Η εικόνα της Παναγίας Σουμελά αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά και ιστορικά σύμβολα του Ποντιακού Ελληνισμού. Η ιστορία της συνδέεται με τη Μονή Σουμελά στον Πόντο, με παραδόσεις που φτάνουν μέχρι τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, αλλά και με ένα απολύτως τεκμηριωμένο γεγονός του 20ού αιώνα: την ανάσυρσή της από τον Αμβρόσιο Σουμελιώτη το 1931.
Η διαδρομή της εικόνας συνδυάζει ιστορία, πίστη και εκκλησιαστική παράδοση. Γι’ αυτό χρειάζεται να ξεχωρίζουμε όσα γνωρίζουμε από ιστορικές πηγές από όσα έχουν μεταδοθεί μέσα στους αιώνες ως θρησκευτική παράδοση.
Η παράδοση για την εικόνα της Παναγίας Σουμελά
Σύμφωνα με την παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η εικόνα της Παναγίας Σουμελά αποδίδεται στον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά.
Η ίδια παράδοση αναφέρει ότι μετά τον θάνατό του η εικόνα μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου έγινε γνωστή ως Παναγία η Αθηνιώτισσα.
Δεν υπάρχουν, ωστόσο, ιστορικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η συγκεκριμένη εικόνα φιλοτεχνήθηκε πράγματι από τον Ευαγγελιστή Λουκά. Η απόδοση έργων στον Λουκά αποτελεί ευρύτερη παράδοση της ανατολικής χριστιανικής τέχνης.
Πώς συνδέθηκαν οι Βαρνάβας και Σωφρόνιος με τη Σουμελά
Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι δύο Αθηναίοι μοναχοί, ο Βαρνάβας και ο Σωφρόνιος, πληροφορήθηκαν με θαυματουργικό τρόπο ότι η εικόνα είχε μεταφερθεί προς τον Πόντο.
Σύμφωνα με αυτή την αφήγηση, οι δύο μοναχοί ταξίδεψαν προς την περιοχή της Τραπεζούντας και τελικά έφτασαν στο όρος Μελά, όπου βρήκαν την εικόνα μέσα σε σπηλιά.
Η παράδοση τοποθετεί την ίδρυση της μονής στα τέλη του 4ου αιώνα, περίπου το 385-386 μ.Χ. Η UNESCO επίσης αναφέρει ότι η οικοδομική ιστορία της Σουμελά αρχίζει γύρω στο 385 μ.Χ.
Ωστόσο, η ακριβής ιστορία της ίδρυσης παραμένει αβέβαιη. Σύμφωνα με το τουρκικό Υπουργείο Πολιτισμού, η αφήγηση για τους Βαρνάβα και Σωφρόνιο δεν στηρίζεται σε επαρκή ιστορικά ή αρχαιολογικά στοιχεία και μεγάλο μέρος των κτισμάτων που σώζονται σήμερα είναι μεταγενέστερο.
Από πού προέρχεται το όνομα «Σουμελά»;
Σύμφωνα με την ελληνική και ποντιακή παράδοση, η λέξη «Σουμελά» συνδέεται με το όρος Μελά και τη φράση «εις του Μελά» ή «σου Μελά», που με την πάροδο του χρόνου φέρεται να εξελίχθηκε στη σημερινή ονομασία.
Η ακριβής ετυμολογία, πάντως, δεν θεωρείται απολύτως βέβαιη. Έχουν διατυπωθεί και άλλες θεωρίες που συνδέουν την ονομασία με τη λέξη «μέλας», δηλαδή «μαύρος» ή «σκοτεινός», είτε λόγω του τοπίου είτε λόγω της σκούρας όψης της εικόνας.
Η Σουμελά ως σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού
Η Μονή Σουμελά, χτισμένη σε απόκρημνη πλαγιά νότια της Τραπεζούντας, εξελίχθηκε μέσα στους αιώνες σε ένα από τα σημαντικότερα ορθόδοξα προσκυνήματα του Πόντου.
Η μονή γνώρισε περιόδους ακμής, καταστροφών, επεκτάσεων και ανακατασκευών, ενώ ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισε στα χρόνια της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.
Μετά τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου και την ανταλλαγή πληθυσμών, η μονή εγκαταλείφθηκε. Πριν φύγουν, οι τελευταίοι μοναχοί έκρυψαν την εικόνα της Παναγίας, έναν σταυρό με Τίμιο Ξύλο και ένα χειρόγραφο Ευαγγέλιο κοντά στο παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας.
Πώς βρέθηκε ξανά η εικόνα το 1931
Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο μητροπολίτης Ξάνθης Πολύκαρπος Ψωμιάδης και ο πολιτικός Λεωνίδας Ιασωνίδης ζήτησαν τη μεσολάβηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, ώστε να επιτραπεί η ανάκτηση των κειμηλίων της μονής.
Μετά από συνεννόηση με την τουρκική κυβέρνηση και την έγκριση του Ισμέτ Ινονού, ο αρχιμανδρίτης Αμβρόσιος Σουμελιώτης, ένας από τους τελευταίους μοναχούς της μονής, ταξίδεψε στον Πόντο.
Στις 31 Οκτωβρίου 1931, σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση της Παναγίας Σουμελά, εντόπισε και ανέσυρε την εικόνα μαζί με τον πολύτιμο σταυρό και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου.
Τα κειμήλια μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα και τοποθετήθηκαν στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών.
Από την Αθήνα στο Βέρμιο
Το 1951 ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη το Σωματείο «Παναγία Σουμελά» με πρωτεργάτη τον γιατρό και συγγραφέα Φίλωνα Κτενίδη.
Στόχος ήταν να δημιουργηθεί στην Ελλάδα ένα νέο προσκύνημα που θα συνέχιζε την παράδοση της ιστορικής μονής του Πόντου.
Στην Καστανιά Ημαθίας, στις πλαγιές του Βερμίου, δημιουργήθηκε το νέο προσκύνημα και τον Αύγουστο του 1952 η εικόνα της Παναγίας Σουμελά ενθρονίστηκε επίσημα στον ναό.
Αργότερα, το 1993, μεταφέρθηκαν στο Βέρμιο και τα άλλα δύο σημαντικά κειμήλια: ο σταυρός με το Τίμιο Ξύλο και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου.
Η πίστη και οι παραδόσεις γύρω από τη Σουμελά
Μέσα στους αιώνες δημιουργήθηκαν πολλές παραδόσεις γύρω από τη μονή και την εικόνα, μεταξύ των οποίων αφηγήσεις για θαύματα, θεραπείες και το νερό που αναβλύζει στην περιοχή.
Για τους πιστούς, αυτές οι αφηγήσεις αποτελούν μέρος της θρησκευτικής παράδοσης της Παναγίας Σουμελά. Δεν μπορούν όμως να παρουσιάζονται ως επιστημονικά ή ιστορικά αποδεδειγμένα γεγονότα.
Ανεξάρτητα από την πίστη του καθενός, η Παναγία Σουμελά παραμένει ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα ιστορικής μνήμης και ταυτότητας για τον Ποντιακό Ελληνισμό.
