Κάθε γονιός θέλει να μεγαλώσει ένα παιδί που σέβεται τους άλλους, αναλαμβάνει ευθύνες και γνωρίζει τα όριά του. Πολλές φορές, όμως, στην προσπάθεια να επιβάλει την πειθαρχία, μπορεί να γίνει υπερβολικά αυστηρός. Και τότε δημιουργείται ένα σημαντικό ερώτημα: το παιδί μαθαίνει να συμπεριφέρεται σωστά ή απλώς φοβάται την αντίδραση του γονέα;
Η αυστηρή ανατροφή δεν επηρεάζει όλα τα παιδιά με τον ίδιο τρόπο. Όταν όμως βασίζεται στις συνεχείς επικρίσεις, στις απειλές και στις σκληρές τιμωρίες, μπορεί να επιβαρύνει την αυτοεκτίμηση και την εμπιστοσύνη ανάμεσα στον γονέα και το παιδί. Υπάρχει, ωστόσο, τρόπος να διατηρούνται οι κανόνες χωρίς να χάνεται η ζεστασιά μέσα στην οικογένεια.
Πότε η αυστηρότητα γίνεται πρόβλημα για το παιδί;
Δεν είναι κακό να υπάρχουν κανόνες στο σπίτι. Τα παιδιά χρειάζονται καθοδήγηση, σταθερότητα και ξεκάθαρα όρια για να γνωρίζουν τι επιτρέπεται και τι όχι. Υπάρχει όμως μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον γονέα που εξηγεί τους κανόνες με ηρεμία και σε εκείνον που απαιτεί απόλυτη υπακοή χωρίς να επιτρέπει συζήτηση.
Η δεύτερη περίπτωση θυμίζει την αυταρχική ανατροφή, στην οποία κυριαρχούν ο έντονος έλεγχος και η περιορισμένη ανταπόκριση στις συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού. Όταν μάλιστα χρησιμοποιούνται συστηματικά απειλές, προσβολές ή ταπεινωτικές τιμωρίες, η σχέση μπορεί να επιβαρυνθεί σημαντικά. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συστήνει στους γονείς να αποφεύγουν τέτοιες πρακτικές και να προτιμούν τη θετική καθοδήγηση.
Γιατί ένα παιδί μπορεί να σταματήσει να μιλά στους γονείς του;
Φανταστείτε ένα παιδί που πήρε χαμηλό βαθμό στο σχολείο και φοβάται να το πει στο σπίτι. Αν πιστεύει ότι θα ακολουθήσουν φωνές, χαρακτηρισμοί ή υπερβολική τιμωρία, μπορεί να προσπαθήσει να κρύψει αυτό που συνέβη. Έτσι, αντί να ζητήσει βοήθεια, αρχίζει να αποφεύγει μια δύσκολη συζήτηση.
Όταν τέτοιες εμπειρίες επαναλαμβάνονται, ορισμένα παιδιά μπορεί να γίνουν πιο επιφυλακτικά απέναντι στους γονείς τους. Δεν σημαίνει ότι θα απομακρυνθεί κάθε παιδί που μεγαλώνει σε αυστηρό περιβάλλον. Ωστόσο, η συνεχής ανησυχία για την αντίδραση του γονέα μπορεί να δυσκολέψει την ειλικρινή επικοινωνία και την ανάπτυξη εμπιστοσύνης.
Πώς μπορεί η συνεχής κριτική να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση;
Η αυτοεκτίμηση ενός παιδιού διαμορφώνεται μέσα από πολλές εμπειρίες, ανάμεσά τους και ο τρόπος με τον οποίο του συμπεριφέρονται οι σημαντικοί άνθρωποι της ζωής του. Όταν ακούει συχνά ότι είναι τεμπέλικο, ανίκανο ή ότι δεν κάνει τίποτα σωστά, υπάρχει κίνδυνος να αρχίσει να υιοθετεί αυτή την αρνητική εικόνα για τον εαυτό του.
Χρειάζεται να ξεχωρίζουμε την κριτική μιας συμπεριφοράς από την απόρριψη του ίδιου του παιδιού. Άλλο είναι να πείτε «δεν ήταν σωστό που μίλησες άσχημα» και άλλο «είσαι αγενής και δεν πρόκειται να αλλάξεις». Στην πρώτη περίπτωση διορθώνετε μια πράξη, ενώ στη δεύτερη βάζετε μια αρνητική ταμπέλα στο παιδί.
Η πειθαρχία δεν χρειάζεται φόβο για να λειτουργήσει
Ένα συνηθισμένο δίλημμα των γονιών είναι αν πρέπει να γίνουν πιο αυστηροί για να τους ακούει το παιδί. Όμως η πειθαρχία δεν ταυτίζεται με την τιμωρία. Σκοπός της είναι να βοηθήσει το παιδί να καταλάβει τις συνέπειες των επιλογών του και σταδιακά να μάθει να ρυθμίζει τη συμπεριφορά του.
Για παράδειγμα, αν ένα παιδί αφήνει συνεχώς τα παιχνίδια του στο πάτωμα, μπορείτε να του εξηγήσετε ότι πρέπει να τα μαζεύει πριν ξεκινήσει μια άλλη δραστηριότητα. Με σταθερή υπενθύμιση, βοήθεια ανάλογη με την ηλικία του και συνέπεια, του δίνετε την ευκαιρία να εξασκηθεί στην υπευθυνότητα. Δεν χρειάζεται να το φοβίσετε ή να το προσβάλετε για να καταλάβει τον κανόνα.
Πώς να βάλετε όρια χωρίς συνεχείς φωνές και τιμωρίες;
Οι κανόνες λειτουργούν καλύτερα όταν είναι λίγοι, σαφείς και κατάλληλοι για την ηλικία του παιδιού. Ένα μικρό παιδί χρειάζεται πιο απλές οδηγίες και συχνότερες υπενθυμίσεις, ενώ ένας έφηβος μπορεί να συμμετέχει περισσότερο στη συζήτηση για τα οικογενειακά όρια. Σε κάθε ηλικία, βοηθά να γνωρίζει τι περιμένετε από εκείνο και για ποιον λόγο.
Αντί να λέτε συνεχώς «μην το κάνεις», δοκιμάστε να εξηγείτε τι θέλετε να κάνει το παιδί. Για παράδειγμα, «μίλα πιο ήρεμα για να μπορέσουμε να συζητήσουμε» ή «τελείωσε πρώτα τις σχολικές σου υποχρεώσεις και μετά μπορούμε να κανονίσουμε τον ελεύθερο χρόνο σου». Οι συνέπειες πρέπει να είναι λογικές, αναλογικές και να μην περιλαμβάνουν σωματική τιμωρία ή εξευτελισμό.
Η σημασία της επικοινωνίας όταν το παιδί κάνει λάθος
Η στιγμή που ένα παιδί κάνει κάποιο λάθος είναι συχνά και μια ευκαιρία για μάθηση. Αντί να αντιδράσετε αμέσως με θυμό, προσπαθήστε πρώτα να καταλάβετε τι συνέβη. Ρωτήστε το παιδί τι σκέφτηκε, πώς ένιωσε και τι πιστεύει ότι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά την επόμενη φορά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογείτε κάθε συμπεριφορά ή ότι παραβλέπετε σοβαρά προβλήματα. Μπορείτε να είστε σταθεροί στις αποφάσεις σας και ταυτόχρονα να δείχνετε ότι ακούτε το παιδί. Όταν γνωρίζει ότι μπορεί να σας μιλήσει ακόμη κι αν έχει κάνει λάθος, γίνεται ευκολότερο να συνεργαστεί μαζί σας για την αντιμετώπιση μιας δυσκολίας.
Τι μπορείτε να κάνετε αν έχετε υπάρξει υπερβολικά αυστηροί;
Κανένας γονέας δεν αντιδρά πάντα με τον καλύτερο τρόπο. Υπάρχουν στιγμές έντασης, εξάντλησης και πίεσης, στις οποίες μπορεί να υψώσετε τη φωνή σας ή να πείτε κάτι που αργότερα μετανιώνετε. Το σημαντικό είναι να αναγνωρίσετε αυτό που συνέβη και να προσπαθήσετε να αλλάξετε την αντίδρασή σας.
Μπορείτε να πείτε στο παιδί: «Πριν σου μίλησα πολύ απότομα και δεν ήταν σωστό. Θέλω να συζητήσουμε ξανά αυτό που έγινε». Μια τέτοια συγγνώμη δεν σημαίνει ότι καταργείτε τον κανόνα που παραβιάστηκε. Δείχνει ότι ακόμη και οι μεγάλοι αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη συμπεριφορά τους και μπορούν να διορθώνουν τα λάθη τους.
Πώς χτίζεται μια σχέση εμπιστοσύνης που διαρκεί;
Η καλή σχέση με το παιδί δεν εξαρτάται μόνο από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζετε τις δύσκολες στιγμές. Χτίζεται και μέσα από την καθημερινή επαφή: ένα γεύμα μαζί, μια συζήτηση για το σχολείο, ένα παιχνίδι ή λίγα λεπτά στα οποία ακούτε το παιδί χωρίς να ασχολείστε με κάτι άλλο.
Δείξτε ενδιαφέρον για όσα το απασχολούν, αναγνωρίστε την προσπάθειά του και αφήστε χώρο για τη γνώμη του, ανάλογα με την ηλικία του. Η ζεστασιά δεν σημαίνει ότι πρέπει να είστε φίλοι χωρίς όρια. Σημαίνει ότι το παιδί γνωρίζει πως, ακόμη κι όταν διαφωνείτε, παραμένετε δίπλα του για να το καθοδηγήσετε και να το προστατεύσετε.
Τα όρια και η αγάπη μπορούν να συνυπάρχουν
Ένα παιδί δεν χρειάζεται έναν γονέα που του επιτρέπει τα πάντα, αλλά ούτε και έναν γονέα που προσπαθεί να ελέγχει κάθε του κίνηση μέσα από τον φόβο. Χρειάζεται καθοδήγηση που συνδυάζει τη σταθερότητα με τον σεβασμό και την κατανόηση. Οι κανόνες μπορούν να υπάρχουν χωρίς να γίνεται η καθημερινότητα μια συνεχής σύγκρουση.
Η σχέση γονέα και παιδιού χτίζεται σταδιακά, μέσα από μικρές και μεγάλες στιγμές. Και ίσως ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορεί να μάθει ένα παιδί είναι ότι μπορεί να κάνει λάθη, να αναλαμβάνει τις ευθύνες του και να ζητά βοήθεια, χωρίς να αμφιβάλλει για την αγάπη των γονιών του.
Πηγές: American Academy of Pediatrics – Effective Discipline to Raise Healthy Children · CDC – Tips for Relying on Routines and Rules · HealthyChildren.org – What’s the Best Way to Discipline My Child?
