Πόσες φορές αλλάζει μια σκέψη μέσα στο μυαλό μας κατά τη διάρκεια μιας ημέρας; Από τη στιγμή που ξυπνάμε μέχρι να κοιμηθούμε, ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται πληροφορίες, ανακαλεί αναμνήσεις, σχεδιάζει το μέλλον και αντιδρά σε όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Για χρόνια κυκλοφορεί ο ισχυρισμός ότι ο άνθρωπος κάνει περίπου 60.000 σκέψεις την ημέρα. Ωστόσο, αυτός ο αριθμός δεν έχει επιβεβαιωθεί επιστημονικά. Μια ενδιαφέρουσα έρευνα από τον Καναδά προσπάθησε να μετρήσει πόσο συχνά περνάμε από τη μία σκέψη στην άλλη και κατέληξε σε ένα πολύ διαφορετικό αποτέλεσμα.
Πόσες σκέψεις κάνει πραγματικά ο ανθρώπινος εγκέφαλος;
Το 2020, ερευνητές του Queen’s University στον Καναδά δημοσίευσαν μια μελέτη στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, αναπτύσσοντας έναν νέο τρόπο παρακολούθησης των αλλαγών στη δραστηριότητα του εγκεφάλου.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τη Julie Tseng και τον Jordan Poppenk, οι οποίοι ανέλυσαν δεδομένα λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας για να εντοπίσουν πότε ο εγκέφαλος φαίνεται να μεταβαίνει από μια σκέψη σε μια άλλη.
Με βάση τα αποτελέσματά τους, οι ερευνητές εκτίμησαν ότι ένας άνθρωπος μπορεί να πραγματοποιεί περισσότερες από 6.000 μεταβάσεις σκέψης μέσα σε μία ημέρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος κάνει ακριβώς 6.000 σκέψεις. Πρόκειται για εκτίμηση που βασίζεται σε έναν συγκεκριμένο τρόπο ανάλυσης της εγκεφαλικής δραστηριότητας και όχι σε άμεση καταμέτρηση όλων όσων σκεφτόμαστε.
Το πραγματικό πλήθος των σκέψεων παραμένει δύσκολο να προσδιοριστεί, καθώς ακόμη και ο ορισμός μιας ξεχωριστής σκέψης αποτελεί επιστημονική πρόκληση.
Σημείωση: Το βίντεο αναφέρεται στον διαδεδομένο ισχυρισμό για περίπου 65.000 σκέψεις ημερησίως, αριθμό που δεν έχει επιβεβαιωθεί επιστημονικά.
Από πού προέκυψε ο ισχυρισμός για τις 60.000 σκέψεις;
Η ιδέα ότι ο εγκέφαλος παράγει 60.000 ή ακόμη και 70.000 σκέψεις καθημερινά εμφανίζεται συχνά σε δημοσιεύματα αυτοβελτίωσης, βιβλία και αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.
Παρότι ο αριθμός ακούγεται εντυπωσιακός, δεν συνοδεύεται από αξιόπιστη επιστημονική τεκμηρίωση που να αποδεικνύει ότι ισχύει για τον μέσο άνθρωπο.
Επιπλέον, η καταμέτρηση των σκέψεων δεν είναι τόσο απλή όσο η μέτρηση των καρδιακών παλμών. Μια σκέψη μπορεί να διαρκεί ελάχιστα δευτερόλεπτα, να εξελίσσεται σε μια μεγαλύτερη αλληλουχία ή να συνδέεται με πολλές άλλες ιδέες.
Έτσι, η επιστήμη δεν διαθέτει ακόμη έναν καθολικά αποδεκτό τρόπο να υπολογίζει με απόλυτη ακρίβεια πόσες σκέψεις κάνει κάθε άνθρωπος μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο.
Πώς δημιουργούνται οι σκέψεις στον εγκέφαλο;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελείται από δισεκατομμύρια νευρικά κύτταρα, γνωστά ως νευρώνες. Αυτά επικοινωνούν μεταξύ τους χρησιμοποιώντας ηλεκτρικά και χημικά σήματα.
Οι συνδέσεις ανάμεσα στους νευρώνες ονομάζονται συνάψεις. Μέσα από τεράστια δίκτυα νευρώνων, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες, αναγνωρίζει ερεθίσματα, δημιουργεί αναμνήσεις και συμμετέχει στη διαμόρφωση των σκέψεών μας.
Ωστόσο, μια σκέψη δεν προκύπτει απαραίτητα από έναν μόνο νευρώνα ή μία συγκεκριμένη περιοχή. Συνήθως σχετίζεται με τη συνεργασία πολλών διαφορετικών εγκεφαλικών δικτύων.
Ποιες περιοχές συμμετέχουν στη σκέψη;
- Προμετωπιαίος φλοιός: Συμμετέχει στον σχεδιασμό, στη λήψη αποφάσεων, στη συγκέντρωση και στον έλεγχο της συμπεριφοράς.
- Ιππόκαμπος: Παίζει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία και ανάκληση αναμνήσεων.
- Αμυγδαλή: Συμμετέχει στην επεξεργασία συναισθηματικά σημαντικών πληροφοριών, όπως ο φόβος και η αντίληψη απειλών.
- Αισθητηριακές περιοχές: Επεξεργάζονται εικόνες, ήχους και άλλα ερεθίσματα που μπορούν να επηρεάσουν το περιεχόμενο των σκέψεών μας.
Η συνεργασία αυτών και πολλών άλλων περιοχών επιτρέπει στον εγκέφαλο να συνδυάζει όσα συμβαίνουν γύρω μας με τις εμπειρίες και τις αναμνήσεις μας.
Τι συμβαίνει όταν το μυαλό μας περιπλανιέται;
Έχετε παρατηρήσει ότι μερικές φορές διαβάζετε ένα κείμενο και ξαφνικά συνειδητοποιείτε πως σκέφτεστε κάτι εντελώς διαφορετικό; Αυτό είναι ένα συνηθισμένο παράδειγμα της περιπλάνησης του νου.
Η περιπλάνηση του νου, γνωστή και ως mind-wandering, συμβαίνει όταν η προσοχή απομακρύνεται από αυτό που κάνουμε και στρέφεται σε άλλες σκέψεις.
Μπορεί να θυμηθούμε μια παλιά συζήτηση, να σκεφτούμε τις υποχρεώσεις της επόμενης ημέρας ή να φανταστούμε μια κατάσταση που δεν έχει συμβεί.
Αυτή η διαδικασία δεν είναι απαραίτητα αρνητική. Μπορεί να σχετίζεται με τον σχεδιασμό του μέλλοντος, την επεξεργασία εμπειριών και τη δημιουργική σκέψη.
Ωστόσο, όταν χρειάζεται να συγκεντρωθούμε σε μια απαιτητική εργασία, οι συχνές αλλαγές της προσοχής μπορούν να δυσκολεύουν την απόδοσή μας.
Γιατί ορισμένες σκέψεις επανέρχονται ξανά και ξανά;
Δεν έχουν όλες οι σκέψεις την ίδια διάρκεια ή συναισθηματική σημασία. Μερικές περνούν γρήγορα από το μυαλό μας, ενώ άλλες επανέρχονται συνεχώς.
Για παράδειγμα, έπειτα από μια δύσκολη συζήτηση μπορεί να αναλογιζόμαστε τι είπαμε, τι θα μπορούσαμε να είχαμε απαντήσει ή πώς μας αντιμετώπισε ο άλλος άνθρωπος.
Όταν αυτή η διαδικασία γίνεται επίμονη και επικεντρώνεται κυρίως σε αρνητικά γεγονότα ή ανησυχίες, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο επαναλαμβανόμενη αρνητική σκέψη.
Ένας σχετικός όρος είναι η μηρυκαστική σκέψη, γνωστή ως rumination, κατά την οποία το άτομο επιστρέφει επανειλημμένα σε δυσάρεστες εμπειρίες, συναισθήματα ή προβλήματα.
Η επαναλαμβανόμενη αρνητική σκέψη έχει συνδεθεί ερευνητικά με συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιος σκέφτεται πολύ έχει κάποια ψυχική διαταραχή.
Πότε η υπερανάλυση γίνεται πραγματικά κουραστική;
Η προσεκτική σκέψη μπορεί να μας βοηθήσει να πάρουμε σωστές αποφάσεις. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν επανερχόμαστε συνεχώς στο ίδιο ζήτημα χωρίς να καταλήγουμε σε κάποια χρήσιμη λύση.
Η κατάσταση αυτή συχνά περιγράφεται στην καθημερινή γλώσσα ως υπερανάλυση ή overthinking.
Μπορεί να εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους:
- Συνεχής ανησυχία: Σκεφτόμαστε ξανά και ξανά τι θα μπορούσε να πάει στραβά.
- Δυσκολία στις αποφάσεις: Εξετάζουμε τόσες πολλές πιθανότητες ώστε δυσκολευόμαστε να επιλέξουμε.
- Επιστροφή στο παρελθόν: Αναλύουμε επανειλημμένα λάθη ή δυσάρεστες εμπειρίες.
- Δυσκολία συγκέντρωσης: Οι ανησυχίες αποσπούν την προσοχή από τις καθημερινές υποχρεώσεις.
- Προβλήματα στον ύπνο: Δυσκολευόμαστε να χαλαρώσουμε επειδή συνεχίζουμε να ανησυχούμε.
Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο περιεχόμενο, στην επιμονή και στις συνέπειες των σκέψεων, όχι απλώς στον αριθμό τους.
Μπορούν οι συνεχείς ανησυχίες να επηρεάσουν την υγεία;
Η επίμονη ανησυχία μπορεί να συνδέεται με αυξημένο στρες, ψυχική κόπωση και διαταραχές του ύπνου. Όταν βρισκόμαστε σε κατάσταση έντασης, το σώμα ενεργοποιεί μηχανισμούς που μας προετοιμάζουν να αντιμετωπίσουμε μια πρόκληση.
Σε αυτή την αντίδραση συμμετέχουν το αυτόνομο νευρικό σύστημα και ορμόνες όπως η κορτιζόλη. Ωστόσο, δεν είναι επιστημονικά σωστό να υποστηρίζουμε ότι οι πολλές σκέψεις από μόνες τους προκαλούν σταθερά αυξημένη κορτιζόλη ή συγκεκριμένες ασθένειες.
Το χρόνιο στρες έχει συσχετιστεί με προβλήματα υγείας, αλλά οι επιπτώσεις του διαφέρουν ανάλογα με το άτομο, τη διάρκεια, την ένταση και πολλούς άλλους παράγοντες.
Γι’ αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία να παρατηρούμε αν οι ανησυχίες επηρεάζουν τον ύπνο, τη διάθεση, τις σχέσεις και την καθημερινότητά μας.
Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε τις ανεπιθύμητες σκέψεις;
Δεν μπορούμε να επιλέγουμε κάθε σκέψη που εμφανίζεται στο μυαλό μας. Μπορούμε, όμως, να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τις σκέψεις που μας δυσκολεύουν και να αλλάζουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε σε αυτές.
1. Αναγνωρίζουμε τη σκέψη χωρίς να την αντιμετωπίζουμε ως γεγονός
Το ότι σκεφτόμαστε πως κάτι άσχημο θα συμβεί δεν σημαίνει ότι είναι βέβαιο πως θα συμβεί. Μια σκέψη μπορεί να εκφράζει φόβο, αμφιβολία ή μια πιθανότητα και όχι την πραγματικότητα.
Η αναγνώριση αυτής της διαφοράς μπορεί να μας βοηθήσει να αξιολογούμε πιο ψύχραιμα όσα μας απασχολούν.
2. Καταγράφουμε όσα μας απασχολούν
Η καταγραφή μιας ανησυχίας σε χαρτί μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να οργανώσουν καλύτερα τις σκέψεις τους.
Μπορούμε να σημειώσουμε ποιο είναι το πρόβλημα, ποια στοιχεία γνωρίζουμε και ποια ενέργεια βρίσκεται πραγματικά στον έλεγχό μας.
3. Δίνουμε προσοχή στην παρούσα στιγμή
Η ενσυνειδητότητα, γνωστή ως mindfulness, περιλαμβάνει την παρατήρηση των σκέψεων, των συναισθημάτων και των αισθήσεών μας χωρίς να χρειάζεται να αντιδρούμε αμέσως σε κάθε ένα από αυτά.
Ασκήσεις προσοχής στην αναπνοή ή στο περιβάλλον μπορούν να βοηθήσουν ορισμένους ανθρώπους να διαχειρίζονται το στρες. Δεν λειτουργούν όμως το ίδιο για όλους και δεν αντικαθιστούν την επαγγελματική θεραπεία όταν υπάρχει ανάγκη.
4. Εντάσσουμε την κίνηση στην καθημερινότητα
Η τακτική σωματική δραστηριότητα μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της διάθεσης, της ποιότητας του ύπνου και της γενικότερης ψυχικής ευεξίας.
Ένας περίπατος, το ποδήλατο ή κάποια άλλη ευχάριστη δραστηριότητα μπορούν να προσφέρουν μια χρήσιμη αλλαγή από την παρατεταμένη ενασχόληση με μια ανησυχία.
5. Αναζητούμε υποστήριξη όταν οι σκέψεις επηρεάζουν τη ζωή μας
Εάν η ανησυχία είναι επίμονη, προκαλεί έντονη δυσφορία ή δυσκολεύει την καθημερινή λειτουργία, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει.
Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, για παράδειγμα, χρησιμοποιείται για τη διαχείριση του άγχους και βοηθά το άτομο να αναγνωρίζει και να επανεξετάζει μη βοηθητικά μοτίβα σκέψης.
Η δημιουργική σκέψη δεν είναι το ίδιο με την υπερανάλυση
Η σκέψη δεν είναι μόνο πηγή ανησυχίας. Είναι επίσης το μέσο με το οποίο λύνουμε προβλήματα, δημιουργούμε νέες ιδέες και σχεδιάζουμε το μέλλον μας.
Όταν επεξεργαζόμαστε μια ιδέα από διαφορετικές πλευρές, μπορούμε να ανακαλύψουμε λύσεις που δεν είχαμε αρχικά σκεφτεί.
Η διαφορά είναι ότι η δημιουργική σκέψη συνήθως μας οδηγεί σε νέες συνδέσεις ή πιθανές λύσεις, ενώ η επίμονη αρνητική υπερανάλυση μπορεί να μας κρατά στο ίδιο σημείο.
Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να προσπαθούμε να μειώσουμε κάθε σκέψη. Περισσότερη αξία έχει να κατανοούμε πότε η σκέψη μάς εξυπηρετεί και πότε αρχίζει να μας δυσκολεύει.
Τελικά, έχει σημασία πόσες σκέψεις κάνουμε την ημέρα;
Η επιστήμη δεν έχει καταλήξει σε έναν ακριβή αριθμό σκέψεων που κάνει καθημερινά κάθε άνθρωπος. Ο γνωστός ισχυρισμός για τις 60.000 σκέψεις δεν αποτελεί επιβεβαιωμένο επιστημονικό δεδομένο, ενώ η έρευνα του Queen’s University άνοιξε έναν διαφορετικό δρόμο για τη μελέτη των μεταβάσεων της σκέψης.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι μόνο πόσο συχνά αλλάζει το περιεχόμενο του μυαλού μας. Είναι το πώς οι σκέψεις επηρεάζουν τις αποφάσεις, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά μας.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν σταματά να επεξεργάζεται πληροφορίες όταν δεν είμαστε συγκεντρωμένοι σε μια συγκεκριμένη εργασία. Παραμένει ένα εξαιρετικά δραστήριο όργανο, που συνεχίζει να μας εκπλήσσει όσο περισσότερο το μελετά η επιστήμη.
Πηγές:
- Nature Communications – Brain meta-state transitions demarcate thoughts across task contexts (2020)
- Queen’s University – Discovery of thought worms opens window to the mind
- Psychological Medicine – Efficacy of cognitive behavioral therapy in treating repetitive negative thinking
- National Institute of Mental Health – Generalized Anxiety Disorder
