Υπάρχει πράγματι μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στην οικονομική προνοητικότητα και στην τσιγκουνιά. Το να προσέχει κάποιος τα χρήματά του, να αποταμιεύει και να αποφεύγει περιττές αγορές δεν είναι ελάττωμα. Μπορεί να είναι ένδειξη υπευθυνότητας.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο φόβος να ξοδέψουμε γίνεται τόσο ισχυρός ώστε να μας εμποδίζει να απολαμβάνουμε πράγματα που μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά, να φροντίζουμε σωστά τον εαυτό μας ή να συμμετέχουμε ισότιμα στις σχέσεις μας.
Τσιγκουνιά και οικονομία δεν είναι το ίδιο πράγμα
Ένας οικονομικός άνθρωπος σκέφτεται πριν ξοδέψει. Βάζει προτεραιότητες, συγκρίνει τιμές, αποταμιεύει και αποφεύγει τις αγορές που δεν θεωρεί σημαντικές.
Αυτό μπορεί να είναι μια απολύτως υγιής στάση.
Η τσιγκουνιά έχει διαφορετικό χαρακτήρα. Η αποφυγή της δαπάνης γίνεται σχεδόν αυτοσκοπός, ακόμη και όταν υπάρχουν χρήματα και η συγκεκριμένη δαπάνη αφορά μια πραγματική ανάγκη ή κάτι που έχει ουσιαστική αξία.
Δεν υπάρχει βέβαια μια αντικειμενική γραμμή που να μας λέει από ποιο ποσό και μετά κάποιος είναι «τσιγκούνης». Μεγαλύτερη σημασία έχει το πώς η σχέση του με τα χρήματα επηρεάζει την καθημερινότητα και τις σχέσεις του.
Ο τσιγκούνης στην τσέπη είναι απαραίτητα τσιγκούνης και στην ψυχή;
Όχι. Πρόκειται περισσότερο για μια λαϊκή γενίκευση παρά για έναν ψυχολογικό κανόνα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι εξαιρετικά προσεκτικός με τα χρήματα αλλά να δίνει απλόχερα χρόνο, βοήθεια, προσοχή και συναίσθημα.
Μπορεί επίσης να ισχύει το αντίστροφο. Κάποιος μπορεί να κάνει ακριβά δώρα και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να προσφέρει ουσιαστική στήριξη, χρόνο ή ενδιαφέρον.
Η οικονομική γενναιοδωρία και η συναισθηματική γενναιοδωρία μπορεί να συνδέονται σε ορισμένους ανθρώπους, αλλά δεν είναι το ίδιο χαρακτηριστικό.
Γιατί κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται τόσο πολύ να ξοδέψουν;
Δεν υπάρχει μία απάντηση.
Για κάποιους, τα χρήματα συνδέονται έντονα με την αίσθηση ασφάλειας. Αν έχουν μεγαλώσει σε οικογένεια όπου υπήρχε οικονομική αβεβαιότητα, μπορεί να αισθάνονται ότι κάθε ποσό που φεύγει δημιουργεί κίνδυνο.
Άλλοι μπορεί απλώς να έχουν μάθει από μικροί ότι το να ξοδεύεις είναι «κακό» και το να αποταμιεύεις είναι πάντα «σωστό».
Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που απολαμβάνουν πραγματικά τη λιτή ζωή και δεν αισθάνονται ότι στερούνται κάτι. Αυτό από μόνο του δεν είναι πρόβλημα.
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή πριν χαρακτηρίσουμε κάποιον «τσιγκούνη». Το ίδιο εξωτερικό αποτέλεσμα μπορεί να έχει πολύ διαφορετική εσωτερική αιτία.
Πότε η οικονομία αρχίζει να περιορίζει τη ζωή;
Ένα καλό ερώτημα είναι όχι «πόσο ξοδεύω;» αλλά «τι μου κοστίζει το να μη ξοδεύω;».
Η υπερβολική φειδώ μπορεί να γίνει πρόβλημα όταν κάποιος:
- αποφεύγει απαραίτητες δαπάνες για την υγεία ή την ασφάλειά του,
- στερείται συνεχώς πράγματα που αντικειμενικά μπορεί να πληρώσει,
- περιμένει συστηματικά από άλλους να καλύπτουν το δικό του μερίδιο,
- δημιουργεί συγκρούσεις για μικρά ποσά,
- αισθάνεται υπερβολικό άγχος κάθε φορά που πρέπει να ξοδέψει,
- μετρά κάθε σχέση αποκλειστικά σε χρήματα και ανταλλάγματα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το θέμα δεν είναι πλέον απλώς η αποταμίευση. Η σχέση με τα χρήματα αρχίζει να επηρεάζει την ποιότητα ζωής.
Τι σημαίνει πραγματικά γενναιοδωρία;
Η γενναιοδωρία δεν μετριέται μόνο σε ευρώ.
Μπορεί να είναι χρήματα, αλλά μπορεί επίσης να είναι χρόνος, προσοχή, γνώση, υποστήριξη ή μια μικρή καθημερινή πράξη που διευκολύνει έναν άλλο άνθρωπο.
Ένας άνθρωπος με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες μπορεί να είναι βαθιά γενναιόδωρος. Και ένας άνθρωπος με πολλά χρήματα μπορεί να δίνει μεγάλα ποσά χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι είναι συναισθηματικά διαθέσιμος.
Αυτό που έχει σημασία είναι η προθυμία να μοιραστούμε κάτι που έχει πραγματική αξία για εμάς όταν το επιλέγουμε ελεύθερα.
Η προσφορά μπορεί πράγματι να μας κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα
Η ψυχολογική έρευνα έχει εξετάσει αν το να βοηθάμε τους άλλους συνδέεται με καλύτερη ευεξία.
Μεγάλες ανασκοπήσεις έχουν βρει μια θετική σχέση ανάμεσα στην προκοινωνική συμπεριφορά και την ψυχολογική ευεξία. Το αποτέλεσμα όμως δεν είναι τεράστιο ούτε ίδιο για όλους.
Παίζουν ρόλο το γιατί βοηθά κάποιος, σε ποιον βοηθά και αν αισθάνεται ότι είχε πραγματική επιλογή.
Η προσφορά που γίνεται επειδή το θέλουμε είναι διαφορετική από την προσφορά που γίνεται επειδή αισθανόμαστε πίεση, ενοχή ή υποχρέωση.
Τι δείχνουν οι μελέτες για τα χρήματα;
Μια ενδιαφέρουσα σειρά ερευνών έχει εξετάσει το λεγόμενο prosocial spending, δηλαδή τη δαπάνη χρημάτων προς όφελος άλλων ανθρώπων.
Σε αρκετές μελέτες, όσοι χρησιμοποίησαν ένα ποσό για άλλους ανέφεραν μεγαλύτερη θετική διάθεση από όσους το ξόδεψαν για τον εαυτό τους.
Το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμούς.
Ωστόσο, μεταγενέστερες επαναλήψεις έδειξαν ότι η διαφορά μπορεί να είναι μικρή και ότι δεν εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε πείραμα.
Άρα δεν υπάρχει ένας απλός κανόνας ότι «όσο περισσότερα δίνεις τόσο πιο ευτυχισμένος γίνεσαι».
Η γενναιοδωρία δεν είναι επένδυση που εγγυάται απόδοση
Μια συνηθισμένη φράση λέει ότι «ό,τι δίνεις επιστρέφει».
Μπορεί να είναι όμορφη σαν ιδέα, αλλά η ζωή δεν λειτουργεί σαν λογαριασμός όπου κάθε καλή πράξη επιστρέφει με τόκο.
Μπορεί να βοηθήσετε κάποιον και να μην πάρετε ποτέ κάτι πίσω. Μπορεί ένας άνθρωπος να ξεχάσει την προσφορά σας ή ακόμη και να σας απογοητεύσει αργότερα.
Αυτό δεν κάνει την πράξη σας χωρίς αξία.
Σημαίνει απλώς ότι η γενναιοδωρία έχει περισσότερο νόημα όταν δεν βασίζεται στην απαίτηση ότι το αποτέλεσμα θα είναι πάντα ανταποδοτικό.
Το να δίνεις δεν σημαίνει να αφήνεις τους άλλους να σε εκμεταλλεύονται
Υπάρχει και το αντίθετο άκρο.
Μερικές φορές παρουσιάζουμε τη γενναιοδωρία σαν να σημαίνει ότι πρέπει συνεχώς να δίνουμε χρήματα, χρόνο ή ενέργεια χωρίς να έχουμε δικαίωμα να πούμε «όχι».
Αυτό δεν είναι απαραίτητο.
Υγιής γενναιοδωρία μπορεί να συνυπάρχει με ξεκάθαρα όρια.
Μπορείτε να βοηθήσετε κάποιον και ταυτόχρονα να αρνηθείτε μια απαίτηση που θεωρείτε άδικη.
Μπορείτε να είστε γενναιόδωροι και παράλληλα να προστατεύετε τις αποταμιεύσεις σας.
Μπορείτε να προσφέρετε χωρίς να αναλαμβάνετε διαρκώς τις υποχρεώσεις των άλλων.
Ούτε η λιτότητα είναι αρετή από μόνη της ούτε η σπατάλη γενναιοδωρία
Το πόσα χρήματα ξοδεύουμε δεν αποκαλύπτει από μόνο του την ποιότητα του χαρακτήρα μας.
Η σπατάλη δεν είναι γενναιοδωρία.
Η αποταμίευση δεν είναι τσιγκουνιά.
Και η οικονομική δυσκολία δεν πρέπει ποτέ να συγχέεται με απροθυμία να δώσει κάποιος.
Ένας άνθρωπος που δεν έχει τη δυνατότητα να πληρώσει μια έξοδο μπορεί να είναι πολύ πιο γενναιόδωρος από κάποιον που πληρώνει τα πάντα μόνο και μόνο για να εντυπωσιάσει.
Πώς αλλάζει μια υπερβολικά περιοριστική σχέση με τα χρήματα;
Αν κάποιος αισθάνεται ότι η ανάγκη του να κρατά κάθε ευρώ τον στερεί από εμπειρίες ή δημιουργεί προβλήματα στις σχέσεις του, μπορεί να ξεκινήσει με πολύ μικρές αλλαγές.
Ξεχωρίστε την ανάγκη από τον φόβο
Πριν απορρίψετε μια δαπάνη, αναρωτηθείτε:
«Δεν μπορώ πραγματικά να το πληρώσω ή απλώς δυσκολεύομαι συναισθηματικά να αποχωριστώ τα χρήματα;»
Δεν είναι πάντα η ίδια απάντηση.
Δημιουργήστε χώρο και για απόλαυση
Ένας προϋπολογισμός δεν χρειάζεται να περιλαμβάνει μόνο λογαριασμούς και αποταμίευση. Μπορεί να προβλέπει ένα μικρό ποσό για διασκέδαση, εμπειρίες ή δώρα χωρίς ενοχή.
Δοκιμάστε μικρές πράξεις προσφοράς
Η γενναιοδωρία δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με μεγάλο χρηματικό ποσό.
Μπορεί να είναι ένας καφές για έναν φίλο, λίγος χρόνος για έναν άνθρωπο που χρειάζεται βοήθεια ή μια μικρή πράξη που γίνεται χωρίς να περιμένουμε ανταπόδοση.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πόσα κρατάμε αλλά γιατί
Η σχέση με τα χρήματα λέει πράγματι κάτι για εμάς, αλλά όχι τόσο απλά όσο υπονοεί η φράση «τσιγκούνης στην τσέπη, τσιγκούνης στην ψυχή».
Πίσω από την υπερβολική φειδώ μπορεί να βρίσκεται φόβος. Πίσω από την αποταμίευση μπορεί να βρίσκεται σοβαρότητα και προνοητικότητα. Πίσω από μια μεγάλη δωρεά μπορεί να βρίσκεται ειλικρινής γενναιοδωρία ή απλώς ανάγκη για αναγνώριση.
Γι’ αυτό η πραγματική διαφορά δεν βρίσκεται στο ποσό που δίνουμε.
Βρίσκεται στο αν τα χρήματα υπηρετούν τη ζωή μας ή αν τελικά η ζωή μας οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από τον φόβο να μη χάσουμε χρήματα.
Η γενναιοδωρία έχει αξία όταν είναι ελεύθερη επιλογή
Δεν χρειάζεται να ξοδεύουμε απερίσκεπτα για να θεωρούμαστε γενναιόδωροι. Ούτε χρειάζεται να θυσιάζουμε την οικονομική μας ασφάλεια για να αποδείξουμε ότι έχουμε «μεγάλη καρδιά».
Η υγιής ισορροπία βρίσκεται κάπου στη μέση: να μπορούμε να κρατάμε όταν χρειάζεται, να δίνουμε όταν το επιλέγουμε και να μην αφήνουμε ούτε τον φόβο ούτε την επίδειξη να αποφασίζουν για εμάς.
Γιατί η πραγματική αφθονία ίσως δεν βρίσκεται ούτε στο να κρατάμε τα πάντα ούτε στο να τα μοιράζουμε όλα.
Βρίσκεται στην ελευθερία να κάνουμε και τα δύο χωρίς φόβο.
