Η έννοια της ψυχής απασχόλησε έντονα την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, αλλά δεν είχε την ίδια σημασία για όλους τους στοχαστές. Δύο από τις σημαντικότερες και πιο διαφορετικές θεωρίες διατυπώθηκαν από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.
Ο Πλάτωνας υποστήριξε ότι η ψυχή μπορεί να υπάρχει ανεξάρτητα από το σώμα και αφιέρωσε σημαντικό μέρος του έργου του στην αθανασία και στην ηθική της τάξη. Ο Αριστοτέλης, αντίθετα, συνέδεσε την ψυχή στενά με το ίδιο το ζωντανό σώμα και προσπάθησε να εξηγήσει μέσω αυτής όλες τις βασικές λειτουργίες της ζωής.
Τι σήμαινε «ψυχή» στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία;
Δεν υπήρχε μία ενιαία αρχαιοελληνική θεωρία για την ψυχή. Η σημασία της λέξης και οι ιδέες γύρω από αυτή μεταβάλλονταν ανάλογα με την εποχή, τον συγγραφέα και τη φιλοσοφική σχολή.
Στον Πλάτωνα η ψυχή συνδέεται στενά με τη σκέψη, τον χαρακτήρα, την ηθική ζωή και την ύπαρξη πριν και μετά τον θάνατο. Στον Αριστοτέλη, όμως, η έννοια γίνεται πολύ ευρύτερη: ψυχή έχει κάθε ζωντανός οργανισμός, ακόμη και ένα φυτό, επειδή η ψυχή είναι η αρχή που εξηγεί τις λειτουργίες της ζωής.
Αυτή η διαφορά είναι καθοριστική για να καταλάβουμε γιατί οι δύο φιλόσοφοι καταλήγουν σε τόσο διαφορετικές θεωρίες.
Πώς αντιλαμβανόταν ο Πλάτωνας την ψυχή;
Ο Πλάτωνας αντιμετωπίζει την ψυχή ως κάτι διαφορετικό από το σώμα και ικανό, τουλάχιστον σε σημαντικούς διαλόγους του, να υπάρχει χωρίς αυτό.
Στον Φαίδωνα, όπου περιγράφονται οι τελευταίες ώρες του Σωκράτη, παρουσιάζονται σειρά επιχειρημάτων υπέρ της αθανασίας της ψυχής. Η φιλοσοφική ζωή εμφανίζεται μάλιστα ως μια προσπάθεια απομάκρυνσης από την υπερβολική εξάρτηση από το σώμα και τις αισθήσεις.
Ποια είναι τα τρία μέρη της ψυχής στον Πλάτωνα;
Στην Πολιτεία, ο Πλάτωνας παρουσιάζει μια από τις πιο γνωστές θεωρίες του: την τριμερή διάρθρωση της ψυχής.
- Το λογιστικό: το μέρος που συνδέεται με τη λογική σκέψη, την κρίση και τη γνώση.
- Το θυμοειδές: συνδέεται με το θάρρος, την αγανάκτηση, τη φιλοδοξία και τη δύναμη του χαρακτήρα.
- Το επιθυμητικό: αφορά τις σωματικές επιθυμίες, τις απολαύσεις και γενικότερα τις ορέξεις.
Για τον Πλάτωνα, ένας δίκαιος άνθρωπος δεν είναι απλώς εκείνος που ακολουθεί εξωτερικούς κανόνες. Είναι εκείνος του οποίου η ψυχή βρίσκεται σε σωστή τάξη: το λογιστικό κυβερνά, το θυμοειδές συνεργάζεται μαζί του και οι επιθυμίες παραμένουν υπό έλεγχο.
Αυτό αποτελεί τον ψυχολογικό παραλληλισμό της ιδανικής πολιτείας που περιγράφει στο ίδιο έργο.
Πίστευε ο Πλάτωνας ότι η ψυχή είναι αθάνατη;
Ναι. Η αθανασία της ψυχής αποτελεί σημαντικό στοιχείο της πλατωνικής φιλοσοφίας.
Στον Φαίδωνα, ο Σωκράτης παρουσιάζει διαδοχικά επιχειρήματα που έχουν στόχο να δείξουν ότι η ψυχή δεν καταστρέφεται μαζί με το σώμα. Το έργο δεν αρκείται απλώς να δηλώσει την αθανασία, αλλά επιχειρεί να τη θεμελιώσει φιλοσοφικά.
Η ιδέα ότι η ψυχή υπήρχε και πριν από τη γέννηση εμφανίζεται επίσης σε πλατωνικά έργα. Στον Μένωνα, για παράδειγμα, η θεωρία της ανάμνησης συνδέει τη γνώση με όσα η ψυχή είχε γνωρίσει πριν από την παρούσα ζωή.
Παράλληλα, σε έργα όπως η Πολιτεία και ο Φαίδρος εμφανίζονται αφηγήσεις για την τύχη των ψυχών μετά τον θάνατο και για νέες ενσαρκώσεις.
Πώς συνδέεται η ψυχή με τις Ιδέες του Πλάτωνα;
Μια από τις θεμελιώδεις διακρίσεις στην πλατωνική φιλοσοφία είναι ανάμεσα στα μεταβαλλόμενα πράγματα που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις και στις σταθερές πραγματικότητες που ο Πλάτωνας αποκαλεί Μορφές ή Ιδέες.
Για παράδειγμα, συναντάμε πολλά πράγματα που χαρακτηρίζουμε όμορφα, αλλά ο Πλάτωνας αναζητά τι είναι το Ωραίο καθαυτό. Το ίδιο ισχύει για το Δίκαιο, το Αγαθό και άλλες έννοιες.
Η ψυχή μπορεί μέσω της νόησης να στραφεί προς αυτές τις σταθερές πραγματικότητες. Σε ορισμένους διαλόγους, η γνώση παρουσιάζεται μάλιστα ως ανάμνηση όσων η ψυχή είχε γνωρίσει πριν ενωθεί με το σώμα.
Τι πίστευε ο Αριστοτέλης για την ψυχή;
Ο Αριστοτέλης, παρότι υπήρξε μαθητής του Πλάτωνα, ανέπτυξε μια πολύ διαφορετική θεωρία.
Στο έργο του Περί Ψυχής δεν ξεκινά κυρίως από το ερώτημα «τι συμβαίνει στην ψυχή μετά τον θάνατο;». Προσπαθεί πρώτα να καταλάβει τι κάνει ένα ζωντανό σώμα να είναι ζωντανό.
Για τον Αριστοτέλη, η ψυχή είναι η μορφή ενός ζωντανού οργανικού σώματος. Δεν πρέπει λοιπόν να φανταζόμαστε απαραίτητα δύο ξεχωριστά πράγματα, ένα σώμα και μια ψυχή, που απλώς ενώνονται μεταξύ τους.
Τι σημαίνει ότι η ψυχή είναι «μορφή του σώματος»;
Η άποψη του Αριστοτέλη εντάσσεται στη γενικότερη θεωρία του για την ύλη και τη μορφή, γνωστή αργότερα ως υλομορφισμός.
Ένα ζωντανό σώμα αποτελείται από ύλη, αλλά αυτό που το οργανώνει ως συγκεκριμένο ζωντανό ον είναι η μορφή του. Η ψυχή είναι αυτή η αρχή οργάνωσης και λειτουργίας.
Ο Αριστοτέλης τη χαρακτηρίζει ως την πρώτη εντελέχεια ενός φυσικού οργανικού σώματος που έχει τη δυνατότητα να ζει.
Με απλούστερα λόγια, η ψυχή δεν είναι για εκείνον ένα «φάντασμα μέσα στο σώμα». Είναι αυτό χάρη στο οποίο ένα σώμα αποτελεί ζωντανό οργανισμό και μπορεί να εκτελεί τις λειτουργίες της ζωής.
Έχουν ψυχή τα φυτά και τα ζώα κατά τον Αριστοτέλη;
Ναι. Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της αριστοτελικής θεωρίας.
Ο Αριστοτέλης διακρίνει διαφορετικές δυνάμεις της ψυχής, οι οποίες οργανώνονται ιεραρχικά:
- Θρεπτική δύναμη: αφορά τη θρέψη, την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή. Τη διαθέτουν ακόμη και τα φυτά.
- Αισθητική δύναμη: αφορά την αντίληψη μέσω των αισθήσεων και χαρακτηρίζει τα ζώα.
- Νοητική δύναμη: αφορά τη νόηση και χαρακτηρίζει τον άνθρωπο.
Δεν πρόκειται επομένως για τρεις εντελώς ανεξάρτητες «ψυχές». Ο άνθρωπος διαθέτει τις βασικές λειτουργίες της θρέψης και της αίσθησης, αλλά επιπλέον διαθέτει και τη δυνατότητα της νόησης.
Πίστευε ο Αριστοτέλης ότι η ψυχή πεθαίνει μαζί με το σώμα;
Η απάντηση είναι πιο περίπλοκη από ένα απλό «ναι» ή «όχι».
Η γενική θεωρία του Αριστοτέλη συνδέει πολύ στενά την ψυχή με το σώμα. Οι λειτουργίες όπως η θρέψη, η αίσθηση και πολλές άλλες ψυχικές δραστηριότητες δεν μπορούν να συνεχιστούν με τον ίδιο τρόπο χωρίς το ζωντανό σώμα.
Ωστόσο, στο τρίτο βιβλίο του Περί Ψυχής ο Αριστοτέλης κάνει μια περίφημη και δύσκολη διάκριση σχετικά με τον νου. Περιγράφει έναν νου που είναι «χωριστός» και τον χαρακτηρίζει «αθάνατο και αιώνιο».
Το τι ακριβώς σημαίνει αυτό παραμένει ένα από τα περισσότερο συζητημένα ζητήματα στην ιστορία της φιλοσοφίας. Μεταγενέστεροι σχολιαστές διαφώνησαν έντονα για το αν ο Αριστοτέλης μιλούσε για κάποιο αθάνατο μέρος της ατομικής ανθρώπινης ψυχής ή για κάτι διαφορετικό.
Γι’ αυτό δεν είναι ακριβές να λέμε απλώς ότι «ο Αριστοτέλης θεωρούσε ολόκληρη την ψυχή θνητή».
Ποια είναι η βασική διαφορά Πλάτωνα και Αριστοτέλη;
Η σημαντικότερη διαφορά αφορά τη σχέση ανάμεσα στην ψυχή και το σώμα.
Ο Πλάτωνας αντιμετωπίζει σε σημαντικούς διαλόγους την ψυχή ως κάτι που μπορεί να υπάρχει χωριστά από το σώμα. Η ψυχή υπάρχει πριν από τη γέννηση, μπορεί να επιβιώσει μετά τον θάνατο και έχει ιδιαίτερη σχέση με τη γνώση των Ιδεών.
Ο Αριστοτέλης, αντίθετα, ξεκινά από το ζωντανό ον ως ενιαίο σύνολο. Η ψυχή είναι η μορφή και η αρχή ζωής του οργανισμού και όχι μια ανεξάρτητη ουσία που κατοικεί απλώς μέσα του.
Η περίπτωση του νου στον Αριστοτέλη περιπλέκει την εικόνα, γι’ αυτό και η διαφορά των δύο φιλοσόφων δεν πρέπει να περιγράφεται απλοϊκά ως «ο Πλάτωνας πίστευε στην αθανασία και ο Αριστοτέλης όχι».
Τι κοινό είχαν οι δύο φιλόσοφοι;
Παρά τις μεγάλες διαφορές τους, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης θεωρούσαν ότι η μελέτη της ψυχής είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε τον άνθρωπο.
Και οι δύο συνδέουν τη νόηση με την ψυχή, ενώ και οι δύο θεωρούν ότι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η ψυχή έχει άμεση σχέση με το πώς πρέπει να ζήσει ο άνθρωπος.
Στον Πλάτωνα, η σωστή τάξη ανάμεσα στα μέρη της ψυχής αποτελεί προϋπόθεση της δικαιοσύνης. Στον Αριστοτέλη, η λογική ικανότητα του ανθρώπου συνδέεται στενά με την ηθική ζωή και την ανθρώπινη ευδαιμονία.
Πώς επηρέασαν τη μεταγενέστερη φιλοσοφία;
Οι δύο θεωρίες άσκησαν τεράστια επιρροή στους επόμενους αιώνες.
Στον νεοπλατωνισμό, ιδιαίτερα στον Πλωτίνο, αναπτύχθηκαν περαιτέρω πλατωνικές ιδέες για την ψυχή, την άυλη πραγματικότητα και την επιστροφή της ψυχής προς μια ανώτερη αρχή.
Ο Αριστοτέλης απέκτησε επίσης τεράστια επιρροή στη μεσαιωνική φιλοσοφία. Το ζήτημα του νου και της αθανασίας αποτέλεσε αντικείμενο έντονων συζητήσεων από Έλληνες, Άραβες, Εβραίους και χριστιανούς σχολιαστές.
Στη δυτική μεσαιωνική παράδοση, ιδιαίτερα μέσω φιλοσόφων όπως ο Θωμάς Ακινάτης, ο αριστοτελικός τρόπος κατανόησης της σχέσης σώματος και ψυχής απέκτησε καθοριστική σημασία.
Τι σχέση έχουν αυτές οι θεωρίες με τη σύγχρονη φιλοσοφία;
Η σύγχρονη επιστήμη δεν χρησιμοποιεί τις πλατωνικές ή αριστοτελικές θεωρίες της ψυχής ως επιστημονικές εξηγήσεις του εγκεφάλου.
Οι θεωρίες τους εξακολουθούν όμως να έχουν μεγάλη ιστορική και φιλοσοφική σημασία. Ερωτήματα όπως «είναι ο νους κάτι διαφορετικό από το σώμα;», «πώς σχετίζεται η συνείδηση με τον εγκέφαλο;» και «τι κάνει έναν οργανισμό ζωντανό;» βρίσκονται ακόμη στο κέντρο της φιλοσοφίας του νου.
Ο Καρτέσιος, για παράδειγμα, διατύπωσε πολλούς αιώνες αργότερα μια πολύ διαφορετική μορφή δυϊσμού ανάμεσα στον νου και το σώμα, ενώ η σύγχρονη φιλοσοφία συνεχίζει να εξετάζει διαφορετικές λύσεις στο λεγόμενο πρόβλημα νου και σώματος.
Ποια είναι τελικά η ουσιαστική διαφορά τους;
Αν θέλαμε να συμπυκνώσουμε τη διαφορά σε μία εικόνα, ο Πλάτωνας μας καλεί να σκεφτούμε την ψυχή ως κάτι που μπορεί να υπερβαίνει το σώμα. Ο Αριστοτέλης μας καλεί πρώτα να κοιτάξουμε το ίδιο το ζωντανό σώμα και να αναρωτηθούμε ποια αρχή το κάνει να ζει, να αισθάνεται και να σκέφτεται.
Ο ένας δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην ανεξαρτησία και στην αθανασία της ψυχής, ενώ ο άλλος στη σχέση της με τη βιολογική ζωή και τη μορφή του οργανισμού. Και ακριβώς αυτή η διαφωνία έκανε τις θεωρίες τους τόσο σημαντικές για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια φιλοσοφικής συζήτησης.
