Το περιβάλλον στο οποίο ζούμε, εργαζόμαστε και δημιουργούμε σχέσεις μπορεί να επηρεάζει σημαντικά το πώς αισθανόμαστε. Όταν γύρω μας υπάρχει συνεχής ένταση, υποτίμηση, υπερβολικός έλεγχος ή έλλειψη υποστήριξης, είναι φυσικό να δυσκολευόμαστε περισσότερο να αισθανθούμε ασφάλεια και ηρεμία.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας απόλυτος κανόνας σύμφωνα με τον οποίο «δεν μπορείς να θεραπευτείς στο ίδιο περιβάλλον που σε πλήγωσε». Μερικές φορές χρειάζεται απομάκρυνση. Άλλες φορές μπορούν να αλλάξουν οι συνθήκες, να μπουν όρια και να δημιουργηθεί χώρος για ανάκαμψη.

Τι εννοούμε όταν λέμε «τοξικό περιβάλλον»;
Ο όρος «τοξικό περιβάλλον» χρησιμοποιείται πολύ στην καθημερινή γλώσσα, αλλά δεν αποτελεί συγκεκριμένη ψυχολογική διάγνωση. Συνήθως περιγράφει ένα περιβάλλον στο οποίο επαναλαμβάνονται συμπεριφορές που προκαλούν έντονη ψυχική πίεση ή μας κάνουν να αισθανόμαστε διαρκώς ανασφαλείς.
Μπορεί να πρόκειται για μια εργασία όπου υπάρχει συνεχής εκφοβισμός και υποτίμηση, μια σχέση στην οποία παραβιάζονται συστηματικά τα προσωπικά όρια ή ακόμη και ένα οικογενειακό περιβάλλον γεμάτο ένταση και συγκρούσεις.
Ένας δύσκολος άνθρωπος ή ένας περιστασιακός καβγάς δεν αρκούν από μόνοι τους για να χαρακτηρίσουμε ολόκληρο ένα περιβάλλον «τοξικό». Μεγαλύτερη σημασία έχει αν υπάρχει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που επηρεάζει τη ζωή και την καθημερινή μας λειτουργία.
Πώς μπορεί ένα δύσκολο περιβάλλον να μας επηρεάζει;
Η παρατεταμένη έκθεση σε στρεσογόνες συνθήκες μπορεί να επηρεάζει τη διάθεση, τον ύπνο, τη συγκέντρωση και τις σχέσεις μας. Κάποιος μπορεί να αισθάνεται ότι βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή, να δυσκολεύεται να χαλαρώσει ή να μεταφέρει την ένταση από έναν χώρο της ζωής του σε έναν άλλο.
Το περιβάλλον δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας που καθορίζει την ψυχική υγεία. Η προσωπική ιστορία, οι εμπειρίες, η υγεία, οι σχέσεις, οι οικονομικές συνθήκες και πολλοί ακόμη παράγοντες μπορούν επίσης να παίζουν ρόλο.
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή σε απόλυτες διατυπώσεις του τύπου «αυτό το περιβάλλον σε έκανε να αρρωστήσεις». Μπορούμε όμως να αναγνωρίσουμε ότι συγκεκριμένες συνθήκες μάς επιβαρύνουν και να εξετάσουμε τι μπορούμε να αλλάξουμε.
Χρειάζεται πάντα να φύγουμε;
Όχι απαραίτητα. Η απομάκρυνση μπορεί να είναι σωστή επιλογή σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα όταν η κατάσταση είναι σοβαρή, επαναλαμβανόμενη ή δεν υπάρχει διάθεση αλλαγής από την άλλη πλευρά. Δεν είναι όμως η μοναδική λύση για κάθε δύσκολη κατάσταση.
Σε ένα εργασιακό περιβάλλον, για παράδειγμα, μπορεί να βοηθήσει μια αλλαγή καθηκόντων, η καλύτερη κατανομή του φόρτου εργασίας, η συζήτηση με έναν υπεύθυνο ή η αντιμετώπιση συγκεκριμένων συμπεριφορών. Σε μια προσωπική σχέση μπορεί να χρειαστούν σαφέστερα όρια και ειλικρινής επικοινωνία.
Υπάρχουν όμως και καταστάσεις στις οποίες οι προσπάθειες αυτές δεν αρκούν. Αν ένα περιβάλλον εξακολουθεί να μας φθείρει και τίποτα ουσιαστικό δεν αλλάζει, τότε αξίζει να εξετάσουμε με μεγαλύτερη προσοχή τις επιλογές μας.
Πώς καταλαβαίνουμε ότι κάτι πρέπει να αλλάξει;
Δεν υπάρχει μία λίστα που να ταιριάζει σε όλους. Υπάρχουν όμως ορισμένες ερωτήσεις που μπορούν να μας βοηθήσουν να δούμε καθαρότερα την κατάσταση.
Αισθάνομαι ότι μπορώ να εκφράσω τη γνώμη μου χωρίς να φοβάμαι συνεχώς την αντίδραση των άλλων; Γίνονται σεβαστά τα όριά μου; Υπάρχει χώρος για διάλογο όταν προκύπτει ένα πρόβλημα; Νιώθω ότι έχω ανθρώπους στους οποίους μπορώ να στηριχθώ;
Εξίσου σημαντικό είναι να παρατηρήσουμε αν το άγχος μιας κατάστασης αρχίζει να επηρεάζει συστηματικά την καθημερινότητά μας. Αν, για παράδειγμα, σκεφτόμαστε διαρκώς μια συγκεκριμένη σχέση ή εργασία, δυσκολευόμαστε να χαλαρώσουμε ακόμη και όταν είμαστε μακριά από αυτή ή νιώθουμε ότι χάνουμε σταδιακά την αυτοπεποίθησή μας, αξίζει να το πάρουμε σοβαρά.

Γιατί είναι σημαντικά τα προσωπικά όρια;
Το να προστατεύουμε τον εαυτό μας δεν σημαίνει ότι πρέπει να απομακρύνουμε από τη ζωή μας οποιονδήποτε διαφωνεί μαζί μας. Τα υγιή όρια δεν είναι τιμωρία. Είναι ένας τρόπος να ξεκαθαρίζουμε τι μπορούμε να δεχθούμε και τι όχι.
Ένα όριο μπορεί να είναι τόσο απλό όσο το να πούμε ότι δεν θέλουμε να συνεχίσουμε μια συζήτηση όταν υπάρχουν προσβολές. Μπορεί να σημαίνει ότι δεν είμαστε διαθέσιμοι όλες τις ώρες ή ότι δεν αναλαμβάνουμε συνεχώς ευθύνες που δεν μας αναλογούν.
Το σημαντικό είναι τα όρια να είναι συγκεκριμένα και ρεαλιστικά. Δεν μπορούμε πάντα να αλλάξουμε τη συμπεριφορά των άλλων, μπορούμε όμως να αποφασίσουμε πώς θα αντιδράσουμε εμείς σε αυτή.
Τι ρόλο παίζει η αυτοεκτίμηση;
Η αυτοεκτίμηση και η αυτοσυμπόνια μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες χωρίς να μετατρέπουμε κάθε αποτυχία ή απόρριψη σε απόδειξη ότι «δεν αξίζουμε».
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από την ιδέα ότι αρκεί απλώς να «αγαπήσουμε τον εαυτό μας» και όλα τα προβλήματα θα λυθούν. Η ψυχική ευεξία είναι πιο σύνθετη και πολλές φορές χρειάζεται αλλαγή στις εξωτερικές συνθήκες, υποστήριξη από άλλους ανθρώπους ή βοήθεια από ειδικό.
Η φροντίδα του εαυτού μπορεί να ξεκινά από μικρότερα πράγματα: να αναγνωρίζουμε τις ανάγκες μας, να ξεκουραζόμαστε, να ζητάμε βοήθεια, να διατηρούμε σχέσεις που μας προσφέρουν στήριξη και να μην αντιμετωπίζουμε κάθε προσωπικό μας λάθος με σκληρότητα.
Το υποστηρικτικό περιβάλλον κάνει πραγματικά διαφορά
Οι άνθρωποι δεν λειτουργούμε απομονωμένοι. Η κοινωνική υποστήριξη μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίζουμε καλύτερα δύσκολες περιόδους και έντονο στρες.
Ένα υποστηρικτικό περιβάλλον δεν σημαίνει ότι όλοι συμφωνούν μαζί μας ή ότι δεν υπάρχουν ποτέ συγκρούσεις. Σημαίνει ότι υπάρχει σεβασμός, επικοινωνία, αίσθημα ασφάλειας και δυνατότητα να ζητήσουμε βοήθεια χωρίς να φοβόμαστε ότι θα γελοιοποιηθούμε ή θα υποτιμηθούμε.
Γι’ αυτό, όταν εξετάζουμε το περιβάλλον μας, δεν χρειάζεται να ψάχνουμε για το «τέλειο». Χρειάζεται περισσότερο να αναρωτηθούμε αν μας επιτρέπει να λειτουργούμε, να εξελισσόμαστε και να είμαστε ο εαυτός μας χωρίς να βρισκόμαστε μονίμως σε άμυνα.
Μερικές φορές αλλάζουμε το περιβάλλον και άλλες φορές αλλάζουμε κάτι μέσα σε αυτό
Η αλλαγή μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Μπορεί να σημαίνει ότι περιορίζουμε την επαφή με έναν άνθρωπο, ότι αλλάζουμε τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε ή ότι ζητάμε διαφορετικές συνθήκες στη δουλειά μας.
Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί πράγματι να σημαίνει αλλαγή εργασίας, απομάκρυνση από μια σχέση ή μετάβαση σε ένα διαφορετικό περιβάλλον. Τέτοιες αποφάσεις όμως δεν είναι πάντα εύκολες ούτε πρακτικά δυνατές από τη μία ημέρα στην άλλη.
Οικονομικά ζητήματα, οικογενειακές υποχρεώσεις και πολλοί άλλοι παράγοντες μπορεί να περιορίζουν τις επιλογές ενός ανθρώπου. Γι’ αυτό το «απλώς φύγε» δεν είναι πάντα χρήσιμη συμβουλή.
Δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίσουμε μόνοι μας
Όταν μια κατάσταση προκαλεί έντονη ή παρατεταμένη ψυχική επιβάρυνση, η βοήθεια από έναν κατάλληλο επαγγελματία μπορεί να προσφέρει μια πιο καθαρή εικόνα των επιλογών μας. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος θα μας πει αν πρέπει να μείνουμε ή να φύγουμε.
Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε μοτίβα, να θέσουμε όρια, να διαχειριστούμε το στρες και να πάρουμε αποφάσεις που ταιριάζουν στις πραγματικές ανάγκες και συνθήκες της ζωής μας.
Το περιβάλλον μας έχει σημασία. Δεν καθορίζει από μόνο του ποιοι είμαστε ούτε υπάρχει ένας απλός κανόνας ότι πρέπει πάντα να το εγκαταλείπουμε για να αισθανθούμε καλύτερα. Αυτό που αξίζει είναι να παρατηρούμε πώς μας επηρεάζει, τι μπορεί να αλλάξει και πότε η προστασία της ψυχικής μας ευεξίας απαιτεί να χαράξουμε μια διαφορετική πορεία.












