Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ο Αριστοτέλης Ωνάσης είχε ήδη εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους εφοπλιστές του κόσμου. Το 1954 όμως επιχείρησε μια κίνηση που δεν απειλούσε απλώς τους ανταγωνιστές του στη ναυτιλία, αλλά άγγιζε άμεσα τα συμφέροντα των μεγαλύτερων πετρελαϊκών εταιρειών της εποχής.
Η συμφωνία που υπέγραψε με τη Σαουδική Αραβία θα μπορούσε να του εξασφαλίσει σημαντικό ρόλο στη μεταφορά του σαουδαραβικού πετρελαίου. Η αντίδραση ήταν τόσο έντονη ώστε το ζήτημα έφτασε μέχρι τα υψηλότερα κλιμάκια της αμερικανικής κυβέρνησης.
Τι προέβλεπε η συμφωνία του Ωνάση με τη Σαουδική Αραβία;
Στις 20 Ιανουαρίου 1954 ο Ωνάσης υπέγραψε συμφωνία με την κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας για τη δημιουργία της Saudi Arabian Maritime Tankers Company, γνωστής ως SATCO. Η συμφωνία επικυρώθηκε από τον βασιλιά Σαούντ τον Απρίλιο του ίδιου έτους.
Το σχέδιο προέβλεπε τη δημιουργία σαουδαραβικού στόλου δεξαμενόπλοιων και έδινε στην εταιρεία σημαντικά δικαιώματα προτεραιότητας στη μεταφορά του πετρελαίου που εξαγόταν από τη χώρα. Τα δεξαμενόπλοια θα έφεραν σαουδαραβική σημαία, ενώ προβλεπόταν και η εκπαίδευση Σαουδαράβων για τη στελέχωσή τους.
Για τη Σαουδική Αραβία, η συμφωνία αποτελούσε έναν τρόπο να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο σε ένα κρίσιμο κομμάτι της πετρελαϊκής αλυσίδας. Για την Aramco και τα ναυτιλιακά συμφέροντα που συνδέονταν με τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες, όμως, αποτελούσε σοβαρή απειλή.
Γιατί αντέδρασαν τόσο έντονα οι ΗΠΑ και η Aramco;
Η Aramco υποστήριξε ότι η νέα συμφωνία παραβίαζε τα δικαιώματα που είχε αποκτήσει μέσω της παλαιότερης πετρελαϊκής παραχώρησης στη Σαουδική Αραβία. Το ζήτημα δεν αντιμετωπίστηκε ως μια απλή εμπορική διαφωνία.
Έγγραφα του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών δείχνουν ότι η Ουάσιγκτον ανησυχούσε ακόμη και για τις πιθανές επιπτώσεις που θα μπορούσε να έχει η συμφωνία στη μεταφορά πετρελαίου για τις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις. Τον Ιούλιο του 1954, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ πρότεινε να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα ώστε η συμφωνία να ακυρωθεί ή, τουλάχιστον, να μην μπορέσει να εφαρμοστεί.
Στην υπόθεση ενεπλάκησαν επίσης επιχειρηματικά συμφέροντα που ανταγωνίζονταν τον Ωνάση. Ο Σταύρος Νιάρχος βρισκόταν ανάμεσα στους ανθρώπους που ανησυχούσαν για το μέγεθος της συμφωνίας. Ο ιδιωτικός ερευνητής και πρώην πράκτορας του FBI Ρόμπερτ Μαχιού δήλωσε πολλά χρόνια αργότερα ότι είχε εργαστεί για τον Νιάρχο εξετάζοντας και επιχειρώντας να υπονομεύσει τη συμφωνία του Ωνάση.
Οι ακριβείς διαστάσεις των παρασκηνιακών ενεργειών παραμένουν αντικείμενο διαφορετικών αφηγήσεων. Αυτό που τεκμηριώνεται καθαρά είναι ότι η αμερικανική κυβέρνηση και η Aramco άσκησαν έντονες πιέσεις κατά της συμφωνίας.
Τι σχέση είχε με όλα αυτά η επίθεση στο Περού;
Εδώ βρίσκεται και μία από τις μεγαλύτερες συγχύσεις που δημιουργήθηκαν γύρω από την ιστορία του Ωνάση. Το περιστατικό στο Περού συνέβη επίσης το 1954, αλλά δεν αφορούσε τα δεξαμενόπλοια της συμφωνίας με τη Σαουδική Αραβία.
Αφορούσε τον φαλαινοθηρικό στόλο του Ωνάση, ο οποίος εκείνη την περίοδο δραστηριοποιούνταν στις δυτικές ακτές της Νότιας Αμερικής.
Το Περού είχε διακηρύξει δικαιώματα σε μια θαλάσσια ζώνη που έφτανε έως και 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές του. Τον Νοέμβριο του 1954 οι περουβιανές αρχές υποστήριξαν ότι πλοία του Ωνάση κυνηγούσαν φάλαινες χωρίς άδεια μέσα σε αυτή τη ζώνη.
Το πολεμικό ναυτικό του Περού κινήθηκε για να σταματήσει τον στόλο, ενώ χρησιμοποιήθηκαν και αεροσκάφη. Σύγχρονες αναφορές περιγράφουν πυρά εναντίον ορισμένων μικρότερων φαλαινοθηρικών σκαφών και βόμβες που έπεσαν κοντά στο μεγάλο πλοίο-εργοστάσιο, αναγκάζοντας τελικά μέρος του στόλου να κατευθυνθεί σε περουβιανό λιμάνι.
Οι περουβιανές αρχές επέβαλαν πρόστιμο περίπου 3 εκατομμυρίων δολαρίων. Η υπόθεση απέκτησε διεθνείς διαστάσεις, επειδή εκείνη την εποχή η έκταση των χωρικών και οικονομικών δικαιωμάτων των κρατών στη θάλασσα αποτελούσε ακόμη αντικείμενο έντονης διαμάχης.
Πώς η ασφάλιση περιόρισε τις απώλειες του Ωνάση;
Το εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας είναι ότι ο Ωνάσης είχε φροντίσει να ασφαλίσει τον φαλαινοθηρικό στόλο του απέναντι στον κίνδυνο κατάσχεσης. Σύγχρονα δημοσιεύματα αναφέρουν ότι είχε εξασφαλίσει ασφαλιστική κάλυψη ύψους έως περίπου 15 εκατομμυρίων δολαρίων μέσω των Lloyd’s του Λονδίνου.
Μετά την καταβολή του προστίμου στο Περού, ο Ωνάσης δήλωσε ότι οι ασφαλιστές τον αποζημίωσαν. Αναφέρθηκε επίσης πρόσθετη καταβολή περίπου ενός εκατομμυρίου δολαρίων για τον χρόνο κατά τον οποίο τα πλοία δεν μπορούσαν να εργάζονται.
Αυτό όμως διαφέρει σημαντικά από τη γνωστή ιστορία ότι ο Ωνάσης «κέρδισε 50 εκατομμύρια δολάρια» επειδή είχε προβλέψει ότι τα πλοία του θα βομβαρδίζονταν. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να επιβεβαιώνουν έναν τέτοιο αριθμό ή ότι η ασφάλιση είχε συναφθεί μόλις 24 ώρες πριν ειδικά για αεροπορική επίθεση.
Πώς τελείωσε η μεγάλη σύγκρουση για το σαουδαραβικό πετρέλαιο;
Παράλληλα με το περιστατικό του Περού, η πολύ σημαντικότερη εμπορική σύγκρουση γύρω από τη συμφωνία της Σαουδικής Αραβίας συνεχιζόταν. Η Aramco αρνήθηκε ουσιαστικά να αποδεχθεί τα δικαιώματα που είχαν δοθεί στην εταιρεία του Ωνάση και η διαφορά οδηγήθηκε σε διεθνή διαιτησία.
Η διαδικασία κράτησε χρόνια. Στις 23 Αυγούστου 1958 το διαιτητικό δικαστήριο αποφάσισε υπέρ της Aramco στα βασικά σημεία της διαφοράς. Έκρινε ότι η Σαουδική Αραβία δεν μπορούσε να επιβάλει στην Aramco τη χρησιμοποίηση των πλοίων της SATCO με τρόπο που παραβίαζε τα δικαιώματα της παλαιότερης πετρελαϊκής παραχώρησης.
Έτσι, το φιλόδοξο σχέδιο του Ωνάση δεν εξελίχθηκε τελικά όπως είχε σχεδιαστεί. Η πραγματική ιστορία, όμως, είναι ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρουσα από τον μύθο: ένας Έλληνας εφοπλιστής κατάφερε να δημιουργήσει μια συμφωνία αρκετά σημαντική ώστε να προκαλέσει την κινητοποίηση της Aramco, ανταγωνιστών του και της ίδιας της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών.
