Η εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου ήταν ένα από τα μεγαλύτερα εγχειρήματα της αρχαιότητας. Μέσα σε λίγα χρόνια ο μακεδονικός στρατός διένυσε τεράστιες αποστάσεις, από τη Μακεδονία και τη Μικρά Ασία μέχρι την Αίγυπτο, την Περσία, την Κεντρική Ασία και την Ινδία.
Μαζί με τους στρατιώτες ταξίδευαν όμως και άνθρωποι με εντελώς διαφορετικά καθήκοντα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν οι βηματιστές, ειδικοί που μετρούσαν τις αποστάσεις της πορείας και κατέγραφαν τις διαδρομές. Σε αντίθεση με όσα συχνά αναφέρονται, δεν αποτελούσαν επίλεκτη πολεμική μονάδα.
Ποιοι ήταν οι βηματιστές;
Η λέξη «βηματιστής» συνδέεται με το «βήμα» και περιγράφει αρκετά καλά τη βασική τους εργασία.
Οι βηματιστές ήταν ειδικοί στην καταμέτρηση μεγάλων αποστάσεων. Κατά τη διάρκεια της πορείας του στρατού μετρούσαν τα βήματά τους και από αυτά υπολόγιζαν την απόσταση που είχε διανυθεί.
Δεν πρέπει επομένως να τους φανταζόμαστε σαν γρήγορους πολεμιστές που έτρεχαν ανάμεσα στις φάλαγγες. Βρίσκονταν στο επιτελείο της εκστρατείας και το έργο τους ήταν περισσότερο τοπογραφικό και γεωγραφικό παρά πολεμικό.
Τι ακριβώς κατέγραφαν;
Η δουλειά τους δεν περιοριζόταν απλώς σε έναν αριθμό βημάτων.
Οι βηματιστές φαίνεται ότι κατέγραφαν:
- την απόσταση που είχε διανυθεί,
- την κατεύθυνση της πορείας,
- τους τόπους και τις πόλεις από τις οποίες περνούσε ο στρατός,
- τους ενδιάμεσους σταθμούς μιας διαδρομής.
Με αυτά τα στοιχεία μπορούσαν να δημιουργηθούν περιγραφές διαδρομών και να αποτυπωθεί πολύ καλύτερα η γεωγραφία των περιοχών από τις οποίες περνούσε η εκστρατεία.
Πώς μπορούσαν να μετρούν τόσο μεγάλες αποστάσεις;
Σήμερα χρησιμοποιούμε GPS, δορυφορικούς χάρτες και ηλεκτρονικά όργανα. Τον 4ο αιώνα π.Χ. κάτι τέτοιο φυσικά δεν υπήρχε.
Για μεγάλες χερσαίες αποστάσεις μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η καταμέτρηση βημάτων. Ένας εκπαιδευμένος βηματιστής μπορούσε να γνωρίζει περίπου το μήκος του βηματισμού του και, μετρώντας τα βήματα μιας πορείας, να εκτιμήσει τη συνολική απόσταση.
Οι μετρήσεις δεν ήταν τέλειες με τα σημερινά δεδομένα. Το ανώμαλο έδαφος, οι ανηφόρες, οι στροφές και οι αλλαγές στον ρυθμό μπορούσαν να δημιουργήσουν αποκλίσεις.
Παρόλα αυτά, οι αρχαίοι αυτοί μετρητές φαίνεται ότι είχαν αναπτύξει εντυπωσιακή ικανότητα για τα μέσα της εποχής.
Γνωρίζουμε τα ονόματα κάποιων βηματιστών;
Ναι. Οι αρχαίες και μεταγενέστερες πηγές μάς έχουν διασώσει ορισμένα ονόματα ανθρώπων που συνδέονται με τις μετρήσεις της εκστρατείας.
Ανάμεσά τους αναφέρονται:
- ο Βαίτων,
- ο Διόγνητος,
- ο Αμύντας.
Δεν πρόκειται απλώς για ονόματα που εμφανίζονται σε έναν κατάλογο του μακεδονικού στρατού. Κάποιοι από αυτούς φαίνεται ότι κατέγραψαν την πορεία σε έργα που χρησιμοποιήθηκαν και αργότερα.
Τι έγραψε ο Βαίτων;
Για τον Βαίτωνα γνωρίζουμε ότι στην αρχαιότητα αναφερόταν ως «βηματιστής του Αλεξάνδρου».
Συνδέεται μάλιστα με έργο που έφερε τον τίτλο «Σταθμοί της πορείας του Αλεξάνδρου».
Ο όρος «σταθμός» μπορούσε να αναφέρεται σε ένα τμήμα ή στάδιο μιας διαδρομής. Έτσι τέτοιου είδους έργα λειτουργούσαν περίπου ως αρχαία οδοιπορικά, καταγράφοντας τη διαδοχή τόπων και αποστάσεων.
Ανάλογες καταγραφές αποδίδονται και στον Αμύντα, του οποίου έργα αναφέρονται με τίτλους που σχετίζονται με τους σταθμούς της Ασίας και της Περσίας.
Γιατί ήταν χρήσιμοι σε μια τόσο μεγάλη εκστρατεία;
Ο στρατός του Αλεξάνδρου δεν έκανε μία απλή πορεία από μια πόλη σε μια άλλη. Κινήθηκε επί χρόνια σε μια τεράστια περιοχή, περνώντας βουνά, ποτάμια, ερήμους και εντελώς άγνωστες στους περισσότερους Μακεδόνες περιοχές.
Η γνώση των αποστάσεων ήταν πολύτιμη.
Έδινε στο επιτελείο μια σαφέστερη εικόνα για:
- το πόσο είχε προχωρήσει η στρατιά,
- τις αποστάσεις ανάμεσα σε σημαντικούς σταθμούς,
- τη γενική κατεύθυνση μιας πορείας,
- την καταγραφή νέων διαδρομών.
Σε μια εποχή χωρίς σύγχρονους χάρτες, ακόμη και μια κατά προσέγγιση αλλά συστηματική καταγραφή είχε μεγάλη αξία.
Ήταν στρατιώτες που πολεμούσαν στις μάχες;
Δεν υπάρχουν ιστορικά στοιχεία που να υποστηρίζουν ότι οι βηματιστές αποτελούσαν ιδιαίτερη μάχιμη μονάδα του μακεδονικού στρατού.
Δεν πρέπει να συγχέονται με μονάδες όπως:
- οι πεζέταιροι της μακεδονικής φάλαγγας,
- οι υπασπιστές,
- οι τοξότες,
- οι Αγριάνες ακοντιστές,
- το ιππικό των Εταίρων.
Αυτές ήταν πραγματικές πολεμικές δυνάμεις με συγκεκριμένους ρόλους στο πεδίο της μάχης.
Οι βηματιστές ανήκαν περισσότερο στους ειδικούς που συνόδευαν την εκστρατεία και παρείχαν πληροφορίες στο ευρύτερο επιτελείο.
Πολέμησαν οι βηματιστές στα Γαυγάμηλα;
Δεν έχουμε τεκμηρίωση ότι οι βηματιστές χρησιμοποιήθηκαν ως ξεχωριστή πολεμική μονάδα στη Μάχη των Γαυγαμήλων.
Η νίκη του Αλεξάνδρου το 331 π.Χ. συνδέεται με τον συνδυασμό της μακεδονικής φάλαγγας, του ιππικού, των ελαφρών μονάδων και τους ελιγμούς που πραγματοποίησε η στρατιά απέναντι στον Δαρείο Γ΄.
Η ιδέα ότι οι βηματιστές «περικύκλωσαν» τις περσικές δυνάμεις ή δημιούργησαν ρήγματα στις γραμμές τους δεν στηρίζεται στις αρχαίες πηγές.
Γιατί δημιουργήθηκε η σύγχυση;
Η ίδια η ονομασία μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε λάθος συμπέρασμα. Το «βηματιστής» ακούγεται σαν να περιγράφει έναν στρατιώτη εκπαιδευμένο να βαδίζει ή να κινείται γρήγορα.
Στην πραγματικότητα, το «βήμα» συνδέεται εδώ με τη μέτρηση της απόστασης μέσω του βηματισμού.
Έτσι δημιουργήθηκαν κατά καιρούς περιγραφές που τους παρουσιάζουν ως ευέλικτο ελαφρύ πεζικό. Πρόκειται όμως για σύγχρονη παρερμηνεία και όχι για τον ρόλο που γνωρίζουμε από τις πηγές.
Η εκστρατεία ήταν και ένα τεράστιο γεωγραφικό εγχείρημα
Μαζί με τον Αλέξανδρο ταξίδευαν άνθρωποι που δεν είχαν αποκλειστικά πολεμικά καθήκοντα. Ιστορικοί, γραμματείς, γεωγράφοι και άλλοι ειδικοί κατέγραφαν όσα συναντούσε η στρατιά.
Οι βηματιστές εντάσσονται σε αυτή την ευρύτερη προσπάθεια συλλογής πληροφοριών.
Η πορεία προς την Ανατολή έφερε τον ελληνικό κόσμο σε άμεση επαφή με τεράστιες περιοχές της Ασίας και δημιούργησε νέο υλικό για τη γεωγραφία των επόμενων αιώνων.
Πώς επιβίωσαν οι πληροφορίες τους;
Τα ίδια τα έργα των βηματιστών δεν έχουν φτάσει ολόκληρα μέχρι τις ημέρες μας.
Όπως συμβαίνει με μεγάλο μέρος της αρχαίας γραμματείας, γνωρίζουμε το περιεχόμενό τους κυρίως από αναφορές μεταγενέστερων συγγραφέων.
Ονόματα όπως του Βαίτωνα και του Διόγνητου εμφανίζονται σε μεταγενέστερες γεωγραφικές παραδόσεις, γεγονός που δείχνει ότι οι πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν στην εποχή του Αλεξάνδρου συνέχισαν να κυκλοφορούν πολύ μετά το τέλος της εκστρατείας.
Συνδέονται οι μετρήσεις τους με τον Ερατοσθένη;
Η παράδοση των μεγάλων χερσαίων μετρήσεων συνεχίστηκε και κατά την ελληνιστική εποχή.
Μεταγενέστεροι μετρητές στην υπηρεσία των Πτολεμαίων φαίνεται ότι συνέχισαν παρόμοιες πρακτικές, ενώ τέτοιες αποστάσεις απέκτησαν μεγάλη σημασία για την ελληνιστική γεωγραφία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ίδιοι οι βηματιστές του Αλεξάνδρου μέτρησαν την περιφέρεια της Γης. Σημαίνει ότι ανήκαν σε μια παράδοση συστηματικών μετρήσεων που έγινε σημαντική για τη μεταγενέστερη ανάπτυξη της γεωγραφίας.
Ο πραγματικός ρόλος των βηματιστών ήταν ίσως πιο ενδιαφέρων από τον μύθο
Οι βηματιστές δεν χρειάζεται να μετατραπούν σε επίλεκτους πολεμιστές για να είναι σημαντικοί.
Συνόδευσαν μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές πορείες της αρχαιότητας και προσπάθησαν, βήμα προς βήμα, να μετρήσουν έναν κόσμο που για τους περισσότερους ανθρώπους της εποχής ήταν σχεδόν άγνωστος.
Ο Βαίτων, ο Διόγνητος, ο Αμύντας και οι υπόλοιποι ειδικοί που εκτελούσαν τέτοιο έργο μάς θυμίζουν ότι πίσω από τις μάχες του Μεγάλου Αλεξάνδρου υπήρχε και μια τεράστια επιχείρηση καταγραφής, μέτρησης και κατανόησης των περιοχών από τις οποίες περνούσε η μακεδονική στρατιά.
