Μια αγκαλιά, ένα χάδι ή ένα φιλί μοιάζουν με τις πιο απλές εκφράσεις στοργής ανάμεσα σε έναν γονέα και το μωρό του. Πίσω από αυτές τις καθημερινές στιγμές όμως βρίσκεται κάτι πολύ σημαντικότερο: η στενή και ανταποκρινόμενη επαφή αποτελεί μέρος του τρόπου με τον οποίο το βρέφος αρχίζει να αισθάνεται ασφάλεια και να δημιουργεί δεσμό με τους ανθρώπους που το φροντίζουν.
Μια εντυπωσιακή μαγνητική τομογραφία με τη νευροεπιστήμονα Rebecca Saxe και το βρέφος της έγινε γνωστή ακριβώς επειδή αποτύπωσε σε μία εικόνα αυτή τη στενή σχέση. Η εικόνα είναι συναρπαστική, αλλά χρειάζεται προσοχή: δεν είναι μια «φωτογραφία της αγάπης» ούτε μας δείχνει ποιες ορμόνες απελευθερώνονται εκείνη τη στιγμή.
Τι δείχνει πραγματικά η μαγνητική μητέρας και μωρού;
Στην εικόνα βλέπουμε τη Rebecca Saxe μέσα σε μαγνητικό τομογράφο μαζί με το πολύ μικρό παιδί της, τη στιγμή που το φιλά. Το ιδιαίτερο στοιχείο της εικόνας είναι ότι μπορούμε να δούμε ταυτόχρονα τον εγκέφαλο ενός ενήλικα και ενός βρέφους.
Ο εγκέφαλος του μωρού έχει διαφορετική εμφάνιση από εκείνον του ενήλικα επειδή βρίσκεται ακόμη σε έντονη φάση ανάπτυξης. Μεταξύ άλλων, η μυελίνωση, δηλαδή η διαδικασία κατά την οποία δημιουργείται μυελίνη γύρω από πολλές νευρικές ίνες, συνεχίζεται για χρόνια μετά τη γέννηση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη εικόνα δείχνει τον «δεσμό» ή την αγάπη να σχηματίζεται στον εγκέφαλο. Μια απλή εικόνα MRI δεν μπορεί από μόνη της να μας πει τι αισθάνονται η μητέρα και το παιδί ούτε να μετρήσει την ωκυτοκίνη, τη ντοπαμίνη ή άλλα χημικά συστήματα του οργανισμού.
Γιατί η σωματική επαφή έχει σημασία για ένα βρέφος;
Τα μωρά εξαρτώνται από τους φροντιστές τους όχι μόνο για τροφή και προστασία, αλλά και για σταθερή, ζεστή και ανταποκρινόμενη επικοινωνία. Η αγκαλιά, το κράτημα, το βλέμμα, η φωνή και η ανταπόκριση στο κλάμα ή στις εκφράσεις του παιδιού αποτελούν μέρος αυτής της καθημερινής σχέσης.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την «ανταποκρινόμενη φροντίδα» ως την ικανότητα του φροντιστή να παρατηρεί τα σήματα του παιδιού, να τα κατανοεί και να ανταποκρίνεται σε αυτά με κατάλληλο και έγκαιρο τρόπο.
Μέσα από αυτές τις επαναλαμβανόμενες αλληλεπιδράσεις, το μωρό αρχίζει σταδιακά να μαθαίνει ότι όταν χρειάζεται βοήθεια ή παρηγοριά υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να ανταποκριθεί.
Τι γνωρίζουμε για την ωκυτοκίνη;
Η ωκυτοκίνη είναι μία από τις ουσίες που έχουν μελετηθεί περισσότερο σε σχέση με την κοινωνική επαφή και τον δεσμό γονέα και βρέφους. Έρευνες έχουν εξετάσει, μεταξύ άλλων, την αγκαλιά, το παιχνίδι και την επαφή δέρμα με δέρμα.
Συστηματική ανασκόπηση ερευνών έχει βρει συσχετίσεις ανάμεσα στην επαφή γονέα και βρέφους, στα επίπεδα ωκυτοκίνης και σε συμπεριφορές όπως η συναισθηματική ανταπόκριση και ο συγχρονισμός μεταξύ γονέα και παιδιού.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας απλός μηχανισμός του τύπου «ένα φιλί ίσον συγκεκριμένη ποσότητα ωκυτοκίνης». Η ανθρώπινη σύνδεση είναι πολύ πιο σύνθετη και επηρεάζεται από βιολογικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Δεν υπάρχει μία μοναδική «ορμόνη της αγάπης»
Η ωκυτοκίνη συχνά αποκαλείται «ορμόνη της αγάπης», αλλά αυτός ο δημοφιλής όρος είναι αρκετά απλοποιημένος. Ο εγκέφαλος και το σώμα χρησιμοποιούν πολλά διαφορετικά συστήματα για την κοινωνική συμπεριφορά, το συναίσθημα, την ανταμοιβή και τη ρύθμιση του στρες.
Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να λέμε ότι ένα φιλί ενεργοποιεί με έναν συγκεκριμένο και προβλέψιμο τρόπο την ωκυτοκίνη, τη ντοπαμίνη, τη σεροτονίνη και τη βασοπρεσίνη και ότι αυτή η «χημική αντίδραση» εξηγεί από μόνη της τον δεσμό γονέα και παιδιού.
Η στοργή δεν περιορίζεται σε μία ορμόνη. Δημιουργείται μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες φροντίδας, ασφάλειας, επικοινωνίας και ανταπόκρισης.
Πώς βοηθά η ανταποκρινόμενη φροντίδα την ανάπτυξη;
Τα πρώτα χρόνια της ζωής είναι μια περίοδος πολύ έντονης ανάπτυξης του εγκεφάλου. Η ποιότητα της καθημερινής αλληλεπίδρασης με τους φροντιστές αποτελεί έναν από τους παράγοντες που μπορούν να υποστηρίξουν αυτή την ανάπτυξη.
Η ανταποκρινόμενη φροντίδα βοηθά το παιδί να δημιουργεί σχέσεις εμπιστοσύνης, να εξερευνά το περιβάλλον του και σταδιακά να μαθαίνει να διαχειρίζεται τις αντιδράσεις του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μία αγκαλιά ή ένα φιλί «καθορίζουν» το μέλλον ενός παιδιού. Η ανάπτυξη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η υγεία, η διατροφή, το οικογενειακό περιβάλλον, η ασφάλεια, οι εμπειρίες μάθησης και οι σχέσεις που δημιουργούνται στην πορεία της ζωής.
Δεν αφορά μόνο τη μητέρα
Η εικόνα της Rebecca Saxe είναι εικόνα μητέρας και παιδιού, όμως η σημασία της ζεστής και σταθερής φροντίδας δεν περιορίζεται στη μητέρα.
Πατέρες και άλλοι σταθεροί φροντιστές μπορούν επίσης να δημιουργούν ισχυρούς δεσμούς με ένα βρέφος μέσα από την καθημερινή επαφή, το παιχνίδι, την επικοινωνία και την ανταπόκριση στις ανάγκες του.
Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι το παιδί να βιώνει σταθερές σχέσεις στις οποίες αισθάνεται ασφαλές, προστατευμένο και ότι τα σήματά του γίνονται αντιληπτά.
Πώς μπορούμε να ενισχύσουμε τον δεσμό με ένα μωρό;
- Κρατήστε και αγκαλιάστε το παιδί. Η φυσική επαφή αποτελεί έναν από τους πιο άμεσους τρόπους επικοινωνίας με ένα βρέφος.
- Κοιτάξτε το και μιλήστε του. Η οπτική επαφή, η φωνή, το τραγούδι και οι εκφράσεις του προσώπου αποτελούν σημαντικό μέρος της αλληλεπίδρασης.
- Ακολουθήστε τα σήματά του. Παρατηρήστε πότε το παιδί ενδιαφέρεται να παίξει και πότε δείχνει ότι κουράστηκε ή χρειάζεται ηρεμία.
- Ανταποκριθείτε στις ανάγκες του με συνέπεια. Το κλάμα, οι κινήσεις και οι ήχοι είναι τρόποι επικοινωνίας. Η σταθερή ανταπόκριση βοηθά το μωρό να αισθάνεται ασφάλεια.
- Παίξτε και αλληλεπιδράστε μαζί του. Απλές δραστηριότητες, όπως το παιχνίδι, το τραγούδι και το διάβασμα, δημιουργούν ευκαιρίες για επαφή και πρώιμη μάθηση.
Η δύναμη βρίσκεται στις μικρές καθημερινές στιγμές
Η εντυπωσιακή μαγνητική εικόνα μητέρας και παιδιού τραβά το βλέμμα επειδή μοιάζει να μας επιτρέπει να κοιτάξουμε κυριολεκτικά μέσα σε μια στιγμή τρυφερότητας. Δεν χρειάζεται όμως να της αποδώσουμε περισσότερα από όσα πραγματικά δείχνει.
Η επιστήμη δεν μας λέει ότι ένα φιλί από μόνο του «προγραμματίζει» τον εγκέφαλο ενός παιδιού ή εξασφαλίζει τη μελλοντική του ευτυχία. Μας δείχνει κάτι πιο ουσιαστικό: τα μικρά παιδιά ωφελούνται από σταθερές, ζεστές και ανταποκρινόμενες σχέσεις με τους ανθρώπους που τα φροντίζουν.
Και αυτές οι σχέσεις χτίζονται καθημερινά, μέσα από εκατοντάδες μικρές στιγμές: μια αγκαλιά, ένα βλέμμα, μια ήρεμη φωνή, ένα παιχνίδι και την παρουσία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να καταλάβει τι χρειάζεται το παιδί.
