Ήταν σχεδόν αδιανόητο, όταν ήμασταν παιδιά, να τελειώσουν οι καλοκαιρινές διακοπές χωρίς να ανεβούμε στη Γιάτρισσα. Το προσκύνημα στην Παναγία, ψηλά στον Ταΰγετο, ήταν συνδεδεμένο με το τέλος του καλοκαιριού, αλλά και με μια ολόκληρη τελετουργία που δύσκολα ξεχνιέται.
Εκείνα τα χρόνια δεν υπήρχε δρόμος από τη δυτική πλευρά της μονής και ο ποδαρόδρομος ήταν ουσιαστικά η μοναδική επιλογή. Για τους μεγαλύτερους ήταν προσκύνημα και τάμα. Για εμάς τα παιδιά ήταν μαζί περιπέτεια, εκδρομή και μια διαδρομή γεμάτη ιστορίες.
Τα παλιά μονοπάτια προς τη Γιάτρισσα
Δύο μονοπάτια οδηγούσαν τότε στο μοναστήρι. Το ένα περνούσε από τη Φινάσια και το Καρυοβούνι και το άλλο ξεκινούσε από τη Μηλιά. Το μονοπάτι της Μηλιάς ήταν συνήθως καθαρότερο και συντομότερο και γι’ αυτό το προτιμούσαν πολλοί προσκυνητές.
Με τα χρόνια η πρόσβαση στη μονή άλλαξε σημαντικά. Υπάρχουν πλέον οδικές διαδρομές από την πλευρά της Λακωνίας, ενώ δρόμος συνδέει και τη Μηλιά με τη μονή. Το τοπίο όμως παραμένει εκείνο του ορεινού Ταΰγετου, με δάση, απότομες πλαγιές και σημεία απ’ όπου το βλέμμα ανοίγεται προς τη Μάνη και τη θάλασσα.
Η ίδια η μονή βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 1.000 μέτρων, κοντά στα όρια Λακωνίας και Μεσσηνίας. Η θέση της είναι από εκείνες που σε κάνουν να σταματάς για λίγο και απλώς να κοιτάζεις.
Στην παλιά διαδρομή υπήρχαν όμως και άλλα «αξιοθέατα», τουλάχιστον στα μάτια των παιδιών. Το απολιθωμένο φίδι, τα «δίδυμα αδέρφια» και παράξενοι βράχοι αποκτούσαν ζωή μέσα από τις ιστορίες των μεγαλύτερων.
Δεν ήταν ιστορικά γεγονότα αλλά θρύλοι που περνούσαν από γενιά σε γενιά. Οι πέτρες αποκτούσαν ιστορίες αμαρτίας, τιμωρίας και θαύματος και το μονοπάτι γινόταν ένας ολόκληρος κόσμος λαϊκής παράδοσης.

Οι ιστορίες των γιαγιάδων και η στάση στην πηγή
Οι μεγαλύτερες γυναίκες της παρέας αναλάμβαναν κάθε χρόνο να μυήσουν τους νεότερους στα σημάδια και στους θρύλους του μονοπατιού. Οι αφηγήσεις τους είχαν άλλοτε θρησκευτικό χαρακτήρα και άλλοτε έμοιαζαν με παλιές λαϊκές ιστορίες που είχαν στόχο να κάνουν τα παιδιά λίγο πιο προσεκτικά και πειθαρχημένα.
Για λίγα λεπτά συνήθως τα κατάφερναν. Ύστερα η ορμή της παιδικής ηλικίας νικούσε τον φόβο και τα παιδιά έτρεχαν πάλι μπροστά, αφήνοντας μητέρες και γιαγιάδες στον δικό τους, πιο αργό ρυθμό.
Το σημείο συνάντησης ήταν η πηγή, περίπου στα δύο τρίτα της παλιάς διαδρομής. Εκεί, κάτω από καρυδιές και έλατα, σταματούσαμε για νερό και φαγητό.
Παξιμάδια με λάδι, ντομάτα και τυρί έβγαιναν από τις τσάντες. Μαζί τους οι γυναίκες κουβαλούσαν και όλα όσα είχαν τάξει να προσφέρουν: μια εικόνα, μια κουβέρτα, ένα αντικείμενο χρήσιμο για το μοναστήρι ή οτιδήποτε είχαν υποσχεθεί στην Παναγία.
Άλλες ανέβαιναν ξυπόλυτες επειδή έτσι είχαν κάνει το τάμα τους. Άλλες κουβαλούσαν πράγματα που προορίζονταν όχι για τις ίδιες, αλλά για τη μονή και τους άλλους προσκυνητές.
Ίσως αυτή να είναι και μία από τις πιο δυνατές αναμνήσεις εκείνων των χρόνων: μια ατελείωτη σειρά ανθρώπων να ανεβαίνει στο βουνό, ο καθένας με τον δικό του κόπο, την προσευχή και την προσωπική του ιστορία.
Η Αγγέλω που ανέβαινε πρώτη
Επικεφαλής των γυναικών ήταν συχνά η Αγγέλω. Μια δυνατή εβδομηντάρα με αντοχές που ζήλευαν ακόμη και πολύ νεότεροι άνθρωποι.
Ανέβαινε μπροστά από τις υπόλοιπες, τις πείραζε όταν καθυστερούσαν και, όταν δεν αστειευόταν, τραγουδούσε δυνατά. Ακόμη και τα παιδιά τη θαύμαζαν.
Η διαδρομή που τα γρήγορα παιδικά πόδια μπορούσαν να καλύψουν περίπου σε μία ώρα γινόταν εύκολα δίωρη με τις στάσεις, τις ιστορίες και το φαγητό. Για τις μεγαλύτερες γυναίκες μπορούσε να διαρκέσει πολύ περισσότερο.
Και ύστερα, έπειτα από όλον αυτόν τον κόπο, εμφανιζόταν το μοναστήρι.
Το μοναστήρι ψηλά στον Ταΰγετο
Η Παναγία η Γιάτρισσα είναι ανδρική μονή και βρίσκεται κοντά στα διοικητικά όρια Λακωνίας και Μεσσηνίας. Πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά το Γενέσιο της Θεοτόκου.
Το πότε ακριβώς ιδρύθηκε η μονή δεν είναι ιστορικά εξακριβωμένο. Σύμφωνα με εκκλησιαστικές και τοπικές παραδόσεις, στην περιοχή υπήρχε κατά την αρχαιότητα ιερό αφιερωμένο στην Αθηνά. Οι αφηγήσεις για τη μετατροπή του αρχαίου ιερού σε χριστιανικό χώρο λατρείας ανήκουν σε μεγάλο βαθμό στην παράδοση που συνοδεύει την ιστορία της μονής.
Για τον προσκυνητή, όμως, εκείνο που μένει περισσότερο είναι η ίδια η τοποθεσία: το πέτρινο συγκρότημα, η θέα, ο αέρας του βουνού και η αίσθηση απομόνωσης από τον υπόλοιπο κόσμο.
Στο εσωτερικό της μονής φυλάσσεται παλαιά εικόνα με παράσταση του Γενεσίου της Θεοτόκου, την οποία οι πιστοί τιμούν ιδιαίτερα και συνδέουν με πολυάριθμες παραδόσεις και αφηγήσεις θαυμάτων.

Προσευχή, πανηγύρι και βιολιά
Η πανήγυρη της Γιάτρισσας δεν ήταν μόνο η εκκλησιαστική ακολουθία. Έξω από το μοναστήρι υπήρχαν για χρόνια μουσικές, φαγητό και παρέες, δημιουργώντας εκείνο το ιδιαίτερο μείγμα κατάνυξης και λαϊκού πανηγυριού που χαρακτήριζε πολλές παλιές θρησκευτικές γιορτές.
Λαμπάδες, λιβάνι, τάματα, άρτοι και προσφορές συνυπήρχαν με τα βιολιά και τις συζητήσεις έξω από τον ναό. Για τα παιδιά όλα αυτά αποτελούσαν μία ενιαία εμπειρία: την ανάβαση, την κούραση, την προσευχή και ύστερα τη χαρά του πανηγυριού.
Η Γιάτρισσα δεν ήταν μόνο ένας τόπος στον χάρτη. Για πολλές οικογένειες της Μάνης ήταν κομμάτι της ετήσιας ζωής τους και ένας τόπος στον οποίο επέστρεφαν ξανά και ξανά.
Οι μνήμες από τον Μητροπολίτη Σωτήριο
Ξεχωριστή θέση στις αναμνήσεις των παλαιότερων κατέχει ο μακαριστός Μητροπολίτης Γυθείου και Οιτύλου Σωτήριος Κίτσος, ο οποίος υπηρέτησε τη Μητρόπολη από το 1965 έως το 1996.
Όσοι τον γνώρισαν τον θυμούνται ως έναν ιδιαίτερα προσιτό άνθρωπο, που επισκεπτόταν χωριά, συζητούσε με τους κατοίκους και είχε ιδιαίτερη σχέση με τη Γιάτρισσα.
Μία από τις ιστορίες που έμειναν στην τοπική μνήμη αφορά τους προσκυνητές που, εξαντλημένοι από την πεζοπορία και το πανηγύρι, αποκοιμιούνταν στα κελιά την ώρα της αγρυπνίας.
Ο Σωτήριος, σύμφωνα με την αφήγηση, περνούσε από τα κελιά κρατώντας ένα μεγάλο μάτσο βασιλικό και τους ράντιζε γενναιόδωρα με αγιασμό. Το ξαφνικό ξύπνημα προκαλούσε πρώτα πανικό και ύστερα γέλια, όταν οι μισοκοιμισμένοι προσκυνητές συνειδητοποιούσαν ποιος βρισκόταν μπροστά τους.
Άλλη γνωστή ιστορία αφορά τα βιολιά του πανηγυριού. Λέγεται ότι κάποια περίοδο ο Σωτήριος θέλησε να περιορίσει τα όργανα επειδή θεωρούσε ότι δεν ταίριαζαν με τον χαρακτήρα της μονής.
Ένας κτηνοτρόφος της περιοχής, ο Στράτης, του ζήτησε να αλλάξει γνώμη, εξηγώντας ότι το πανηγύρι της Γιάτρισσας ήταν μία από τις λίγες μεγάλες χαρές τους μέσα στη χρονιά.
«Ποιμένας εγώ, ποιμένας κι εσύ, θα τα βρούμε», φέρεται να του απάντησε ο μητροπολίτης.
Και ο Στράτης, ετοιμόλογος, του αποκρίθηκε: «Αφού είμαστε ποιμένες κι οι δύο, δεν αλλάζουμε γκλίτσες;».
Η ιστορία λέει ότι το αστείο άρεσε στον Σωτήριο και τα όργανα συνέχισαν να παίζουν, με ορισμένους περιορισμούς ώστε να μην εμποδίζονται οι ακολουθίες.

Ένα προσκύνημα δεμένο με τη ζωή της Μάνης
Στα παλιότερα χρόνια οι εκκλησιαστικές ακολουθίες συγκέντρωναν ψάλτες και πιστούς από διαφορετικές περιοχές της Μάνης. Υπήρχαν οικογένειες που βάφτιζαν εκεί παιδιά τα οποία είχαν τάξει στην Παναγία και άνθρωποι που επέστρεφαν κάθε χρόνο επειδή έτσι είχαν μάθει από τους γονείς και τους παππούδες τους.
Μέσα σε αυτές τις αναμνήσεις χωρούν και περιστατικά που σήμερα προκαλούν χαμόγελο. Ιεράρχες, ψάλτες, ηλικιωμένες γυναίκες, παιδιά, κτηνοτρόφοι και επισκέπτες αποτελούσαν ένα παράξενο αλλά δεμένο πλήθος που ανέβαινε στον Ταΰγετο για τον ίδιο προορισμό.
Η Παναγία η Γιάτρισσα παραμένει ένας από τους ιστορικούς τόπους προσκυνήματος της Μάνης. Για άλλους σημαίνει βαθιά πίστη, για άλλους οικογενειακή παράδοση και για άλλους μια επιστροφή στις αναμνήσεις των παιδικών χρόνων.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η ιδιαίτερη δύναμη αυτού του τόπου. Η ικεσία συναντά την ευχαριστία, η πίστη τη μνήμη, το κερί τα βιολιά και η κουραστική ανάβαση τη χαρά της άφιξης.
Για όσους μεγάλωσαν με αυτή τη διαδρομή, η Γιάτρισσα δεν είναι απλώς ένα μοναστήρι ψηλά στον Ταΰγετο. Είναι οι γιαγιάδες με τα τάματα, τα παιδιά που έτρεχαν μπροστά, το κρύο νερό της πηγής, τα παξιμάδια στη στάση, οι ιστορίες του μονοπατιού και εκείνη η πρώτη εικόνα της μονής ύστερα από ώρες πεζοπορίας.












