Η Ακαδημία του Πλάτωνα ήταν μία από τις σημαντικότερες φιλοσοφικές σχολές της αρχαιότητας και επηρέασε βαθιά την πορεία της δυτικής σκέψης. Συχνά αποκαλείται «το πρώτο πανεπιστήμιο του κόσμου», όμως αυτός ο χαρακτηρισμός χρειάζεται προσοχή: η Ακαδημία δεν ήταν πανεπιστήμιο με τη σημερινή έννοια, ούτε διέθετε πτυχία, σχολές και επίσημο πρόγραμμα σπουδών.
Ήταν περισσότερο μια οργανωμένη κοινότητα φιλοσόφων και ερευνητών γύρω από τον Πλάτωνα, όπου η φιλοσοφία, τα μαθηματικά, η διαλεκτική και η πολιτική σκέψη μπορούσαν να εξεταστούν μέσα από συζήτηση και έρευνα. Από αυτό το περιβάλλον πέρασε και ο Αριστοτέλης, ενώ η πλατωνική παράδοση που γεννήθηκε εκεί συνέχισε να επηρεάζει τη φιλοσοφία για πολλούς αιώνες.
Πότε ιδρύθηκε η Ακαδημία του Πλάτωνα;
Η παραδοσιακή ημερομηνία ίδρυσης είναι περίπου το 387 π.Χ., μετά την επιστροφή του Πλάτωνα από ταξίδι στη Σικελία και την Κάτω Ιταλία.
Η ακριβής χρονολογία όμως δεν είναι βέβαιη. Σύγχρονοι μελετητές τοποθετούν συνήθως τη δημιουργία της οργανωμένης σχολής κάπου μεταξύ 387 και 383 π.Χ.
Μάλιστα, είναι πιθανό ο Πλάτωνας να είχε αρχίσει να συγκεντρώνει γύρω του άλλους φιλοσόφους ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 390 π.Χ. Η Ακαδημία φαίνεται ότι αναπτύχθηκε σταδιακά και δεν «ιδρύθηκε» μια συγκεκριμένη ημέρα όπως ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό ίδρυμα.
Από πού πήρε το όνομά της;
Η σχολή συνδέθηκε με την περιοχή της Ακαδημείας, βορειοδυτικά της αρχαίας Αθήνας και έξω από τα τείχη της πόλης.
Εκεί υπήρχε ιερό άλσος και δημόσιο γυμνάσιο, χώρος που χρησιμοποιούνταν όχι μόνο για σωματική άσκηση αλλά και για συζητήσεις και πνευματική δραστηριότητα.
Οι αρχαίες παραδόσεις συνέδεαν το όνομα της περιοχής με έναν ήρωα που ονομαζόταν Ακάδημος ή Εκάδημος, χωρίς όμως να είναι βέβαιο ποια ακριβώς εκδοχή εξηγεί ιστορικά την ονομασία.
Ήταν πράγματι το πρώτο πανεπιστήμιο στον κόσμο;
Είναι ένας ελκυστικός χαρακτηρισμός, αλλά ιστορικά είναι ανακριβής αν χρησιμοποιηθεί κυριολεκτικά.
Η Ακαδημία δεν ήταν πανεπιστήμιο όπως τα γνωρίζουμε σήμερα. Δεν υπήρχαν πτυχία, τμήματα, συγκεκριμένα έτη φοίτησης ή θεσμική οργάνωση αντίστοιχη των μεταγενέστερων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων.
Δεν ήταν επίσης το πρώτο μέρος της αρχαιότητας όπου οργανώθηκε ανώτερη διδασκαλία. Στην ίδια την Αθήνα υπήρχαν ήδη φιλόσοφοι και σοφιστές που δίδασκαν σε γυμνάσια και ιδιωτικούς χώρους.
Αυτό που έκανε την Ακαδημία ξεχωριστή ήταν η διάρκειά της, η συγκέντρωση σημαντικών διανοητών και κυρίως η τεράστια επιρροή της στην εξέλιξη της φιλοσοφίας.
Έτσι, είναι ασφαλέστερο να τη χαρακτηρίζουμε μία από τις σημαντικότερες πρώιμες οργανωμένες κοινότητες ανώτερης μάθησης της αρχαιότητας και όχι απλώς «το πρώτο πανεπιστήμιο».
Τι μελετούσαν στην Ακαδημία;
Δεν έχουμε κάποιο αρχαίο «πρόγραμμα σπουδών» όπως θα είχε ένα σημερινό πανεπιστήμιο.
Γνωρίζουμε όμως ότι ιδιαίτερη σημασία είχαν:
- η φιλοσοφία,
- η διαλεκτική,
- η γεωμετρία,
- τα μαθηματικά,
- η αστρονομία,
- η πολιτική και η ηθική σκέψη.
Τα μαθηματικά είχαν ιδιαίτερα σημαντική θέση στην πλατωνική φιλοσοφία, καθώς πρόσφεραν στον Πλάτωνα ένα πρότυπο γνώσης που ασχολείται με σταθερές και νοητές σχέσεις και όχι μόνο με μεταβαλλόμενα αισθητά πράγματα.
Δίδασκε ο Πλάτωνας ένα ενιαίο δόγμα;
Δεν φαίνεται ότι η Ακαδημία λειτουργούσε σαν σχολή όπου όλοι έπρεπε να αποδέχονται ακριβώς τις ίδιες θέσεις.
Οι πηγές δείχνουν ότι υπήρχαν διαφορετικές απόψεις και έντονη φιλοσοφική συζήτηση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί συχνά φανταζόμαστε την Ακαδημία σαν μια αίθουσα όπου ο Πλάτωνας παρέδιδε «μαθήματα» και οι μαθητές απλώς τα αποστήθιζαν.
Στην πραγματικότητα, πιθανότατα επρόκειτο περισσότερο για κοινότητα έρευνας, επιχειρηματολογίας και συζήτησης.
Ο Αριστοτέλης στην Ακαδημία
Ο πιο διάσημος άνθρωπος που συνδέθηκε με την Ακαδημία μετά τον ίδιο τον Πλάτωνα ήταν ο Αριστοτέλης.
Έφτασε στην Αθήνα από τα Στάγειρα περίπου το 367 π.Χ. και παρέμεινε στην πλατωνική Ακαδημία για μεγάλο μέρος της νεότητάς του.
Παρότι επηρεάστηκε βαθιά από τον Πλάτωνα, αργότερα διαφώνησε με αρκετές από τις βασικές φιλοσοφικές του θέσεις, ιδιαίτερα με τον τρόπο που ο δάσκαλός του αντιλαμβανόταν τις Μορφές ή Ιδέες.
Αυτό είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα ότι η Ακαδημία δεν παρήγαγε απλώς πιστούς οπαδούς του Πλάτωνα.
Τι ήταν η Θεωρία των Ιδεών;
Μία από τις πιο γνωστές πλευρές της φιλοσοφίας του Πλάτωνα είναι η λεγόμενη Θεωρία των Ιδεών ή Μορφών.
Στους διαλόγους του Πλάτωνα συναντάμε μια βασική διάκριση ανάμεσα στα πολλά μεταβαλλόμενα πράγματα που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις και σε σταθερές, νοητές Μορφές.
Για παράδειγμα, υπάρχουν πολλά πράγματα που αποκαλούμε:
- όμορφα,
- δίκαια,
- ίσα,
- καλά.
Ο Πλάτωνας όμως αναζητεί τι είναι το Ωραίο καθαυτό, το Δίκαιο καθαυτό, το Ίσο καθαυτό ή το Αγαθό.
Οι Μορφές δεν είναι απλώς παραδείγματα πραγμάτων. Είναι αυτό που ο Πλάτωνας αντιμετωπίζει ως σταθερό αντικείμενο πραγματικής γνώσης, σε αντίθεση με τον αισθητό κόσμο που βρίσκεται διαρκώς σε αλλαγή.
Υπάρχουν πραγματικά «δύο κόσμοι» στον Πλάτωνα;
Συχνά η πλατωνική φιλοσοφία εξηγείται απλοποιημένα ως θεωρία δύο κόσμων: ενός αισθητού και ενός ξεχωριστού «κόσμου των Ιδεών».
Αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως πρώτη εισαγωγή, αλλά χρειάζεται προσοχή.
Οι Μορφές δεν περιγράφονται απλώς σαν αντικείμενα που βρίσκονται σε έναν δεύτερο φυσικό τόπο. Είναι νοητές, αμετάβλητες πραγματικότητες που δεν βρίσκονται στον χώρο και στον χρόνο όπως τα συνηθισμένα αντικείμενα.
Τα αισθητά πράγματα σχετίζονται με τις Μορφές μέσω αυτού που ο Πλάτωνας περιγράφει ως «μετοχή» ή συμμετοχή.
Γιατί οι αισθήσεις δεν αρκούν για τον Πλάτωνα;
Ό,τι αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις αλλάζει.
Ένα αντικείμενο μπορεί να φαίνεται μεγάλο δίπλα σε ένα μικρότερο και μικρό δίπλα σε ένα μεγαλύτερο. Ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρεί μια πράξη δίκαιη και ένας άλλος άδικη.
Ο Πλάτωνας αναζητούσε κάτι σταθερό που θα επέτρεπε πραγματική γνώση και όχι μόνο μεταβαλλόμενες γνώμες.
Γι’ αυτό η νόηση και η διαλεκτική αποκτούν τόσο κεντρική θέση στη φιλοσοφία του.
Η Θεωρία των Ιδεών ήταν ένα ολοκληρωμένο και αμετάβλητο δόγμα;
Όχι τόσο απλά.
Στον διάλογο Παρμενίδης, ο ίδιος ο Πλάτωνας παρουσιάζει σοβαρές δυσκολίες γύρω από τη θεωρία των Μορφών.
Για παράδειγμα, εξετάζεται το πρόβλημα του πώς ακριβώς τα αισθητά πράγματα «μετέχουν» στις Μορφές και τι είδους Μορφές πρέπει να υπάρχουν.
Οι μεταγενέστεροι διάλογοι συνεχίζουν να εξερευνούν αυτά τα προβλήματα. Επομένως είναι καλύτερο να βλέπουμε τη θεωρία ως μέρος μιας μακράς φιλοσοφικής έρευνας του Πλάτωνα και όχι ως ένα απλό δόγμα που διατύπωσε μία φορά και δεν ξαναεξέτασε.
Τι σχέση έχουν οι Ιδέες με την «Πολιτεία»;
Στην Πολιτεία, η μεταφυσική και η πολιτική σκέψη συνδέονται στενά.
Ο φιλόσοφος είναι αυτός που δεν αρκείται στις μεταβαλλόμενες εμφανίσεις αλλά αναζητεί γνώση του ίδιου του Δικαίου, του Ωραίου και τελικά του Αγαθού.
Από εκεί προκύπτει και η περίφημη θέση του Πλάτωνα ότι στην ιδανική πολιτεία θα πρέπει να κυβερνούν φιλόσοφοι.
Δεν αρκεί δηλαδή ένας ηγέτης να έχει δύναμη ή εμπειρία. Στο πλατωνικό μοντέλο πρέπει να έχει περάσει από μακρά φιλοσοφική και μαθηματική παιδεία και να έχει στραφεί προς τη γνώση του Αγαθού.
Λειτούργησε πραγματικά η Ακαδημία για 900 χρόνια;
Αυτός είναι ένας από τους πιο συνηθισμένους μύθους γύρω από την Ακαδημία του Πλάτωνα.
Η αρχική σχολή συνέχισε μετά τον θάνατο του Πλάτωνα το 347 π.Χ. υπό διαδοχικούς σχολάρχες και πέρασε από διαφορετικές φιλοσοφικές περιόδους.
Η Cambridge University Press περιγράφει την ιστορική Ακαδημία ως σχολή που διατήρησε και εξέλιξε τον πλατωνισμό για περίπου 300 χρόνια.
Το 86 π.Χ., κατά την κατάληψη της Αθήνας από τον Ρωμαίο στρατηγό Σύλλα, το άλσος και το γυμνάσιο της Ακαδημείας καταστράφηκαν και η συγκεκριμένη θεσμική συνέχεια ουσιαστικά έφτασε στο τέλος της.
Τι συνέβη τότε το 529 μ.Χ.;
Ο πλατωνισμός φυσικά δεν εξαφανίστηκε το 86 π.Χ.
Φιλόσοφοι συνέχισαν για αιώνες να μελετούν και να διδάσκουν τον Πλάτωνα. Στην ύστερη αρχαιότητα δημιουργήθηκε στην Αθήνα ένα ισχυρό κέντρο νεοπλατωνικής φιλοσοφίας.
Αυτή η πολύ μεταγενέστερη πλατωνική σχολή διαλύθηκε μετά τη νομοθεσία του αυτοκράτορα Ιουστινιανού το 529 μ.Χ..
Γι’ αυτό συναντάμε συχνά την πρόταση ότι «η Ακαδημία του Πλάτωνα έκλεισε το 529 έπειτα από 900 χρόνια». Η διατύπωση όμως ενώνει διαφορετικές σχολές και περιόδους σαν να υπήρχε ένα και το ίδιο ίδρυμα αδιάκοπα από τον Πλάτωνα έως τον Ιουστινιανό.
Ποια ήταν η πραγματική κληρονομιά της Ακαδημίας;
Η σημασία της δεν χρειάζεται τον μύθο του «πρώτου πανεπιστημίου» για να είναι τεράστια.
Η Ακαδημία δημιούργησε ένα περιβάλλον όπου σημαντικοί διανοητές μπορούσαν να συζητούν συστηματικά ερωτήματα για:
- τη φύση της γνώσης,
- την πραγματικότητα,
- την ηθική,
- την πολιτική,
- τα μαθηματικά,
- τη φύση και τον κόσμο.
Από αυτή την παράδοση προήλθαν διαφορετικές εκδοχές πλατωνισμού, ενώ ο Αριστοτέλης ανέπτυξε μία εντελώς νέα φιλοσοφική κατεύθυνση που επίσης διαμόρφωσε την ιστορία της σκέψης.
Γιατί εξακολουθεί να μας ενδιαφέρει 2.400 χρόνια αργότερα;
Η Ακαδημία του Πλάτωνα δεν ήταν ένα σύγχρονο πανεπιστήμιο πριν υπάρξουν πανεπιστήμια. Ήταν κάτι διαφορετικό και, με πολλούς τρόπους, πιο ενδιαφέρον: μια κοινότητα ανθρώπων που αντιμετώπιζαν τη φιλοσοφική συζήτηση και την έρευνα ως τρόπο ζωής.
Η μεγάλη κληρονομιά της βρίσκεται στην ιδέα ότι δύσκολα ερωτήματα για τη γνώση, την αλήθεια, τη δικαιοσύνη και την πραγματικότητα μπορούν να εξετάζονται συστηματικά με επιχειρήματα, αντιρρήσεις και διάλογο.
Και η Θεωρία των Ιδεών παραμένει μέρος αυτής της κληρονομιάς. Όχι ως μια απλή ιστορία για έναν «τέλειο κόσμο» πίσω από τον δικό μας, αλλά ως μία από τις πιο επιδραστικές προσπάθειες της αρχαίας φιλοσοφίας να απαντήσει σε ένα ερώτημα που παραμένει ζωντανό: πώς μπορούμε να έχουμε σταθερή γνώση μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς;
