θεραπεία για την τύφλωση, αλλά ότι ένα ζώο που μοιάζει τόσο διαφορετικό από εμάς μπορεί να προσφέρει νέα στοιχεία για ένα από τα πιο σύνθετα όργανα του ανθρώπινου σώματος.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία της ανακάλυψης: ένα σαλιγκάρι που ξαναδημιουργεί τα μάτια του δίνει στους επιστήμονες έναν νέο τρόπο να κατανοήσουν γιατί ορισμένοι οργανισμοί μπορούν να αναγεννούν όργανα που οι άνθρωποι δεν μπορούν.
Πηγές: Nature Communications – A genetically tractable non-vertebrate system to study complete camera-type eye regeneration (2025) και University of California, Davis – This Snail’s Eyes Grow Back: Could They Help Humans Do the Same?.












