Φανταστείτε έναν άνθρωπο που διαθέτει τεράστια περιουσία, δεκάδες ακίνητα και αρκετά χρήματα για να ζήσει μέσα στην πολυτέλεια, αλλά προτιμά να φορά σκισμένα ρούχα, να αποφεύγει τη θέρμανση και να μετρά ακόμη και την παραμικρή δεκάρα. Μοιάζει με τον Εμπενίζερ Σκρουτζ από τη διάσημη «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» του Κάρολου Ντίκενς. Κι όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος υπήρξε πραγματικά.
Το όνομά του ήταν Τζον Έλγουες (John Elwes), γεννημένος ως Τζον Μέγκοτ, και έζησε στην Αγγλία του 18ου αιώνα. Η ακραία φιλαργυρία του έγινε θρύλος και, σύμφωνα με μια γνωστή θεωρία, η ζωή του ενδέχεται να ενέπνευσε τον διασημότερο τσιγκούνη της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η πραγματική ιστορία του, πάντως, είναι από μόνη της αρκετά παράξενη.
Ποιος ήταν ο Τζον Μέγκοτ που έγινε γνωστός ως Τζον Έλγουες;
Ο Τζον Μέγκοτ γεννήθηκε στις 7 Απριλίου 1714 στην Αγγλία, σε μια εύπορη οικογένεια με σημαντικές οικονομικές και πολιτικές διασυνδέσεις. Ο πατέρας του, Ρόμπερτ Μέγκοτ, ήταν ζυθοποιός και ιδιοκτήτης ακινήτων, ενώ η μητέρα του, Έιμι, προερχόταν από την οικογένεια Έλγουες.
Ο πατέρας του πέθανε όταν ο Τζον ήταν μόλις τεσσάρων ετών, αφήνοντας σημαντική περιουσία στην οικογένεια. Η μητέρα του έζησε μέχρι το 1754 και, σύμφωνα με παλιές βιογραφικές αφηγήσεις, ήταν και η ίδια υπερβολικά φειδωλή με τα χρήματα.
Ο νεαρός Τζον φοίτησε στο περίφημο Westminster School, όπου έλαβε καλή εκπαίδευση. Αργότερα ταξίδεψε στην Ευρώπη και πέρασε χρόνο στη Γενεύη, όπου ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την ιππασία. Οι βιογράφοι του τον περιγράφουν ως εξαιρετικό αναβάτη, με εντυπωσιακές ικανότητες για την εποχή.
Η ζωή του αρχικά δεν είχε καμία σχέση με την εικόνα του εξαθλιωμένου πλούσιου που θα αποκτούσε αργότερα. Κυκλοφορούσε στους κοσμικούς κύκλους, απολάμβανε την κοινωνική ζωή και συμμετείχε ακόμη και σε τυχερά παιχνίδια με μεγάλα χρηματικά ποσά.
Η τεράστια κληρονομιά που άλλαξε τη ζωή του
Ένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα στη ζωή του ήταν ο θείος του, Σερ Χάρβεϊ Έλγουες, ένας πλούσιος γαιοκτήμονας που είχε αποκτήσει φήμη για την ακραία οικονομία του. Ο Τζον περνούσε χρόνο μαζί του και φαίνεται πως επηρεάστηκε από τις συνήθειές του.
Το 1750 υιοθέτησε το επώνυμο Έλγουες, σύμφωνα με τους όρους που συνδέονταν με την οικογενειακή κληρονομιά. Όταν ο θείος του πέθανε το 1763, ο Τζον κληρονόμησε σημαντικές εκτάσεις γης και ακίνητη περιουσία.
Έτσι, βρέθηκε να συγκαταλέγεται στους ιδιαίτερα εύπορους ανθρώπους της Αγγλίας. Ωστόσο, αντί να χρησιμοποιήσει τον πλούτο του για μια άνετη ζωή, άρχισε να γίνεται γνωστός για τις συνεχείς προσπάθειές του να αποφεύγει ακόμη και τα πιο μικρά έξοδα.

Ο πλούσιος που κυκλοφορούσε με σκισμένα ρούχα
Οι ιστορίες για τη φιλαργυρία του Έλγουες άρχισαν να κυκλοφορούν ευρέως ήδη όσο ζούσε. Οι σύγχρονοί του περιέγραφαν έναν άνθρωπο που, παρά την τεράστια περιουσία του, φορούσε παλιά, φθαρμένα και μπαλωμένα ρούχα.
Σύμφωνα με τον Edward Topham, ο οποίος έγραψε τη βιογραφία του λίγο μετά τον θάνατό του, ο Έλγουες συνήθιζε να ντύνεται ιδιαίτερα φτωχικά όταν επισκεπτόταν τον θείο του. Η συνήθεια αυτή φαίνεται πως αρχικά τον βοηθούσε να κερδίζει την εύνοια του ηλικιωμένου συγγενή του.
Αργότερα, η οικονομία έγινε κεντρικό χαρακτηριστικό της καθημερινής του ζωής. Απέφευγε να αγοράζει καινούργια ρούχα και θεωρούσε περιττή ακόμη και την αντικατάσταση αντικειμένων που είχαν φθαρεί σημαντικά.
Δεν ήταν σπάνιο, σύμφωνα με τις αφηγήσεις της εποχής, να τον περνούν για άνθρωπο χωρίς οικονομική δυνατότητα. Η εμφάνισή του απείχε πολύ από εκείνη που θα περίμενε κανείς από έναν από τους εύπορους γαιοκτήμονες της Αγγλίας.
Οι ακραίες συνήθειες που τον έκαναν διάσημο
Ο Έλγουες έγινε γνωστός όχι μόνο για τα ρούχα του αλλά και για τις παράξενες οικονομίες που έκανε σε κάθε πλευρά της ζωής του. Πολλές από αυτές τις ιστορίες διασώθηκαν από τον Edward Topham και επαναλήφθηκαν σε μεταγενέστερες βιογραφίες.
Μία από τις πιο γνωστές αφηγήσεις θέλει τον Έλγουες να καταναλώνει τρόφιμα που είχαν αρχίσει να αλλοιώνονται, επειδή δεν ήθελε να ξοδέψει χρήματα για να αγοράσει φρέσκα. Άλλες ιστορίες αναφέρουν ότι προσπαθούσε να αξιοποιήσει ακόμη και τρόφιμα που οι περισσότεροι άνθρωποι της εποχής θα πετούσαν.
Οι περιγραφές αυτές πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ιστορικές μαρτυρίες και όχι ως ανεξάρτητα επιβεβαιωμένα περιστατικά. Ωστόσο, δείχνουν πόσο έντονη ήταν η φήμη που είχε αποκτήσει για την υπερβολική οικονομία του.
Λέγεται επίσης ότι απέφευγε να ανάβει φωτιά για θέρμανση, ακόμη και όταν έκανε πολύ κρύο. Προτιμούσε να φορά περισσότερα ρούχα παρά να πληρώνει για καύσιμα.
Η αντίθεση ήταν εντυπωσιακή: ένας άνθρωπος με σημαντικές εκτάσεις γης και πολλά ακίνητα ζούσε με περιορισμούς που δεν του επέβαλλε η οικονομική του κατάσταση, αλλά οι προσωπικές του επιλογές.
Ακόμη και το άλογό του ήταν τρόπος εξοικονόμησης
Μια άλλη πλευρά της ζωής του Έλγουες που συζητήθηκε πολύ ήταν ο τρόπος με τον οποίο ταξίδευε. Παρότι είχε τα χρήματα για άνετες μετακινήσεις, οι βιογράφοι του αναφέρουν ότι προτιμούσε οικονομικές λύσεις, ακόμη κι όταν αυτές ήταν κουραστικές.
Σε ορισμένες αφηγήσεις εμφανίζεται να επιλέγει διαδρομές που του επέτρεπαν να αποφύγει τα διόδια. Άλλες τον παρουσιάζουν να περπατά για να περιορίζει τη φθορά στα πέταλα του αλόγου του.
Οι ιστορίες αυτές συνέβαλαν στη δημιουργία μιας σχεδόν κωμικής εικόνας: ενός ανθρώπου που μπορούσε να διαχειρίζεται μεγάλες περιουσίες, αλλά ανησυχούσε διαρκώς για ασήμαντες καθημερινές δαπάνες.
Το παράδοξο είναι ότι στα νεανικά του χρόνια είχε ασχοληθεί ιδιαίτερα με την ιππασία και θεωρούνταν εξαιρετικός αναβάτης. Παρά την αγάπη του για τα άλογα, στις μεταγενέστερες αφηγήσεις κυριαρχεί η επιθυμία του να περιορίζει κάθε πιθανό κόστος.
Η ζωή του χωρίς γάμο και οι δύο γιοι του
Ο Τζον Έλγουες δεν παντρεύτηκε ποτέ. Απέκτησε όμως δύο γιους, τον Τζορτζ και τον Τζον, με την Ελίζαμπεθ Μόρεν, η οποία εργαζόταν ως οικονόμος του.
Οι ιστορίες για τη σχέση του με τα παιδιά του περιλαμβάνουν αναφορές στην απροθυμία του να δαπανήσει χρήματα για την ανατροφή και την εκπαίδευσή τους. Όπως συμβαίνει και με άλλες λεπτομέρειες της προσωπικής του ζωής, οι αφηγήσεις αυτές προέρχονται κυρίως από παλιές βιογραφικές πηγές.
Το βέβαιο είναι ότι οι δύο γιοι του αναφέρονται στην επίσημη διαθήκη του, την οποία συνέταξε το 1786. Ο Έλγουες προέβλεψε να μοιραστεί η περιουσία του ισότιμα ανάμεσά τους, με την επιφύλαξη των υπόλοιπων όρων και κληρονομικών υποχρεώσεων.
Η διαθήκη αποτελεί σημαντικό ιστορικό τεκμήριο, καθώς δείχνει ότι οι γιοι του είχαν αναγνωρισμένη θέση στον σχεδιασμό της κληρονομιάς του, ανεξάρτητα από τις ιστορίες που κυκλοφορούσαν για την καθημερινή συμπεριφορά του.
Πώς ένας διάσημος τσιγκούνης έγινε βουλευτής;
Η δημόσια ζωή του Έλγουες είχε μια ακόμη ενδιαφέρουσα πλευρά. Το 1772 εξελέγη στη Βουλή των Κοινοτήτων της Μεγάλης Βρετανίας ως εκπρόσωπος της κομητείας του Μπέρκσιρ.
Παρέμεινε στη θέση του μέχρι το 1784 και συμμετείχε σε τρεις διαδοχικές κοινοβουλευτικές περιόδους. Παρότι διέθετε κοινωνική επιρροή και οικονομική δύναμη, συνέχισε να διατηρεί τον ιδιαίτερα λιτό τρόπο ζωής που τον είχε κάνει γνωστό.
Οι βιογραφικές αναφορές περιγράφουν έναν πολιτικό που απέφευγε περιττές δαπάνες κατά τις μετακινήσεις του και δεν επιδίωκε την προβολή μέσα από ακριβά ρούχα ή πολυτελείς συνήθειες.
Μάλιστα, σύμφωνα με τις ιστορικές αφηγήσεις, ήταν γνωστός για τη συνέπεια στις προσωπικές του υποχρεώσεις. Παρά την υπερβολική φιλαργυρία του, θεωρούνταν αξιόπιστος στις οικονομικές συμφωνίες και στις υποσχέσεις του.
Αυτή η πλευρά του χαρακτήρα του παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς δείχνει ότι η εικόνα ενός ανθρώπου δεν μπορεί πάντα να περιοριστεί σε ένα μόνο χαρακτηριστικό.
Ο άνθρωπος που φοβόταν ότι θα του κλέψουν τα χρήματα
Καθώς μεγάλωνε, οι σύγχρονοί του παρατηρούσαν ότι η συμπεριφορά του γινόταν ολοένα πιο παράξενη. Οι αφηγήσεις του Topham κάνουν λόγο για αυξανόμενη ανησυχία γύρω από τα χρήματα και για δυσκολίες στη μνήμη του κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Σε μια χαρακτηριστική ιστορία, ο Έλγουες φέρεται να ανησύχησε έντονα επειδή πίστευε ότι είχε κάνει ανάληψη μεγαλύτερη από το διαθέσιμο υπόλοιπό του στην τράπεζα. Όταν επισκέφθηκε τους τραπεζίτες του, πληροφορήθηκε ότι στον λογαριασμό του υπήρχαν ακόμη πολλές χιλιάδες λίρες.
Η αφήγηση αυτή δείχνει πόσο παράλογος μπορούσε να φαίνεται στους γύρω του ο φόβος του για οικονομική απώλεια. Ακόμη και όταν είχε περισσότερα χρήματα από όσα θα χρειαζόταν ένας μέσος άνθρωπος σε ολόκληρη τη ζωή του, ανησυχούσε για σχετικά μικρά ποσά.
Δεν μπορούμε να εξαγάγουμε κάποια ιατρική διάγνωση από τέτοιες ιστορικές περιγραφές. Μπορούμε όμως να διαπιστώσουμε ότι η σχέση του με τον πλούτο είχε γίνει αντικείμενο έντονου σχολιασμού ήδη από τους συγχρόνους του.
Πέθανε το 1789 αφήνοντας μια τεράστια περιουσία
Ο Τζον Έλγουες πέθανε στις 26 Νοεμβρίου 1789, σε ηλικία 75 ετών. Παρά τη λιτή και συχνά στερημένη καθημερινότητά του, άφησε πίσω του μια εξαιρετικά σημαντική περιουσία για τα δεδομένα της εποχής.
Οι ιστορικές εκτιμήσεις για τη συνολική αξία της κληρονομιάς του διαφέρουν, καθώς περιλάμβανε ακίνητα, εκτάσεις γης και άλλα περιουσιακά στοιχεία. Ορισμένες μεταγενέστερες αναφορές την τοποθετούν κοντά στις 800.000 λίρες, ένα τεράστιο ποσό για την Αγγλία του 18ου αιώνα.
Η διαθήκη του προέβλεπε την ισότιμη κατανομή της περιουσίας του ανάμεσα στους δύο γιους του, ενώ ορισμένες οικογενειακές εκτάσεις υπόκειντο σε ξεχωριστούς κληρονομικούς όρους.
Ο θάνατός του δεν έβαλε τέλος στη φήμη του. Αντίθετα, οι ιστορίες για την υπερβολική οικονομία του συνέχισαν να διαδίδονται και να εμφανίζονται σε βιβλία και δημοσιεύματα για τις πιο εκκεντρικές προσωπικότητες της βρετανικής ιστορίας.
Ήταν πράγματι ο άνθρωπος που ενέπνευσε τον Σκρουτζ;
Το 1843, περισσότερο από μισό αιώνα μετά τον θάνατο του Έλγουες, ο Κάρολος Ντίκενς δημοσίευσε τη «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» (A Christmas Carol). Ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Εμπενίζερ Σκρουτζ, έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της φιλαργυρίας στην παγκόσμια λογοτεχνία.
Η ομοιότητα ανάμεσα στον φανταστικό Σκρουτζ και στον πραγματικό Τζον Έλγουες είναι εντυπωσιακή. Και οι δύο συνδέονται με τεράστιο πλούτο, υπερβολική οικονομία και μια ζωή στην οποία τα χρήματα φαίνεται να αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από τις προσωπικές ανέσεις.
Η θεωρία ότι ο Έλγουες ενέπνευσε τον Ντίκενς έχει συζητηθεί από ιστορικούς και μελετητές της λογοτεχνίας. Ο Leon Litvack, ειδικός στο έργο του Ντίκενς και επικεφαλής επιμελητής του Dickens Letters Project, έχει υποστηρίξει τη σύνδεση ανάμεσα στις δύο προσωπικότητες.
Επιπλέον, ο Ντίκενς γνώριζε τη φήμη του Έλγουες, καθώς τον αναφέρει σε μεταγενέστερα λογοτεχνικά έργα του. Αυτό δείχνει ότι ο ιστορικός χαρακτήρας δεν ήταν άγνωστος στον συγγραφέα.
Ωστόσο, δεν έχει αποδειχθεί ότι ο Έλγουες ήταν η μοναδική ή η άμεση πηγή έμπνευσης για τον Σκρουτζ. Ο Ντίκενς μπορούσε να αντλήσει στοιχεία από διαφορετικές προσωπικότητες, κοινωνικές εμπειρίες και λογοτεχνικές παραδόσεις της εποχής του.
Η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον Έλγουες και στον Σκρουτζ
Υπάρχει όμως μια καθοριστική διαφορά ανάμεσα στον πραγματικό άνθρωπο και στον λογοτεχνικό ήρωα. Στη «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία», ο Σκρουτζ αλλάζει ριζικά όταν έρχεται αντιμέτωπος με το παρελθόν, το παρόν και το πιθανό μέλλον του.
Η συνάντησή του με τα τρία πνεύματα των Χριστουγέννων τον οδηγεί να αναθεωρήσει τη ζωή του. Αρχίζει να δείχνει γενναιοδωρία, ενδιαφέρον για τους άλλους και μεγαλύτερη εκτίμηση για τις ανθρώπινες σχέσεις.
Ο Έλγουες, αντίθετα, δεν φαίνεται να εγκατέλειψε τις συνήθειες που του είχαν χαρίσει τη φήμη του ακραίου φιλάργυρου. Οι περιγραφές των τελευταίων χρόνων του τον παρουσιάζουν να συνεχίζει να ανησυχεί για τα χρήματα, παρά την τεράστια περιουσία του.
Αυτή η αντίθεση κάνει την ιστορία ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Ο πραγματικός Έλγουες έζησε με τους περιορισμούς που επέβαλλε στον εαυτό του, ενώ ο φανταστικός Σκρουτζ απέκτησε μια δεύτερη ευκαιρία να αλλάξει.
Γιατί η ιστορία του εξακολουθεί να μας εντυπωσιάζει;
Ο Τζον Έλγουες δεν έμεινε στην ιστορία επειδή ήταν απλώς πλούσιος. Την ίδια εποχή υπήρχαν πολλοί άνθρωποι με τεράστιες περιουσίες. Αυτό που τον έκανε ξεχωριστό ήταν η αντίθεση ανάμεσα στα χρήματα που διέθετε και στον τρόπο με τον οποίο επέλεγε να ζει.
Οι αφηγήσεις για τα φθαρμένα ρούχα, τα λιγοστά έξοδα, τις παράξενες οικονομίες και τον συνεχή φόβο απώλειας χρημάτων δημιούργησαν μια μορφή που έμοιαζε σχεδόν λογοτεχνική, πολύ πριν γίνει γνωστός ο Σκρουτζ.
Δεν γνωρίζουμε πόσο ευτυχισμένος ή δυστυχισμένος αισθανόταν πραγματικά ο Έλγουες. Οι ιστορικές πηγές μας επιτρέπουν να γνωρίσουμε τη συμπεριφορά του, αλλά όχι να κατανοήσουμε πλήρως τον εσωτερικό του κόσμο.
Αυτό που παραμένει εντυπωσιακό είναι ότι ένας άνθρωπος που μπορούσε να αποκτήσει σχεδόν κάθε υλική άνεση επέλεξε να στερείται ακόμη και τα πιο απλά πράγματα. Ίσως γι’ αυτό, περισσότερους από δύο αιώνες μετά τον θάνατό του, η ιστορία του εξακολουθεί να προκαλεί την ίδια απορία: ποια είναι η αξία μιας τεράστιας περιουσίας όταν φοβάσαι τόσο πολύ να ξοδέψεις έστω και ένα μικρό μέρος της;












