“`html
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες και πιο καταστροφικές συγκρούσεις του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Ύστερα από δέκα χρόνια πολέμου, Αθήνα και Σπάρτη έφτασαν το 421 π.Χ. σε μια συμφωνία που υποτίθεται ότι θα εξασφάλιζε ειρήνη για μισό αιώνα.
Έμεινε γνωστή ως Ειρήνη του Νικία, από τον Αθηναίο πολιτικό που πρωταγωνίστησε στις διαπραγματεύσεις. Στα χαρτιά έμοιαζε με ευκαιρία να τερματιστεί η σύγκρουση. Στην πράξη, όμως, τα προβλήματα άρχισαν σχεδόν αμέσως.
Γιατί Αθήνα και Σπάρτη αναζητούσαν ειρήνη;
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος άρχισε το 431 π.Χ. και ολοκληρώθηκε το 404 π.Χ., αν και στο διάστημα αυτό υπήρξαν διαφορετικές φάσεις και περίοδοι κατά τις οποίες οι δύο μεγάλες δυνάμεις δεν πολεμούσαν άμεσα η μία την άλλη.
Από τη μία πλευρά βρισκόταν η Αθήνα και οι σύμμαχοί της, με μεγάλη ναυτική ισχύ και ένα δίκτυο πόλεων που είχε αναπτυχθεί γύρω από τη Δηλιακή Συμμαχία. Από την άλλη βρισκόταν η Σπάρτη και η Πελοποννησιακή Συμμαχία, με ιδιαίτερα ισχυρές χερσαίες δυνάμεις.
Η αντιπαράθεση δεν εξηγείται απλώς ως σύγκρουση «δημοκρατίας εναντίον ολιγαρχίας». Ο Θουκυδίδης θεωρούσε βαθύτερη αιτία του πολέμου την αύξηση της αθηναϊκής ισχύος και τον φόβο που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξαν και συγκεκριμένες συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ Αθήνας, Κορίνθου και άλλων πόλεων.
Ύστερα από χρόνια μαχών, οι δύο πλευρές είχαν λόγους να αναζητήσουν διέξοδο. Η Αθήνα είχε περάσει την καταστροφική επιδημία που έπληξε την πόλη στην αρχή του πολέμου και είχε υποστεί σοβαρές απώλειες, ενώ η Σπάρτη είχε δεχθεί ένα ιδιαίτερα ισχυρό πλήγμα στο κύρος της μετά την αιχμαλωσία Σπαρτιατών στη Σφακτηρία το 425 π.Χ.
Καθοριστική ήταν και η μάχη της Αμφίπολης το 422 π.Χ. Εκεί σκοτώθηκαν τόσο ο Αθηναίος Κλέων όσο και ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας, δύο από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που συνδέονταν με τη συνέχιση του πολέμου. Ο δρόμος προς τις διαπραγματεύσεις έγινε έτσι ευκολότερος.
Τι προέβλεπε πραγματικά η Ειρήνη του Νικία;
Η συμφωνία υπογράφηκε το 421 π.Χ. και προέβλεπε ότι η ειρήνη ανάμεσα στην Αθήνα, τη Σπάρτη και τους συμμάχους τους θα διαρκούσε 50 χρόνια. Οι δύο πλευρές δεσμεύονταν να μην επιτίθενται η μία στην άλλη και να επιλύουν με συμφωνημένες διαδικασίες τις διαφορές που ενδεχομένως θα προέκυπταν.
Οι όροι, όμως, ήταν πολύ πιο συγκεκριμένοι. Η συνθήκη επιχειρούσε ουσιαστικά να ανατρέψει αρκετές από τις εδαφικές αλλαγές που είχαν προκύψει κατά τη διάρκεια των πρώτων δέκα χρόνων του πολέμου.
- Η Σπάρτη και οι σύμμαχοί της έπρεπε να επιστρέψουν την Αμφίπολη στην Αθήνα.
- Το Πάνακτο έπρεπε επίσης να επιστραφεί στους Αθηναίους.
- Η Αθήνα θα επέστρεφε θέσεις που είχε καταλάβει, μεταξύ των οποίων την Πύλο και τα Κύθηρα.
- Προβλεπόταν η επιστροφή αιχμαλώτων και από τις δύο πλευρές.
- Καθορίζονταν ειδικές ρυθμίσεις για πόλεις της Χαλκιδικής που είχαν αποστατήσει από την αθηναϊκή συμμαχία.
- Διασφαλιζόταν η πρόσβαση στα πανελλήνια ιερά και προβλεπόταν ιδιαίτερη ρύθμιση για τους Δελφούς.
Λίγο μετά τη συνθήκη, Αθήνα και Σπάρτη προχώρησαν και σε ξεχωριστή αμυντική συμμαχία διάρκειας 50 ετών. Θεωρητικά, λοιπόν, οι δύο πρώην αντίπαλοι επιχειρούσαν όχι μόνο να σταματήσουν τον πόλεμο αλλά και να δημιουργήσουν ένα νέο πλαίσιο συνεργασίας.
Γιατί η συμφωνία άρχισε να καταρρέει τόσο γρήγορα;
Το βασικό πρόβλημα ήταν ότι η συμφωνία Αθήνας και Σπάρτης δεν είχε την πλήρη αποδοχή των συμμάχων τους. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι Βοιωτοί, οι Κορίνθιοι, οι Ηλείοι και οι Μεγαρείς δεν ενέκριναν τη συνθήκη.
Η Κόρινθος ειδικότερα είχε σοβαρούς λόγους να είναι δυσαρεστημένη και σύντομα άρχισε διπλωματικές κινήσεις που περιέπλεξαν ακόμη περισσότερο την κατάσταση στην Πελοπόννησο.
Το Άργος, από την άλλη, δεν ήταν μία από τις πόλεις που «αρνήθηκαν» τη συνθήκη ως σύμμαχοι της Σπάρτης. Είχε παραμείνει ουδέτερο κατά τον πρώτο δεκαετή πόλεμο, έχοντας δική του ανακωχή με τους Σπαρτιάτες. Καθώς αυτή πλησίαζε στη λήξη της, το Άργος προσπάθησε να εκμεταλλευτεί την αποδυνάμωση της σπαρτιατικής επιρροής και να δημιουργήσει νέο δίκτυο συμμαχιών.
Ποιοι όροι της ειρήνης δεν εφαρμόστηκαν;
Το ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα ήταν ότι βασικοί όροι της συνθήκης δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να εφαρμοστούν πλήρως.
Η Αμφίπολη, για παράδειγμα, δεν επέστρεψε στην Αθήνα όπως προέβλεπε η συμφωνία. Η Σπάρτη δεν κατάφερε να επιβάλει την επιστροφή της. Από την άλλη πλευρά, οι Αθηναίοι δεν ήταν διατεθειμένοι να παραδώσουν αμέσως όλες τις θέσεις που όφειλαν όσο οι Σπαρτιάτες δεν εκπλήρωναν τις δικές τους δεσμεύσεις.
Ιδιαίτερη ένταση προκάλεσε και το Πάνακτο. Οι Βοιωτοί το κατέστρεψαν πριν το παραδώσουν, γεγονός που οι Αθηναίοι θεώρησαν ακόμη μία ένδειξη ότι οι συμφωνημένοι όροι δεν εφαρμόζονταν όπως είχαν προβλεφθεί.
Έτσι δημιουργήθηκε ένας φαύλος κύκλος δυσπιστίας. Κάθε πλευρά μπορούσε να υποστηρίζει ότι δεν είχε λόγο να εφαρμόσει πλήρως τις δικές της υποχρεώσεις όσο η άλλη δεν έκανε το ίδιο.
Πώς άλλαξε το σκηνικό ο Αλκιβιάδης;
Στην Αθήνα, ένας από τους σημαντικότερους αντιπάλους της πολιτικής του Νικία ήταν ο Αλκιβιάδης. Υποστήριξε μια πιο επιθετική διπλωματική στρατηγική και προώθησε την προσέγγιση της Αθήνας με το Άργος, τη Μαντίνεια και την Ήλιδα.
Το 420 π.Χ. η Αθήνα συνήψε συμμαχία με αυτές τις πόλεις. Η εξέλιξη αυτή δημιούργησε μια παράδοξη κατάσταση: τυπικά Αθήνα και Σπάρτη βρίσκονταν σε ειρήνη και είχαν ακόμη και αμυντική συμμαχία, αλλά ταυτόχρονα υποστήριζαν αντίπαλα στρατόπεδα στην Πελοπόννησο.
Το 418 π.Χ., στη μάχη της Μαντίνειας, Αθηναίοι πολέμησαν στο πλευρό του Άργους και των συμμάχων του εναντίον των Σπαρτιατών. Η Σπάρτη νίκησε και αποκατέστησε σε σημαντικό βαθμό το κύρος και την επιρροή της στην Πελοπόννησο.
Πότε τελείωσε πραγματικά η Ειρήνη του Νικία;
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της ιστορίας. Δεν υπάρχει μία απλή στιγμή κατά την οποία όλοι σταμάτησαν να τηρούν τη συμφωνία και ανακοίνωσαν ότι ο πόλεμος ξανάρχισε.
Ο ίδιος ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι για έξι χρόνια και δέκα μήνες Αθήνα και Σπάρτη απέφυγαν την άμεση εισβολή η μία στο έδαφος της άλλης. Την ίδια στιγμή, όμως, η «ασταθής ανακωχή», όπως περιγράφεται στην αφήγησή του, δεν εμπόδισε τις δύο πλευρές να προκαλούν σοβαρές ζημιές η μία στα συμφέροντα της άλλης.
Γι’ αυτό η Ειρήνη του Νικία συχνά αντιμετωπίζεται περισσότερο ως μια εύθραυστη περίοδος ανακωχής παρά ως πραγματικός τερματισμός του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Τι σχέση είχε η Σικελική Εκστρατεία;
Το 415 π.Χ. η Αθήνα ξεκίνησε τη μεγάλη Σικελική Εκστρατεία. Η επιχείρηση δεν ήταν απλώς συνέχεια του πολέμου εναντίον της Σπάρτης, αλλά εξελίχθηκε σε γεγονός τεράστιας σημασίας για την ισορροπία δυνάμεων στον ελληνικό κόσμο.
Η εκστρατεία κατέληξε το 413 π.Χ. σε καταστροφή για τους Αθηναίους στη Σικελία. Χιλιάδες άνδρες χάθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν και μεγάλο μέρος του αθηναϊκού στόλου καταστράφηκε.
Την ίδια περίοδο η Σπάρτη πέρασε πλέον σε ανοιχτή και συστηματική πολεμική δράση στην Αττική, καταλαμβάνοντας και οχυρώνοντας τη Δεκέλεια. Από εκεί και πέρα ο πόλεμος είχε επιστρέψει ξεκάθαρα σε πλήρη ένταση.
Πώς τελείωσε τελικά ο Πελοποννησιακός Πόλεμος;
Μετά την καταστροφή στη Σικελία η Αθήνα συνέχισε να αντιστέκεται για αρκετά ακόμη χρόνια. Η Σπάρτη, όμως, απέκτησε σημαντικό πλεονέκτημα και εξασφάλισε περσική οικονομική υποστήριξη, η οποία συνέβαλε στην ανάπτυξη ισχυρού στόλου.
Το 405 π.Χ. οι Αθηναίοι υπέστησαν συντριπτική ήττα στους Αιγός Ποταμούς. Χωρίς ουσιαστικό στόλο και με την πόλη αποκλεισμένη, η Αθήνα αναγκάστηκε να παραδοθεί το 404 π.Χ.
Η Ειρήνη του Νικία είχε σχεδιαστεί να κρατήσει 50 χρόνια. Δεν κατάφερε όμως να λύσει τις βαθύτερες συγκρούσεις συμφερόντων, ούτε να εξασφαλίσει την εφαρμογή των όρων της από όλες τις εμπλεκόμενες δυνάμεις. Αυτό είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της: δεν ήταν μια συμφωνία που απλώς «παραβιάστηκε» μια μέρα, αλλά μια ειρήνη που άρχισε να διαλύεται σχεδόν από τη στιγμή που υπογράφηκε.
“`
