Πόσες φορές έχουμε ακούσει κάτι για έναν άνθρωπο και βιαστήκαμε να το μεταφέρουμε σε κάποιον άλλον, χωρίς να γνωρίζουμε αν είναι αλήθεια; Μια γνωστή διδακτική ιστορία που αποδίδεται στον αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο Σωκράτη μάς καλεί να σκεφτούμε πριν μιλήσουμε.
Είναι η ιστορία με τα τρία φίλτρα: της αλήθειας, της καλοσύνης και της χρησιμότητας. Αν και δεν υπάρχουν ιστορικά στοιχεία ότι ο Σωκράτης είπε πραγματικά αυτά τα λόγια, το δίδαγμα της αφήγησης παραμένει ενδιαφέρον, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου οι φήμες και οι ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες μεταδίδονται τόσο εύκολα.
Ο Σωκράτης και ο άνθρωπος που ήθελε να του μεταφέρει μια φήμη
Σύμφωνα με τη γνωστή ιστορία, μια μέρα κάποιος γνωστός πλησίασε τον Σωκράτη με μεγάλη ανυπομονησία.
«Σωκράτη, ξέρεις τι άκουσα για έναν από τους μαθητές σου;» τον ρώτησε.
Ο φιλόσοφος, αντί να του ζητήσει να συνεχίσει, τον σταμάτησε.
«Περίμενε μια στιγμή. Προτού μου πεις οτιδήποτε, θα ήθελα να δοκιμάσουμε κάτι. Το ονομάζω δοκιμασία των τριών φίλτρων».
Ο γνωστός του τον κοίταξε απορημένος.
«Τρία φίλτρα; Τι εννοείς;»
«Πριν μου μεταφέρεις μια πληροφορία για κάποιον άλλον, καλό είναι να εξετάσουμε πρώτα αυτό που πρόκειται να πεις».
Το πρώτο φίλτρο: Είναι αλήθεια;
«Το πρώτο φίλτρο είναι της αλήθειας», εξήγησε ο Σωκράτης.
«Είσαι απολύτως βέβαιος ότι αυτό που πρόκειται να μου πεις για τον μαθητή μου είναι αληθινό;»
Ο άντρας δίστασε.
«Όχι ακριβώς. Για να είμαι ειλικρινής, απλώς το άκουσα από κάποιον άλλον».
«Καταλαβαίνω», απάντησε ο Σωκράτης. «Άρα δεν γνωρίζεις αν αυτό που θέλεις να μου μεταφέρεις είναι αλήθεια ή ψέματα».
Ο γνωστός του δεν είχε τι να απαντήσει.
«Ας προχωρήσουμε λοιπόν στο δεύτερο φίλτρο».
Το δεύτερο φίλτρο: Είναι καλό;
«Το δεύτερο φίλτρο είναι της καλοσύνης. Αυτό που θέλεις να μου πεις για τον μαθητή μου είναι κάτι καλό;»
Ο άντρας χαμήλωσε το βλέμμα.
«Όχι. Μάλλον το αντίθετο».
«Δηλαδή», συνέχισε ο Σωκράτης, «θέλεις να μου πεις κάτι αρνητικό για έναν άνθρωπο, παρόλο που δεν γνωρίζεις αν είναι αλήθεια;»
Ο συνομιλητής του άρχισε να αισθάνεται άβολα.
«Ίσως έχεις δίκιο», παραδέχτηκε.
«Υπάρχει όμως ακόμη ένα φίλτρο», του είπε ο φιλόσοφος. «Ας δούμε αν αυτό που θέλεις να πεις μπορεί να περάσει τουλάχιστον το τρίτο».
Το τρίτο φίλτρο: Είναι χρήσιμο;
«Το τρίτο φίλτρο είναι της χρησιμότητας», εξήγησε ο Σωκράτης.
«Αυτό που πρόκειται να μου πεις μπορεί να με βοηθήσει σε κάτι; Υπάρχει κάποιος ουσιαστικός λόγος να το γνωρίζω;»
Ο άντρας σκέφτηκε για λίγο.
«Όχι, δεν νομίζω πως θα σου φανεί ιδιαίτερα χρήσιμο».
Τότε ο Σωκράτης κατέληξε:
«Αν λοιπόν αυτό που θέλεις να μου πεις δεν ξέρεις αν είναι αληθινό, δεν είναι καλό και δεν πρόκειται να μου φανεί χρήσιμο, για ποιον λόγο να μου το πεις;»
Ο γνωστός του έμεινε σιωπηλός.
Σύμφωνα με τη διδακτική αφήγηση, αποχώρησε έχοντας καταλάβει πως δεν υπάρχει λόγος να μεταφέρουμε κάθε αρνητική φήμη που φτάνει στα αυτιά μας.
Τι μας διδάσκουν τα τρία φίλτρα;
Η ιστορία παρουσιάζει έναν απλό τρόπο να σκεφτόμαστε περισσότερο πριν μιλήσουμε για τους άλλους.
Το φίλτρο της αλήθειας μάς θυμίζει ότι δεν πρέπει να παρουσιάζουμε ως γεγονός κάτι που απλώς ακούσαμε.
Το φίλτρο της καλοσύνης μάς καλεί να αναλογιστούμε αν τα λόγια μας πληγώνουν άδικα έναν άνθρωπο ή αν μεταφέρουμε μια αρνητική πληροφορία χωρίς ουσιαστικό λόγο.
Το φίλτρο της χρησιμότητας μάς βοηθά να αναρωτηθούμε αν μια πληροφορία έχει πραγματική αξία για τον άνθρωπο στον οποίο απευθυνόμαστε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποφεύγουμε κάθε δυσάρεστη αλήθεια. Μερικές φορές είναι απαραίτητο να μιλήσουμε για ένα πρόβλημα, να προειδοποιήσουμε κάποιον ή να αναφέρουμε μια επιβλαβή συμπεριφορά.
Η ουσία βρίσκεται στη διαφορά ανάμεσα στην υπεύθυνη ενημέρωση και στη διάδοση μιας ανεπιβεβαίωτης φήμης.
Είπε πράγματι ο Σωκράτης αυτή την ιστορία;
Παρότι η ιστορία είναι ιδιαίτερα δημοφιλής, δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι προέρχεται από τον ιστορικό Σωκράτη.
Ο Σωκράτης έζησε στην Αθήνα τον 5ο αιώνα π.Χ. και δεν άφησε δικά του γραπτά έργα. Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τη ζωή και τις απόψεις του προέρχονται κυρίως από συγγραφείς όπως ο Πλάτων, ο Ξενοφών και ο Αριστοφάνης.
Η συγκεκριμένη αφήγηση με τα τρία φίλτρα δεν εντοπίζεται στις γνωστές αρχαίες μαρτυρίες για τη ζωή του.
Αντίθετα, κυκλοφορεί σε νεότερες συλλογές διδακτικών ιστοριών και στο διαδίκτυο, σε διαφορετικές παραλλαγές. Σε κάποιες από αυτές ο επισκέπτης θέλει να μιλήσει για έναν φίλο του φιλοσόφου, ενώ σε άλλες για έναν μαθητή του.
Επομένως, είναι ιστορικά ακριβέστερο να την παρουσιάζουμε ως διδακτική ιστορία που αποδίδεται στον Σωκράτη και όχι ως αυθεντικό διάλογο του αρχαίου φιλοσόφου.
Ένα διαχρονικό δίδαγμα για όσα λέμε στους άλλους
Στην καθημερινότητά μας ερχόμαστε διαρκώς αντιμέτωποι με πληροφορίες, σχόλια και φήμες.
Μια συζήτηση με φίλους, ένα μήνυμα ή μια δημοσίευση στα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να γίνει αφορμή για να μεταφερθεί μια ιστορία που δεν έχει επιβεβαιωθεί.
Η διδακτική αφήγηση των τριών φίλτρων μάς προτρέπει να μην ενεργούμε παρορμητικά.
Πριν μεταφέρουμε κάτι για έναν άλλον άνθρωπο, μπορούμε να αναρωτηθούμε αν γνωρίζουμε πραγματικά τι συνέβη, ποιος είναι ο σκοπός μας και αν υπάρχει λόγος να μοιραστούμε αυτή την πληροφορία.
Δεν χρειάζεται να έχει ειπωθεί πράγματι από έναν σπουδαίο αρχαίο φιλόσοφο για να αποκτήσει αξία ένα τέτοιο μήνυμα.
Γιατί μερικές φορές η σοφία δεν βρίσκεται σε όσα λέμε, αλλά σε όσα επιλέγουμε να μη μεταδώσουμε χωρίς να τα έχουμε πρώτα εξετάσει.
Πηγές:
- Stanford Encyclopedia of Philosophy – Socrates. Οι αρχαίες πηγές για τη ζωή, τη σκέψη και τη διδασκαλία του Σωκράτη.
- Sermon Illustrator – The Triple Filter Test (1999). Παλαιότερη διαδικτυακή καταγραφή της ιστορίας, με άγνωστο συγγραφέα.
- Baring the Aegis – On Socrates’s Triple Filter Test. Ανάλυση της μη τεκμηριωμένης απόδοσης της αφήγησης στον Σωκράτη.
