Το «φαινόμενο της στρουθοκαμήλου»: Γιατί προτιμάμε να αγνοούμε την αλήθεια;
Σε έναν κόσμο όπου οι πληροφορίες μας «καταδιώκουν» από κάθε οθόνη, δεν είναι περίεργο που μερικές φορές το μόνο που θέλουμε είναι… να μην ξέρουμε τίποτα. Μια διάγνωση, μια είδηση, ένα δυσάρεστο γεγονός – όλα μπορούν να μας αγχώσουν τόσο, που προτιμάμε να τα αγνοήσουμε. Κι όμως, αυτή η ανθρώπινη τάση έχει όνομα: το «φαινόμενο της στρουθοκαμήλου».
Όταν προτιμάς να μη δεις την πραγματικότητα
Πόσες φορές έχεις αποφύγει να ανοίξεις ένα email γιατί «δεν έχεις κουράγιο» να δεις τι γράφει; Ή πόσες φορές έχεις αλλάξει κανάλι όταν η είδηση έγινε πολύ βαριά; Αυτή η συμπεριφορά δεν είναι απλή τεμπελιά. Οι ψυχολόγοι τη θεωρούν μηχανισμό άμυνας: όταν κάτι μας απειλεί συναισθηματικά, ο εγκέφαλος επιλέγει να το «κρύψει» για να μας προστατεύσει.
Αυτό που κάνει το φαινόμενο ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι δεν αφορά μόνο τους ενήλικες. Ξεκινά ήδη από την παιδική ηλικία — και όσο μεγαλώνουμε, γίνεται πιο έντονο.
Από την αθώα περιέργεια στην ενηλικίωση της αποφυγής
Τα μικρά παιδιά έχουν μια φυσική δίψα για γνώση. Ρωτούν τα πάντα, χωρίς φίλτρο. Όμως, σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου του Σικάγο, γύρω στα 7 με 10 χρόνια αρχίζει κάτι να αλλάζει. Τα παιδιά μαθαίνουν ότι κάποιες πληροφορίες μπορεί να τα κάνουν να νιώσουν άσχημα — κι έτσι, σιγά σιγά, επιλέγουν να μην τις ακούσουν.
Στο πείραμα της ερευνήτριας Radhika Santhanagopalan, τα μικρότερα παιδιά ήθελαν να μάθουν ακόμη και γιατί το αγαπημένο τους γλυκό χαλάει τα δόντια. Τα μεγαλύτερα, όμως, προτιμούσαν να μην το ακούσουν. Σου θυμίζει κάτι; Είναι ακριβώς ό,τι κάνουμε κι εμείς ως ενήλικες, όταν αποφεύγουμε να διαβάσουμε το αποτέλεσμα μιας εξέτασης ή ένα email από τη δουλειά.
Πέντε λόγοι που δεν θέλουμε να ξέρουμε
Οι ειδικοί κατέγραψαν πέντε βασικούς λόγους για τους οποίους αποφεύγουμε τις πληροφορίες:
-
Φόβος για τα αρνητικά συναισθήματα – Δεν θέλουμε να νιώσουμε άγχος ή ενοχή.
-
Ανάγκη ελέγχου – Αν δεν ξέρουμε, μπορούμε να πιστεύουμε πως “όλα είναι καλά”.
-
Αυτοπροστασία – Η άγνοια δίνει μια ψεύτικη αίσθηση ασφάλειας.
-
Ηθικό περιθώριο – Όταν δεν ξέρουμε, δεν νιώθουμε τύψεις.
-
Κόπωση πληροφορίας – Ο εγκέφαλος κουράζεται από τον συνεχή καταιγισμό ειδήσεων.
Το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σύγχρονο φαινόμενο. Με τα social media να μας βομβαρδίζουν καθημερινά, το να «θάβουμε το κεφάλι μας στην άμμο» μοιάζει κάποιες φορές με άμυνα επιβίωσης.
Το “ηθικό περιθώριο” που μας κάνει να νιώθουμε εντάξει
Ένα από τα πιο περίεργα ευρήματα των ερευνών είναι το λεγόμενο «ηθικό περιθώριο». Σ’ ένα άλλο πείραμα, τα παιδιά μπορούσαν να μάθουν πόσα αυτοκόλλητα θα έπαιρνε ένας συμπαίκτης τους, πριν επιλέξουν ένα δώρο. Όσα δεν ρωτούσαν, αισθάνονταν λιγότερες ενοχές όταν έπαιρναν το μεγαλύτερο για τον εαυτό τους.
Η αβεβαιότητα, με λίγα λόγια, λειτουργεί σαν ψυχολογική ασπίδα. Αν δεν ξέρουμε, μπορούμε να δικαιολογήσουμε τον εαυτό μας πιο εύκολα. Και αυτό συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή μας – από τις σχέσεις μέχρι τη δουλειά.
Πότε η αποφυγή γίνεται πρόβλημα
Φυσικά, δεν είναι κακό να αποφεύγεις κάτι περιστασιακά. Μερικές φορές η υπερβολική πληροφόρηση μάς κατακλύζει και μας παραλύει. Όμως όταν η αποφυγή γίνεται συνήθεια, μπορεί να οδηγήσει σε πείσμα, παραπληροφόρηση και πόλωση.
Σκέψου το έτσι: κάθε φορά που αποφεύγεις να δεις μια δυσάρεστη αλήθεια, μπορεί να χάνεις μια ευκαιρία για να καταλάβεις, να διορθώσεις ή να προχωρήσεις.
Μπορούμε να αντισταθούμε στο φαινόμενο της στρουθοκαμήλου;
Η ίδια η ερευνήτρια προτείνει έναν απλό αλλά ουσιαστικό τρόπο: πριν αγνοήσεις μια πληροφορία, αναρωτήσου γιατί. Σε φοβίζει, σε κουράζει ή απλώς δεν σε βολεύει; Αν μάθεις να αναγνωρίζεις τον λόγο, έχεις ήδη κάνει το πρώτο βήμα για να τον ξεπεράσεις.
Η ανοχή στην αβεβαιότητα —το να αντέχεις να μην έχεις όλες τις απαντήσεις— μπορεί να σε κάνει πιο ανθεκτικό. Δεν χρειάζεται να τα ξέρεις όλα, αλλά ούτε και να φοβάσαι να μάθεις.
Η παιδική περιέργεια ως «αντίδοτο»
Αν κάτι μπορούν να μας διδάξουν τα παιδιά, είναι η απλότητα με την οποία αντιμετωπίζουν το άγνωστο. Δεν το φοβούνται, το ρωτούν. Δεν αποφεύγουν, αναζητούν. Αν προσπαθούσαμε κι εμείς να ξαναβρούμε λίγη από αυτή την αθώα περιέργεια, ίσως θα ήμασταν πιο ήρεμοι και πιο ειλικρινείς με τον εαυτό μας.
Ίσως τελικά, το κλειδί δεν είναι να κρύβουμε το κεφάλι μας στην άμμο, αλλά να το σηκώνουμε ψηλά – ακόμη κι όταν αυτό που θα δούμε δεν μας αρέσει.
