Αύγουστος του 1917. Η Θεσσαλονίκη βράζει από ζέστη, κόσμο και πολεμική ένταση. Πέντε χρόνια μετά την ενσωμάτωσή της στην Ελλάδα, η πόλη είναι γεμάτη στρατιώτες, εμπόρους, πρόσφυγες και οικογένειες που ζουν σε στενά σοκάκια.
Η φωτιά Θεσσαλονίκης 1917 δεν άρχισε με έκρηξη ή οργανωμένο σχέδιο. Άρχισε από μια σπίθα, ένα καζάνι και μια σειρά από συνθήκες που έκαναν την καταστροφή σχεδόν αδύνατο να σταματήσει. Οι ημερομηνίες ήταν 5 έως 7 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή 18 έως 20 Αυγούστου με το νέο.
Η φωτιά Θεσσαλονίκης 1917 ξεκίνησε από μια σπίθα στη συνοικία Μεβλανέ
Το Σάββατο 5 Αυγούστου 1917, περίπου στις 15:00, ξέσπασε φωτιά σε ένα φτωχικό σπίτι στην οδό Ολυμπιάδος 3. Το σπίτι βρισκόταν στη συνοικία Μεβλανέ, ανάμεσα στο κέντρο και την Άνω Πόλη, και κατοικούνταν από δύο Ελληνίδες πρόσφυγες.
Εκείνο το απόγευμα, οι γυναίκες ζέσταιναν νερό σε καζάνι για να πλύνουν ρούχα. Μια σπίθα πέρασε από άνοιγμα στο πάτωμα και έπεσε σε υπόγειο χώρο όπου υπήρχαν εύφλεκτα υλικά, ανάμεσά τους άχυρα.
Ακούγεται σαν ένα μικρό οικιακό ατύχημα. Και ήταν. Όμως στην πόλη του 1917, ένα μικρό ατύχημα μπορούσε να γίνει εφιάλτης μέσα σε λίγα λεπτά.
Η δικαστική έρευνα απέδωσε την αρχή της πυρκαγιάς σε τυχαίο περιστατικό. Κυκλοφόρησαν φήμες για γαλλικό ή γερμανικό εμπρησμό, σε μια εποχή όπου ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έκανε κάθε υποψία να μοιάζει πιθανή. Καμία όμως δεν επιβεβαιώθηκε.
Γιατί η μικρή εστία έγινε γρήγορα ανεξέλεγκτη
Δεν έφταιγε μόνο η σπίθα. Ο Βαρδάρης φυσούσε για τρίτη συνεχόμενη μέρα και έσπρωχνε τις φλόγες με δύναμη προς τα χαμηλότερα σημεία της πόλης.
Τα στενά δρομάκια δυσκόλευαν την πρόσβαση. Πολλά σπίτια είχαν ξύλινα στοιχεία, ενώ οι διαθέσιμες πυροσβεστικές αντλίες ήταν λίγες και ανεπαρκείς. Το νερό ήταν επίσης περιορισμένο, καθώς σημαντικές ποσότητες είχαν δεσμευτεί για τα κοντινά συμμαχικά στρατόπεδα.
Η φωτιά κατηφόρισε από την Άνω Πόλη προς το εμπορικό κέντρο και, μέσα στη νύχτα, έφτασε μέχρι τη θάλασσα. Μια πόλη χτισμένη σαν λαβύρινθος βρέθηκε ξαφνικά παγιδευμένη μέσα στις ίδιες της τις γειτονιές.

Μια πολυεθνική πόλη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή καταστροφή
Η Θεσσαλονίκη δεν ήταν μια συνηθισμένη ελληνική πόλη. Η απογραφή του 1913 κατέγραψε 157.889 κατοίκους. Οι Σεφαραδίτες Εβραίοι ήταν η μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα, με 61.439 ανθρώπους. Ακολουθούσαν περίπου 45.867 Οθωμανοί και 39.956 Έλληνες, μαζί με Βούλγαρους και άλλες βαλκανικές κοινότητες.
Το 1917, ο πραγματικός αριθμός ανθρώπων στην πόλη ήταν πολύ μεγαλύτερος. Χιλιάδες Βρετανοί και Γάλλοι στρατιώτες, μαζί με στρατιώτες από τις αποικίες των δύο χωρών, είχαν φτάσει στη Θεσσαλονίκη. Η πόλη ήταν βασικό συμμαχικό κέντρο ανεφοδιασμού και φιλοξενούσε περισσότερους από 270.000 ανθρώπους.
Όταν η φωτιά άρχισε να κατεβαίνει προς την παραλία, οι δρόμοι γέμισαν κάρα, ζώα, στρώματα, ντουλάπες, πιάτα και ραπτομηχανές. Πολλές οικογένειες προσπάθησαν να σώσουν ό,τι χωρούσαν στα χέρια τους.
Στρατιώτες και πρόσκοποι βοήθησαν στην εκκένωση. Άνθρωποι κατευθύνονταν προς τη θάλασσα, ενώ κάποιοι επέμεναν να πάρουν μαζί τους τα υπάρχοντά τους ακόμη και όταν επιβιβάζονταν σε λέμβους.
Τι κάηκε και πόσοι άνθρωποι έμειναν χωρίς σπίτι
Ο απολογισμός ήταν τρομακτικός. Κάηκαν ολοσχερώς περίπου 9.950 σπίτια και 73.447 άνθρωποι έμειναν άστεγοι. Το μεγαλύτερο μέρος της παλιάς πόλης χάθηκε σε περίπου 32 ώρες.
Τράπεζες, καταστήματα, ξενοδοχεία, θέατρα, κινηματογράφοι, χάνια και δημόσιες υπηρεσίες έγιναν στάχτη. Ο Άγιος Δημήτριος υπέστη βαριές ζημιές, ενώ χάθηκαν και σημαντικά τζαμιά της οθωμανικής περιόδου.
Το βαρύτερο χτύπημα το δέχθηκε η εβραϊκή κοινότητα. Συναγωγές, σχολεία, βιβλιοθήκες, λέσχες και γραφεία συλλόγων καταστράφηκαν. Δεν χάθηκαν μόνο κτίρια. Χάθηκε μεγάλο κομμάτι από τη μνήμη μιας πόλης που μιλούσε πολλές γλώσσες.

Από τα χαλάσματα στο νέο πολεοδομικό σχέδιο της Θεσσαλονίκης
Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου δεν επέτρεψε να ξαναχτιστεί αμέσως η καμένη ζώνη όπως ήταν πριν. Μέχρι το τέλος Αυγούστου ψηφίστηκε νόμος για την κατεδάφιση των καμένων κτιρίων και την απαγόρευση ανοικοδόμησης χωρίς κρατική έγκριση.
Ήταν μια σκληρή απόφαση για όσους είχαν χάσει τα πάντα. Άνοιξε όμως τον δρόμο για μια άλλη Θεσσαλονίκη, με φαρδύτερους δρόμους, μεγαλύτερα οικοδομικά τετράγωνα, πλατείες και καλύτερη κυκλοφορία.
Στην επιτροπή σχεδιασμού συμμετείχε αρχικά ο Βρετανός Τόμας Μόσον. Τη μεγαλύτερη σφραγίδα άφησε όμως ο Γάλλος αρχιτέκτονας και αρχαιολόγος Ερνέστ Εμπράρ. Το σχέδιό του έδινε χώρο στο κέντρο, ανέδειξε τη βυζαντινή κληρονομιά και έβαλε την Πλατεία Αριστοτέλους στο επίκεντρο της νέας εικόνας.
Η λεωφόρος Χαμιδιέ πριν και μετά την πυρκαγιά του 1917 δείχνει καθαρά πόσο άλλαξε η φυσιογνωμία της πόλης τις επόμενες δεκαετίες.

Η ανοικοδόμηση άλλαξε και την πληθυσμιακή ταυτότητα της πόλης
Το σχέδιο Εμπράρ δεν εφαρμόστηκε ολόκληρο. Πολιτικές αλλαγές, καθυστερήσεις και πιέσεις ιδιοκτητών άλλαξαν αρκετές από τις αρχικές προτάσεις. Η βασική χάραξη του κέντρου, όμως, έμεινε.
Οι πυρόπληκτοι έζησαν για μήνες σε σκηνές, παράγκες, υπόγεια και προσωρινά καταλύματα. Οργανώθηκαν συσσίτια για δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, ενώ αρκετές φτωχές εβραϊκές οικογένειες μετακινήθηκαν ή μετανάστευσαν.
Η φωτιά Θεσσαλονίκης 1917 δεν εξηγεί μόνη της όσα ακολούθησαν. Μετά το 1922, περίπου 100.000 Έλληνες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη έφτασαν στην πόλη. Μέχρι το 1928, οι Έλληνες ήταν πια η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού.
Το αποτύπωμα που έμεινε στην πόλη
Μια σπίθα από ένα καζάνι έφτασε να αλλάξει τη Θεσσαλονίκη επειδή συνάντησε άνεμο, ξύλινα σπίτια, στενούς δρόμους και ανίσχυρες υποδομές. Η καταστροφή άφησε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους χωρίς στέγη και διέλυσε την παλιά πολυπολιτισμική καρδιά της πόλης.
Ταυτόχρονα, άνοιξε τον δρόμο για το κέντρο που γνωρίζουμε σήμερα. Κάθε βόλτα στην Αριστοτέλους και στους φαρδύτερους δρόμους της πόλης περνά ακόμη πάνω από τα ίχνη εκείνης της μεγάλης αλλαγής.












