Οι αλλαγές στον ύπνο είναι συχνές και, τις περισσότερες φορές, δεν σημαίνουν ότι κάποιος αναπτύσσει άνοια. Υπάρχει όμως μία συγκεκριμένη διαταραχή ύπνου που έχει ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον, επειδή μπορεί να εμφανιστεί χρόνια πριν από ορισμένες νευροεκφυλιστικές νόσους.
Ονομάζεται διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM ή REM sleep behavior disorder (RBD). Δεν είναι το ίδιο με έναν απλό εφιάλτη ή με το να γυρίζει κάποιος ανήσυχα στο κρεβάτι. Σε αυτή τη διαταραχή, το άτομο μπορεί να μιλά, να φωνάζει, να κλωτσά ή να κάνει κινήσεις σαν να «παίζει» το όνειρό του.
Τι είναι η διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM;
Κατά τη φυσιολογική φάση REM, όπου εμφανίζονται πολλά από τα έντονα όνειρα, οι περισσότεροι μύες του σώματος βρίσκονται προσωρινά σε κατάσταση ατονίας. Αυτό λειτουργεί σαν ένας φυσικός μηχανισμός που μας εμποδίζει να εκτελούμε τις κινήσεις που βλέπουμε στα όνειρά μας.
Στη διαταραχή συμπεριφοράς REM αυτός ο μηχανισμός δεν λειτουργεί φυσιολογικά. Έτσι, το άτομο μπορεί να αρχίσει να κινεί τα χέρια ή τα πόδια του, να μιλά δυνατά, να φωνάζει, να χτυπά ή ακόμη και να πέφτει από το κρεβάτι ενώ ονειρεύεται.
Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κινήσεις είναι ήπιες. Σε άλλες μπορεί να είναι έντονες και να προκαλέσουν τραυματισμό τόσο στο ίδιο το άτομο όσο και στον άνθρωπο που κοιμάται δίπλα του.
Γιατί ενδιαφέρει τόσο πολύ τους νευρολόγους;
Η διαταραχή συμπεριφοράς REM έχει ισχυρή σχέση με μια ομάδα νευροεκφυλιστικών παθήσεων στις οποίες συσσωρεύεται παθολογικά η πρωτεΐνη α-συνουκλεΐνη.
Σε αυτές περιλαμβάνονται η νόσος Πάρκινσον, η άνοια με σωμάτια Lewy και η πολλαπλή συστηματική ατροφία.
Το ιδιαίτερο είναι ότι η RBD μπορεί να εμφανιστεί πολλά χρόνια πριν από τα πιο χαρακτηριστικά κινητικά ή γνωστικά συμπτώματα. Γι’ αυτό θεωρείται ένα σημαντικό πιθανό πρώιμο σημάδι αυτής της συγκεκριμένης ομάδας νοσημάτων.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οποιοσδήποτε έχει ανήσυχο ύπνο θα εμφανίσει άνοια, ούτε ότι η RBD αποτελεί από μόνη της διάγνωση νευροεκφυλιστικής νόσου.
Ποια συμπεριφορά στον ύπνο πρέπει να μας προβληματίσει;
Το χαρακτηριστικό στοιχείο δεν είναι απλώς ένας κακός ύπνος. Είναι η επαναλαμβανόμενη εκτέλεση του περιεχομένου των ονείρων.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να ονειρεύεται ότι τον κυνηγούν και στην πραγματικότητα να κλωτσά, να χτυπά με τα χέρια ή να προσπαθεί να σηκωθεί από το κρεβάτι. Όταν ξυπνήσει, συχνά μπορεί να θυμάται ένα ζωντανό όνειρο που ταιριάζει με τις κινήσεις που έκανε.
Μπορεί επίσης να εμφανιστούν:
- φωνές ή δυνατή ομιλία κατά τον ύπνο,
- απότομες κινήσεις χεριών και ποδιών,
- χτυπήματα ή κλωτσιές,
- πτώση από το κρεβάτι,
- τραυματισμός του ίδιου του ατόμου ή του συντρόφου του.
Ένα μεμονωμένο περιστατικό δεν αρκεί για διάγνωση. Παρόμοιες συμπεριφορές μπορεί να εμφανιστούν και σε άλλες διαταραχές ύπνου.
Οι εφιάλτες σημαίνουν άνοια;
Όχι. Οι εφιάλτες είναι πολύ συχνοί και μπορεί να συνδέονται με άγχος, στρες, φάρμακα, πυρετό, αλλαγές στο πρόγραμμα ύπνου ή πολλές άλλες καταστάσεις.
Επίσης, το να μιλά κάποιος περιστασιακά στον ύπνο του ή να κάνει μια απότομη κίνηση δεν σημαίνει ότι έχει RBD.
Αυτό που διαφοροποιεί τη διαταραχή συμπεριφοράς REM είναι το επαναλαμβανόμενο μοτίβο έντονης κινητικής δραστηριότητας που συμβαδίζει με τα όνειρα και η απώλεια της φυσιολογικής μυϊκής ατονίας της φάσης REM.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η διάγνωση δεν γίνεται απλώς από την περιγραφή «κινείται πολύ στον ύπνο». Ο γιατρός θα εξετάσει το ιστορικό, τα φάρμακα, άλλα προβλήματα ύπνου και τυχόν νευρολογικά συμπτώματα.
Συχνά χρειάζεται πολυυπνογραφία, δηλαδή οργανωμένη μελέτη ύπνου, η οποία μπορεί να καταγράψει την εγκεφαλική δραστηριότητα, τις κινήσεις, την αναπνοή και τον μυϊκό τόνο κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Η εξέταση βοηθά επίσης να αποκλειστούν άλλες καταστάσεις που μπορεί να μοιάζουν με RBD, όπως η υπνική άπνοια ή άλλες παραϋπνίες.
Τι σχέση έχει με την άνοια με σωμάτια Lewy;
Η άνοια με σωμάτια Lewy είναι μία από τις σημαντικές αιτίες άνοιας. Συνδέεται με παθολογικές εναποθέσεις α-συνουκλεΐνης στον εγκέφαλο, γνωστές ως σωμάτια Lewy.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της μπορεί να περιλαμβάνουν μεταβολές στη σκέψη και την προσοχή, οπτικές ψευδαισθήσεις, συμπτώματα παρόμοια με εκείνα της νόσου Πάρκινσον και διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM.
Η RBD μπορεί μάλιστα να προηγείται των εμφανών γνωστικών συμπτωμάτων για μεγάλο χρονικό διάστημα. Γι’ αυτό, όταν διαγνωστεί χωρίς άλλη προφανή αιτία, οι γιατροί μπορεί να συστήσουν παρακολούθηση για πιθανές νευρολογικές αλλαγές στο μέλλον.
Σημαίνει αυτό ότι όλοι όσοι έχουν RBD θα πάθουν άνοια;
Όχι. Η σχέση είναι ισχυρή, αλλά δεν πρέπει να μετατραπεί σε βεβαιότητα για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο.
Μεγάλες μακροχρόνιες μελέτες έχουν δείξει ότι σημαντικό ποσοστό ανθρώπων με απομονωμένη RBD εμφανίζει με τα χρόνια κάποιο νόσημα της οικογένειας των συνουκλεϊνοπαθειών, όπως Πάρκινσον ή άνοια με σωμάτια Lewy.
Το ποια νόσος θα εμφανιστεί, πότε θα εμφανιστεί ή αν θα εμφανιστεί σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο δεν μπορεί να προβλεφθεί απλώς από ένα επεισόδιο ή από την παρουσία ζωηρών ονείρων.
Τι σχέση έχει γενικότερα ο κακός ύπνος με την άνοια;
Η σχέση ανάμεσα στον ύπνο και στη γνωστική υγεία είναι πολύ πιο ευρεία από την RBD. Έρευνες έχουν συσχετίσει διαταραχές όπως η χρόνια αϋπνία, η υπνική άπνοια και η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και νευροεκφυλιστικής νόσου.
Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι ο κακός ύπνος αποτελεί από μόνος του αιτία άνοιας.
Η σχέση φαίνεται να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Οι διαταραχές ύπνου μπορεί να επηρεάζουν τον εγκέφαλο, αλλά και οι πρώιμες αλλαγές μιας νευροεκφυλιστικής νόσου μπορούν να αρχίσουν να επηρεάζουν τον ύπνο χρόνια πριν γίνει η διάγνωση.
Τι είναι η νόσος Alzheimer και πώς διαφέρει;
Η νόσος Alzheimer είναι η συχνότερη αιτία άνοιας. Χαρακτηρίζεται από σύνθετες παθολογικές αλλαγές στον εγκέφαλο, στις οποίες περιλαμβάνονται η συσσώρευση β-αμυλοειδούς σε πλάκες και παθολογικές μεταβολές της πρωτεΐνης tau.
Ο ύπνος αποτελεί ενεργό πεδίο έρευνας και στην Alzheimer, αλλά η σχέση της συγκεκριμένης νόσου με την RBD δεν είναι ίδια με εκείνη που βλέπουμε στην άνοια με σωμάτια Lewy.
Γι’ αυτό είναι λάθος να παίρνουμε κάθε διαταραχή ύπνου και να τη χαρακτηρίζουμε γενικά ως «πρώιμο σημάδι Alzheimer» ή «σημάδι άνοιας».
Ποια είναι τα πιο χαρακτηριστικά πρώιμα σημάδια γνωστικής έκπτωσης;
Μεγαλύτερη σημασία έχουν αλλαγές που είναι επίμονες και αρχίζουν να επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργία.
Μπορεί να περιλαμβάνουν δυσκολία στην ανάκληση πρόσφατων πληροφοριών, επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις, δυσκολία στην οργάνωση σύνθετων εργασιών, προβλήματα προσανατολισμού, μεταβολές στη γλώσσα ή αισθητές αλλαγές στη συμπεριφορά και την κρίση.
Η περιστασιακή λησμονιά δεν σημαίνει αυτομάτως άνοια. Υπάρχουν πολλές άλλες πιθανές αιτίες γνωστικών δυσκολιών, από κακό ύπνο και κατάθλιψη έως φάρμακα, προβλήματα θυρεοειδούς ή άλλες ιατρικές καταστάσεις.
Πότε αξίζει να μιλήσετε με γιατρό;
Αξίζει να ζητηθεί ιατρική αξιολόγηση όταν κάποιος αρχίζει επανειλημμένα να φωνάζει, να χτυπά, να κλωτσά ή να εκτελεί έντονες κινήσεις την ώρα που ονειρεύεται, ιδιαίτερα αν τα επεισόδια εμφανίζονται σε μεγαλύτερη ηλικία.
Ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν υπάρχει τραυματισμός στον ύπνο ή όταν τέτοιες αλλαγές συνοδεύονται από προβλήματα μνήμης, οπτικές ψευδαισθήσεις, αλλαγές στην κίνηση, επίμονο τρόμο ή έντονες μεταβολές στη συμπεριφορά.
Ο στόχος δεν είναι να προκαλέσουμε φόβο. Η σωστή διάγνωση μπορεί να αποκαλύψει πολλές διαφορετικές και συχνά αντιμετωπίσιμες αιτίες προβλημάτων ύπνου.
Τι πρέπει τελικά να θυμόμαστε;
Ένας κακός ύπνος, ένας εφιάλτης ή μια νύχτα με πολλές κινήσεις δεν αποτελούν από μόνα τους σημάδια άνοιας.
Υπάρχει όμως μια συγκεκριμένη κατάσταση, η διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM, που έχει ισχυρή και καλά τεκμηριωμένη σχέση με τη νόσο Πάρκινσον, την άνοια με σωμάτια Lewy και άλλες παθήσεις της ίδιας οικογένειας.
Το σημαντικό είναι να μην κάνουμε αυτοδιάγνωση από έναν εφιάλτη ή από μια ανήσυχη νύχτα. Όταν οι έντονες κινήσεις στον ύπνο επαναλαμβάνονται, είναι καλύτερο να αξιολογηθούν από ειδικό, τόσο για την ασφάλεια του ατόμου όσο και για να διαπιστωθεί η πραγματική αιτία τους.
