Για έναν σύγχρονο οινόφιλο, το να ρίξει κάποιος νερό σε ένα καλό κρασί μπορεί να φαίνεται παράξενο. Στην αρχαία Ελλάδα όμως συνέβαινε συνήθως το αντίθετο: το να πιει κάποιος το κρασί του σκέτο ήταν αυτό που μπορούσε να θεωρηθεί υπερβολικό.
Στα συμπόσια το κρασί αναμειγνυόταν με νερό μέσα σε έναν μεγάλο κρατήρα και στη συνέχεια μοιραζόταν στους καλεσμένους. Η πρακτική αυτή δεν ήταν απλώς ένας τρόπος να «αραιώσουν» ένα δυνατό ποτό. Ήταν κομμάτι ενός ολόκληρου κοινωνικού κώδικα γύρω από το μέτρο, τη συζήτηση και τη συμπεριφορά.
Γιατί το κρασί ήταν τόσο σημαντικό στην αρχαία Ελλάδα;
Το κρασί είχε κεντρική θέση στην ελληνική κοινωνία. Συνδεόταν με τη φιλοξενία, τις γιορτές, τη θρησκεία, το εμπόριο και φυσικά τα συμπόσια.
Το συμπόσιο δεν ήταν απλώς ένα γεύμα. Ήταν μια οργανωμένη κοινωνική συγκέντρωση, ιδιαίτερα στον ανδρικό κόσμο των εύπορων πολιτών, όπου οι συμμετέχοντες έπιναν, συζητούσαν, άκουγαν μουσική, απήγγελλαν ποίηση και έπαιζαν παιχνίδια όπως ο κότταβος.
Στην Αθήνα και σε άλλες ελληνικές πόλεις το συμπόσιο είχε τους δικούς του κανόνες. Ένας από τους βασικότερους ήταν η ανάμιξη του κρασιού με νερό.
Πώς ανακάτευαν το κρασί με το νερό;
Το κρασί και το νερό αναμειγνύονταν σε ένα μεγάλο αγγείο που ονομαζόταν κρατήρας.
Ο κρατήρας τοποθετούνταν σε κεντρικό σημείο και το έτοιμο μείγμα μεταφερόταν από εκεί στις κανάτες και στη συνέχεια στα ποτήρια των συμποσιαστών.
Η ένταση του μείγματος μπορούσε να αποφασιστεί από τον συμποσίαρχο, δηλαδή εκείνον που είχε τον ρόλο του συντονιστή του συμποσίου.
Σε πολλές περιπτώσεις αναφέρονται αναλογίες περίπου τρία ή τέσσερα μέρη νερού προς ένα μέρος κρασιού, αλλά αυτό δεν ήταν ένας υποχρεωτικός κανόνας για κάθε εποχή και κάθε περίσταση.
Ήταν το αρχαίο κρασί πολύ πιο δυνατό από το σημερινό;
Αυτό είναι ένας από τους πιο συνηθισμένους μύθους γύρω από το θέμα.
Δεν έχουμε λόγο να θεωρούμε ότι όλο το αρχαίο ελληνικό κρασί είχε υποχρεωτικά πολύ υψηλότερο ποσοστό αλκοόλ από τα σημερινά κρασιά.
Η ζύμωση από μόνη της έχει φυσικά όρια, επειδή σε υψηλές συγκεντρώσεις αλκοόλ οι ζύμες σταματούν να λειτουργούν.
Ορισμένα αρχαία κρασιά μπορούσαν ασφαλώς να είναι συμπυκνωμένα, γλυκά ή ιδιαίτερα έντονα, ανάλογα με τα σταφύλια και τον τρόπο παραγωγής τους. Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να λέμε ότι όλα ήταν «πολύ ισχυρότερα» από τα σημερινά.
Τότε γιατί τα αραίωναν;
Ο βασικός λόγος ήταν ότι η αραίωση επέτρεπε στους συμμετέχοντες να πίνουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα χωρίς να μεθούν τόσο γρήγορα.
Το συμπόσιο μπορούσε να κρατήσει ώρες. Το ζητούμενο δεν ήταν απαραίτητα να καταλήξουν όλοι μεθυσμένοι, αλλά να διατηρηθεί μια κατάσταση ευθυμίας που επέτρεπε ακόμη συζήτηση, μουσική και κοινωνική επαφή.
Με άλλα λόγια, το νερό μείωνε την ποσότητα αλκοόλ που προσλαμβανόταν με κάθε κύπελλο.
Τι έλεγε ο Ξενοφώντας για το πολύ κρασί;
Στο Συμπόσιο του Ξενοφώντα, ο Σωκράτης χρησιμοποιεί μια χαρακτηριστική εικόνα.
Συγκρίνει τους ανθρώπους με τα φυτά: όταν ποτίζονται υπερβολικά, δεν μπορούν να σταθούν όρθια, ενώ όταν παίρνουν την κατάλληλη ποσότητα αναπτύσσονται σωστά.
Με τον ίδιο τρόπο, υποστηρίζει ότι οι πολύ μεγάλες ποσότητες κρασιού κάνουν σώμα και νου να παραπατούν, ενώ οι μικρότερες και πιο σταδιακές ποσότητες οδηγούν σε ευχάριστη διάθεση χωρίς άμεση μέθη.
Η εικόνα αυτή δείχνει καθαρά ότι το μέτρο ήταν σημαντικό στοιχείο της συμποτικής ιδεολογίας.
Το να πίνεις άκρατο κρασί θεωρούνταν κακή συμπεριφορά;
Στο πλαίσιο του ελληνικού συμποσίου, ναι, η συνηθισμένη πρακτική ήταν να πίνεται το κρασί αναμεμειγμένο με νερό.
Το μη αραιωμένο κρασί ονομαζόταν ἄκρατος οἶνος, από όπου προέρχεται και η λέξη «άκρατος».
Η συστηματική κατανάλωσή του μπορούσε να συνδεθεί στη λογοτεχνία με έλλειψη αυτοελέγχου και υπερβολή.
Χρειάζεται όμως προσοχή με τη γνωστή γενίκευση ότι «μόνο οι βάρβαροι έπιναν σκέτο κρασί». Οι Έλληνες πράγματι χρησιμοποιούσαν συχνά τέτοιες πολιτισμικές αντιθέσεις στη λογοτεχνία τους, αλλά η πραγματική ζωή ήταν πιο σύνθετη και υπήρχαν περιστάσεις όπου καταναλωνόταν και μικρή ποσότητα αδιάλυτου κρασιού.
Υπήρχε πάντα μία συγκεκριμένη αναλογία;
Όχι.
Οι αναλογίες άλλαζαν ανάλογα με το κρασί, την περίσταση και την επιθυμητή ένταση του ποτού.
Αρχαίες πηγές διασώζουν διαφορετικές αναλογίες. Ο Πλούταρχος, για παράδειγμα, συζητά διάφορους συνδυασμούς νερού και κρασιού και τις διαφορετικές επιδράσεις που θεωρούσαν ότι είχαν.
Άρα το γνωστό «τρία νερό προς ένα κρασί» είναι μια χρήσιμη γενική εικόνα, όχι απόλυτος κανόνας που ίσχυε παντού.
Τι ρόλο είχε ο κρατήρας;
Ο κρατήρας ήταν ίσως το πιο χαρακτηριστικό σκεύος ενός συμποσίου.
Ήταν μεγάλο αγγείο μέσα στο οποίο αναμειγνύονταν το κρασί και το νερό πριν σερβιριστούν.
Δεν ήταν απλώς ένα πρακτικό δοχείο. Το γεγονός ότι όλοι έπιναν από το ίδιο κεντρικά παρασκευασμένο μείγμα βοηθούσε στη ρύθμιση της κατανάλωσης ολόκληρης της παρέας.
Πολλοί κρατήρες ήταν περίτεχνα διακοσμημένοι με μυθολογικές σκηνές, τον Διόνυσο, σατύρους ή ακόμη και εικόνες συμποσίων.
Τι ήταν η κύλιξ;
Η κύλιξ ήταν ένα από τα χαρακτηριστικότερα ποτήρια του ελληνικού συμποσίου.
Είχε πλατύ, ρηχό σώμα, συνήθως δύο λαβές και μικρό πόδι. Πολλές κύλικες ήταν διακοσμημένες τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό.
Καθώς ο συμποσιαστής έπινε και η στάθμη του κρασιού έπεφτε, μπορούσε να αποκαλύπτεται σταδιακά η ζωγραφική παράσταση στον πυθμένα του αγγείου.
Έπιναν ποτέ οι αρχαίοι Έλληνες σκέτο κρασί;
Ναι, άρα το «ποτέ» θα ήταν λάθος.
Υπάρχουν μαρτυρίες ότι σε ορισμένες τελετουργικές στιγμές μπορούσε να προσφερθεί μικρή ποσότητα αδιάλυτου κρασιού, για παράδειγμα πριν από την έναρξη της κύριας οινοποσίας.
Στο κανονικό συμπόσιο όμως, μετά τις αρχικές σπονδές, το κρασί που κυκλοφορούσε ήταν κατά κανόνα αναμεμειγμένο με νερό.
Τι μας δείχνει η ιστορία του Οδυσσέα και του Πολύφημου;
Στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας έχει μαζί του ένα εξαιρετικά ισχυρό κρασί που του είχε δώσει ο Μάρων.
Το συγκεκριμένο κρασί περιγράφεται ως τόσο δυνατό ώστε κανονικά αραιωνόταν με μεγάλη ποσότητα νερού.
Ο Οδυσσέας το προσφέρει στον Πολύφημο πολύ ισχυρό και ο Κύκλωπας πίνει επανειλημμένα μέχρι που μεθά.
Το επεισόδιο δεν αποδεικνύει ότι όλα τα αρχαία κρασιά ήταν τόσο δυνατά. Αντίθετα, το κρασί του Μάρωνα παρουσιάζεται ακριβώς ως κάτι εξαιρετικό.
Είχε το κρασί και ιατρική χρήση;
Ναι. Στην ιπποκρατική ιατρική συναντάμε το κρασί σε διάφορα θεραπευτικά πλαίσια.
Υπάρχουν παραδείγματα όπου δίνεται κρασί αραιωμένο με νερό στο πλαίσιο συγκεκριμένου διαιτητικού σχήματος, ενώ σε άλλες περιπτώσεις αναφέρεται χρήση κρασιού ή νερού για την περιποίηση τραυμάτων.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι αρχαίοι θεωρούσαν γενικά το καθημερινό αραιωμένο κρασί «φάρμακο» ούτε ότι οι πρακτικές αυτές αντιστοιχούν στις σημερινές ιατρικές γνώσεις.
Έβαζαν νερό στο κρασί για λόγους υγείας;
Η μείωση της ποσότητας αλκοόλ σε κάθε κύπελλο προφανώς περιόριζε τη γρήγορη μέθη.
Ωστόσο, θα ήταν υπερβολή να παρουσιάσουμε ολόκληρη την πρακτική ως ένα αρχαίο «κόλπο υγείας».
Ήταν κυρίως μέρος του τρόπου με τον οποίο οργανωνόταν η κοινωνική κατανάλωση κρασιού.
Τι σχέση είχε ο Διόνυσος με το συμπόσιο;
Ο Διόνυσος ήταν ο θεός του κρασιού, της αμπέλου, της γιορτής και της έκστασης και εμφανίζεται πολύ συχνά στην τέχνη που συνδέεται με τα συμπόσια.
Σάτυροι, μαινάδες και ο ίδιος ο Διόνυσος διακοσμούσαν κρατήρες, κύλικες και άλλα αγγεία του κρασιού.
Η παρουσία του όμως είχε και μια ενδιαφέρουσα διπλή διάσταση: το κρασί μπορούσε να φέρει χαρά και κοινωνικότητα, αλλά η υπερβολή μπορούσε να οδηγήσει στην απώλεια ελέγχου.
Η αραίωση σήμαινε ότι οι Έλληνες δεν μεθούσαν;
Καθόλου.
Οι σκηνές στην αγγειογραφία και τα αρχαία κείμενα δείχνουν ότι τα συμπόσια μπορούσαν να καταλήξουν σε έντονο μεθύσι, τραγούδι, χορό και κώμο, δηλαδή θορυβώδη έξοδο των συμποσιαστών στους δρόμους.
Η ανάμιξη με νερό δεν εξαφάνιζε το αλκοόλ. Απλώς επέτρεπε καλύτερο έλεγχο της ποσότητας και του ρυθμού κατανάλωσης.
Γιατί αυτή η συνήθεια έχει τόσο ενδιαφέρον σήμερα;
Επειδή δείχνει ότι για τους αρχαίους Έλληνες το κρασί δεν ήταν απλώς ένα ποτό.
Ο τρόπος με τον οποίο το ανακάτευαν, το μοίραζαν και το έπιναν ήταν μέρος ενός κοινωνικού τελετουργικού. Ο κρατήρας βρισκόταν στο κέντρο της παρέας, ο συμποσίαρχος ρύθμιζε το μείγμα και η ίδια η κατανάλωση συνδεόταν με συζήτηση, μουσική, ποίηση και παιχνίδι.
Άρα, όταν οι αρχαίοι Έλληνες έβαζαν νερό στο κρασί τους, δεν προσπαθούσαν απλώς να κάνουν ένα δυνατό κρασί πιο ελαφρύ. Εφάρμοζαν έναν κοινωνικό κανόνα που επέτρεπε στην παρέα να πίνει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και εξέφραζε το ιδανικό του μέτρου απέναντι στην υπερβολή.
