Κάθε κύτταρο του σώματός μας διαθέτει ένα δικό του σύστημα καθαρισμού και ανακύκλωσης. Απομακρύνει φθαρμένα συστατικά, τα διασπά και αξιοποιεί ξανά όσα μπορεί. Αυτή η αθέατη διαδικασία είναι απαραίτητη για τη σωστή λειτουργία του οργανισμού μας.
Ένας Έλληνας επιστήμονας, ο Νικόλας Κτιστάκης, μελετά εδώ και δεκαετίες αυτόν τον μηχανισμό στο ερευνητικό Ινστιτούτο Babraham, κοντά στο Cambridge. Η έρευνά του επικεντρώνεται στην αυτοφαγία, μια κυτταρική λειτουργία που συνδέεται με τη γήρανση, τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες και τον καρκίνο.
Τι είναι η αυτοφαγία και πώς καθαρίζουν τα κύτταρα τον εαυτό τους;
Η αυτοφαγία είναι ένας φυσικός μηχανισμός που επιτρέπει στα κύτταρα να απομακρύνουν και να ανακυκλώνουν ορισμένα από τα φθαρμένα ή περιττά συστατικά τους.
Όταν, για παράδειγμα, ένα κυτταρικό οργανίδιο πάψει να λειτουργεί σωστά, μπορεί να περικλειστεί μέσα σε μια ειδική δομή που ονομάζεται αυτοφαγόσωμα. Αυτή μεταφέρει το υλικό στα λυσοσώματα, όπου ειδικά ένζυμα το διασπούν.
Τα προϊόντα της διάσπασης μπορούν στη συνέχεια να χρησιμοποιηθούν ξανά από το κύτταρο. Είναι κάτι σαν ένα οργανωμένο συνεργείο ανακύκλωσης που αξιοποιεί χρήσιμες πρώτες ύλες αντί να τις αφήνει να συσσωρεύονται.
Η αυτοφαγία συμβάλλει στη διατήρηση της κυτταρικής ισορροπίας και βοηθά τα κύτταρα να προσαρμόζονται σε διαφορετικές συνθήκες, όπως η περιορισμένη διαθεσιμότητα θρεπτικών συστατικών.
Η σημασία της αναγνωρίστηκε ευρύτερα το 2016, όταν ο Ιάπωνας επιστήμονας Γιοσινόρι Οσούμι τιμήθηκε με το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής για τις ανακαλύψεις του σχετικά με τους μηχανισμούς της αυτοφαγίας.

Ο Νικόλας Κτιστάκης και η έρευνα στο Ινστιτούτο Babraham
Ο Νικόλας Κτιστάκης είναι επικεφαλής ερευνητικής ομάδας στο Babraham Institute, ένα σημαντικό βρετανικό ερευνητικό κέντρο που βρίσκεται κοντά στο Cambridge. Εργάζεται εκεί από το 1996, μελετώντας τη λειτουργία των κυττάρων και ειδικότερα τους μηχανισμούς της αυτοφαγίας.
Το εργαστήριό του προσπαθεί να κατανοήσει πώς ξεκινά αυτή η διαδικασία, ποια μόρια την ελέγχουν και πώς δημιουργούνται οι δομές που μεταφέρουν τα κυτταρικά υλικά προς διάσπαση.
Η έρευνα εστιάζει ιδιαίτερα στα πρώτα στάδια σχηματισμού των αυτοφαγοσωμάτων. Η κατανόηση αυτών των βημάτων μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να εξηγήσουν γιατί ο μηχανισμός δυσλειτουργεί σε ορισμένες παθολογικές καταστάσεις.
Πώς συνδέεται η αυτοφαγία με τη γήρανση και τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες;
Καθώς μεγαλώνουμε, τα κύτταρά μας συσσωρεύουν διάφορες μορφές φθοράς. Πρωτεΐνες που δεν έχουν αναδιπλωθεί σωστά και οργανίδια που υπολειτουργούν μπορούν να επηρεάσουν τη φυσιολογική λειτουργία τους.
Η αυτοφαγία αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς που βοηθούν στην αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Όταν δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, ορισμένα βλαβερά συστατικά ενδέχεται να συσσωρεύονται.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για νευροεκφυλιστικές ασθένειες, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ. Οι επιστήμονες εξετάζουν αν η καλύτερη κατανόηση της αυτοφαγίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέους τρόπους αντιμετώπισης της συσσώρευσης παθολογικών πρωτεϊνών.
Πρόκειται, ωστόσο, για πεδίο ενεργής έρευνας. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η γενική ενίσχυση της αυτοφαγίας μπορεί από μόνη της να προλάβει ή να θεραπεύσει τέτοιες ασθένειες.
Γιατί η περισσότερη αυτοφαγία δεν σημαίνει πάντα καλύτερη υγεία
Η αυτοφαγία έχει έναν ιδιαίτερα σύνθετο ρόλο στον οργανισμό. Παρότι βοηθά τα φυσιολογικά κύτταρα να διατηρούν την ισορροπία τους, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξυπηρετεί και την επιβίωση καρκινικών κυττάρων.
Για παράδειγμα, κάποια καρκινικά κύτταρα αξιοποιούν αυτόν τον μηχανισμό για να αντέχουν σε δύσκολες συνθήκες, όπως η έλλειψη θρεπτικών συστατικών ή το στρες που προκαλείται από ορισμένες θεραπείες.
Επομένως, μια παρέμβαση που ενισχύει την αυτοφαγία δεν είναι απαραίτητα ωφέλιμη για όλους. Η επίδρασή της εξαρτάται από τον τύπο των κυττάρων, την ασθένεια και τις ιδιαίτερες συνθήκες του οργανισμού.
Ο ίδιος μηχανισμός που βοηθά ένα φυσιολογικό κύτταρο να απομακρύνει φθαρμένα συστατικά μπορεί, σε διαφορετικές συνθήκες, να συμβάλει στην επιβίωση ενός καρκινικού κυττάρου.
Αυτή η πολυπλοκότητα εξηγεί γιατί οι επιστήμονες δεν αναζητούν απλώς τρόπους να αυξήσουν την αυτοφαγία, αλλά προσπαθούν να κατανοήσουν πότε και πώς θα ήταν χρήσιμο να επηρεαστεί.
Τι σημαίνει υγιής γήρανση και γιατί ενδιαφέρει την επιστήμη
Ένας σημαντικός στόχος της σύγχρονης βιοϊατρικής έρευνας δεν είναι μόνο να αυξηθεί το προσδόκιμο ζωής, αλλά και τα χρόνια που περνάμε με καλή υγεία και λειτουργική αυτονομία.
Αυτή η έννοια ονομάζεται healthspan και αναφέρεται στην περίοδο της ζωής κατά την οποία ένας άνθρωπος μπορεί να παραμένει δραστήριος, ανεξάρτητος και χωρίς σοβαρούς περιορισμούς από ασθένειες.
Η έρευνα για την αυτοφαγία αποτελεί ένα μόνο κομμάτι αυτής της προσπάθειας. Παράλληλα, σημαντικό ρόλο στην υγιή γήρανση παίζουν παράγοντες όπως η σωματική δραστηριότητα, ο ύπνος και η ισορροπημένη διατροφή, όπως εξηγείται και στο άρθρο για τις καθημερινές συνήθειες που επηρεάζουν τη γήρανση.

Από μια γειτονιά του Ηρακλείου στα ερευνητικά εργαστήρια του Cambridge
Η προσωπική διαδρομή του Νικόλα Κτιστάκη ξεκίνησε στην περιοχή της Αγίας Τριάδας, στο Ηράκλειο της Κρήτης. Μεγάλωσε σε οικογένεια με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες, αλλά από μικρός έδειξε ιδιαίτερη έφεση στη μάθηση.
Το 1969, σε ηλικία μόλις εννέα ετών, συμμετείχε σε διαγωνισμό για μαθητές δημοτικού και κέρδισε υποτροφία για να φοιτήσει στο Κολλέγιο Αθηνών. Έφυγε από την Κρήτη και έζησε ως οικότροφος στην Αθήνα, επιστρέφοντας στην οικογένειά του κατά τις σχολικές διακοπές.
Το 1979 συνέχισε τις σπουδές του με υποτροφία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αρχικά στράφηκε προς την Ιατρική, αλλά στη συνέχεια ακολούθησε τη Βιοχημεία και την Κυτταρική Βιολογία.
Έζησε περίπου 17 χρόνια στις ΗΠΑ, όπου εργάστηκε και στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Ντάλας. Το 1996 μετακινήθηκε στη Βρετανία και εντάχθηκε στο Babraham Institute, όπου συνέχισε την ερευνητική του πορεία.

Γιατί η βασική έρευνα χρειάζεται χρόνο και σταθερή χρηματοδότηση
Η επιστημονική πορεία του Κτιστάκη δείχνει πόσο σημαντική είναι η βασική έρευνα, ακόμη κι όταν δεν οδηγεί άμεσα σε κάποια νέα θεραπεία.
Σύμφωνα με όσα έχει αναφέρει σε συνεντεύξεις του, η ερευνητική του δραστηριότητα στο Babraham υποστηρίζεται από σημαντικούς οικονομικούς πόρους, ενώ έχει εκφράσει ανησυχία για τις δυσκολίες χρηματοδότησης που αντιμετωπίζουν επιστήμονες σε διάφορες χώρες.
Η ανάπτυξη νέων φαρμάκων συχνά βασίζεται σε ανακαλύψεις που έγιναν πολλά χρόνια νωρίτερα, όταν ερευνητές προσπαθούσαν απλώς να καταλάβουν πώς λειτουργεί ένας βιολογικός μηχανισμός.
Η ιστορία του Νικόλα Κτιστάκη είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Από μια υποτροφία που κέρδισε ως παιδί στην Κρήτη, έφτασε να μελετά έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς συντήρησης των κυττάρων.
Η αυτοφαγία δεν αποτελεί κάποιο μυστικό της αιώνιας νεότητας. Είναι όμως μια διαδικασία που η επιστήμη συνεχίζει να εξερευνά, αναζητώντας απαντήσεις για τη λειτουργία των κυττάρων και τις ασθένειες που εμφανίζονται με την πάροδο του χρόνου.
Πηγές:












