Η φάλαγγα ήταν ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς τρόπους μάχης της αρχαίας Ελλάδας. Οι βαριά οπλισμένοι πεζοί παρατάσσονταν σε πυκνές γραμμές, κρατούσαν μεγάλες στρογγυλές ασπίδες και δόρατα και βασίζονταν περισσότερο στη συνοχή του συνόλου παρά στην ατομική δράση.
Δεν υπήρχε όμως μία μοναδική «ελληνική φάλαγγα» που παρέμεινε ίδια για αιώνες. Η οπλιτική παράταξη της αρχαϊκής και κλασικής εποχής ήταν διαφορετική από τη μακεδονική φάλαγγα του Φιλίππου Β΄ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η οποία χρησιμοποιούσε τη πολύ μακρύτερη σάρισα και λειτουργούσε μέσα σε διαφορετικό στρατιωτικό σύστημα.
Πότε εμφανίστηκε η οπλιτική φάλαγγα;
Η ακριβής γέννηση της φάλαγγας εξακολουθεί να συζητείται από τους ιστορικούς. Η παραδοσιακή άποψη τοποθετεί την ευρεία ανάπτυξη της οπλιτικής πολεμικής κυρίως στον 7ο αιώνα π.Χ., όταν εμφανίζονται ολοένα σαφέστερα ο χαρακτηριστικός εξοπλισμός και οι πυκνοί σχηματισμοί βαρέος πεζικού.
Νεότερες έρευνες έχουν προτείνει ότι ορισμένα στοιχεία της πυκνής παράταξης μπορεί να εμφανίστηκαν ήδη στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. Δεν μπορούμε επομένως να προσδιορίσουμε μία συγκεκριμένη χρονιά κατά την οποία «εφευρέθηκε» η φάλαγγα.
Αυτό που είναι σαφές είναι ότι στην αρχαϊκή περίοδο ο βαριά οπλισμένος πολίτης-στρατιώτης έγινε βασικό στοιχείο των στρατών πολλών ελληνικών πόλεων.
Πώς λειτουργούσε η φάλαγγα;
Οι οπλίτες παρατάσσονταν ο ένας δίπλα στον άλλο και σε αρκετές σειρές βάθους. Το πόσο βαθιά ήταν η παράταξη μπορούσε να διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τον στρατό και τη συγκεκριμένη μάχη.
Η μεγάλη στρογγυλή ασπίδα του οπλίτη, η aspis, κρατιόταν με το αριστερό χέρι. Η θέση της προστάτευε σε σημαντικό βαθμό την αριστερή πλευρά του ίδιου του πολεμιστή και μέρος του άνδρα που στεκόταν δίπλα του.
Αυτό έκανε τη συνοχή εξαιρετικά σημαντική. Αν οι άνδρες απομακρύνονταν ο ένας από τον άλλο και άνοιγαν κενά, η προστασία της παράταξης μειωνόταν.
Με τι όπλα πολεμούσαν οι οπλίτες;
Ο βασικός οπλιτικός εξοπλισμός δεν ήταν απολύτως ίδιος σε όλες τις εποχές, αλλά περιλάμβανε συνήθως:
- Ασπίδα: μεγάλη, κυκλική ασπίδα από ξύλο, συχνά με μεταλλική επένδυση ή ενίσχυση.
- Δόρυ: το κύριο επιθετικό όπλο του οπλίτη, πολύ κοντύτερο από τη μεταγενέστερη μακεδονική σάρισα.
- Ξίφος: χρησιμοποιούνταν ως δευτερεύον όπλο όταν το δόρυ έσπαζε ή η μάχη γινόταν πολύ κοντινή.
- Κράνος και θώρακας: προστάτευαν το κεφάλι και τον κορμό, αν και το είδος και το βάρος της πανοπλίας άλλαζαν με τον χρόνο.
- Περικνημίδες: χρησιμοποιούνταν ιδιαίτερα σε παλαιότερες περιόδους για την προστασία των ποδιών.
Δεν χρησιμοποιούσαν λοιπόν οι κλασικοί Έλληνες οπλίτες τη σάρισα. Αυτό το πολύ μακρύτερο όπλο ανήκει στη μακεδονική στρατιωτική μεταρρύθμιση του 4ου αιώνα π.Χ.
Ήταν πραγματικά οι ασπίδες ενωμένες σε ένα «τείχος»;
Η εικόνα ενός απολύτως κλειδωμένου τείχους ασπίδων είναι κάπως απλουστευμένη. Οι ασπίδες και η πυκνή παράταξη προσέφεραν αλληλοκάλυψη, αλλά οι οπλίτες χρειάζονταν επίσης χώρο για να χρησιμοποιούν τα δόρατά τους και να κινούνται.
Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο γινόταν η τελική σύγκρουση δύο φαλάγγων παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης. Οι αρχαίες πηγές χρησιμοποιούν τον όρο ωθισμός, αλλά οι μελετητές έχουν διαφωνήσει για το αν αναφέρεται σε κυριολεκτική μαζική ώθηση των δύο παρατάξεων ή περισσότερο στη γενική πίεση της μάχης.
Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι η διατήρηση της γραμμής ήταν κρίσιμη.
Γιατί η φάλαγγα είχε τάση να κινείται προς τα δεξιά;
Ο Θουκυδίδης παρατήρησε ένα ενδιαφέρον φαινόμενο στη μάχη της Μαντίνειας το 418 π.Χ. Κάθε οπλίτης είχε την τάση να πλησιάζει λίγο περισσότερο προς τον άνδρα στα δεξιά του, επειδή αναζητούσε μεγαλύτερη κάλυψη πίσω από την ασπίδα του γείτονα.
Το αποτέλεσμα ήταν ολόκληρη η παράταξη να μετακινείται σταδιακά προς τα δεξιά καθώς προχωρούσε.
Η λεπτομέρεια αυτή δείχνει πόσο στενά συνδέονταν ο σχεδιασμός της ασπίδας και η συμπεριφορά ολόκληρης της φάλαγγας.
Η φάλαγγα πολεμούσε καλύτερα σε επίπεδο έδαφος;
Ναι, γενικά η πυκνή οπλιτική παράταξη λειτουργούσε καλύτερα όταν μπορούσε να διατηρεί σταθερή γραμμή. Ανώμαλο έδαφος, εμπόδια και μεγάλες υψομετρικές διαφορές μπορούσαν να δημιουργήσουν κενά.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι οπλίτες μπορούσαν να πολεμήσουν μόνο σε απόλυτα επίπεδες πεδιάδες. Οι ελληνικές μάχες διεξάγονταν σε ποικίλα εδάφη και οι διοικητές προσπαθούσαν να προσαρμόσουν την παράταξη στις συνθήκες.
Όσο περισσότερο διαταρασσόταν όμως η συνοχή, τόσο περισσότερο μειωνόταν ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της φάλαγγας.
Τι συνέβη στις Θερμοπύλες;
Η μάχη των Θερμοπυλών το 480 π.Χ. αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα ελληνικού βαρέος πεζικού σε στενό χώρο.
Ο Λεωνίδας και οι 300 Σπαρτιάτες δεν ήταν μόνοι. Η αρχική ελληνική δύναμη περιλάμβανε αρκετές χιλιάδες άνδρες από διαφορετικές πόλεις. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι ελληνικές μονάδες πολεμούσαν εναλλάξ κατά έθνη.
Η στενότητα του περάσματος εμπόδιζε τους Πέρσες να αξιοποιήσουν πλήρως το μεγάλο αριθμητικό τους πλεονέκτημα. Παράλληλα, τα περσικά δόρατα ήταν κοντύτερα από εκείνα των Ελλήνων, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο.
Οι Σπαρτιάτες έμεναν απλώς ακίνητοι σε παράταξη;
Όχι. Η περιγραφή του Ηροδότου στις Θερμοπύλες είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή παρουσιάζει τους Λακεδαιμονίους να χρησιμοποιούν ακόμη και προσποιητή υποχώρηση.
Γύριζαν την πλάτη και έδιναν την εντύπωση ότι υποχωρούν. Όταν οι Πέρσες έσπαγαν τη δική τους τάξη για να τους καταδιώξουν, οι Σπαρτιάτες στρέφονταν ξανά και αντεπιτίθεντο.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η οπλιτική μάχη μπορούσε να είναι πιο σύνθετη από μια απλή σύγκρουση δύο ακίνητων «τειχών» ασπίδων.
Τι άλλαξε ο Επαμεινώνδας στα Λεύκτρα;
Στη μάχη των Λεύκτρων το 371 π.Χ., οι Θηβαίοι υπό τον Επαμεινώνδα πέτυχαν μία από τις σημαντικότερες νίκες της ελληνικής στρατιωτικής ιστορίας απέναντι στους Σπαρτιάτες.
Αντί να κατανείμει ομοιόμορφα τις δυνάμεις του σε όλη τη γραμμή, ο Επαμεινώνδας συγκέντρωσε τους καλύτερους άνδρες στο ισχυρό αριστερό κέρας, απέναντι στο σημείο όπου βρίσκονταν οι ισχυρότερες σπαρτιατικές δυνάμεις.
Ο Διόδωρος περιγράφει την παράταξη ως λοξή, με το ασθενέστερο τμήμα να συγκρατείται περισσότερο προς τα πίσω. Η λογική ήταν να επιτευχθεί ισχυρότατο τοπικό πλεονέκτημα σε ένα συγκεκριμένο σημείο αντί να γίνει προσπάθεια ίσης πίεσης σε ολόκληρο το μέτωπο.
Δεν δημιουργήθηκε ένα εντελώς νέο «είδος φάλαγγας», αλλά χρησιμοποιήθηκε με διαφορετικό τρόπο η κατανομή της δύναμης μέσα στη γραμμή μάχης.
Πότε εμφανίστηκε η σάρισα;
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε με τον Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας τον 4ο αιώνα π.Χ. Ο μακεδονικός στρατός χρησιμοποίησε μια νέα μορφή φάλαγγας, στην οποία οι πεζοί κρατούσαν πολύ μακρύτερα δόρατα, τις περίφημες σάρισες.
Η σάρισα μπορούσε να φτάνει περίπου τα 5 έως 6 μέτρα, με διαφορετικά μήκη να αναφέρονται για διάφορες εποχές. Κρατιόταν με δύο χέρια και γι’ αυτό οι φαλαγγίτες χρησιμοποιούσαν μικρότερη ασπίδα από τον κλασικό Έλληνα οπλίτη.
Οι πρώτες σειρές πρόβαλλαν τις σάρισες μπροστά και δημιουργούσαν ένα πυκνό μέτωπο από αιχμές που ήταν εξαιρετικά δύσκολο να προσεγγιστεί κατά μέτωπο.
Ήταν ίδια η μακεδονική με την ελληνική οπλιτική φάλαγγα;
Όχι. Οι δύο σχηματισμοί ανήκουν στην ίδια ευρύτερη παράδοση πυκνού πεζικού, αλλά λειτουργούσαν διαφορετικά.
Ο κλασικός οπλίτης είχε μεγάλη ασπίδα και κοντύτερο δόρυ. Ο Μακεδόνας φαλαγγίτης χρησιμοποιούσε μικρότερη ασπίδα και πολύ μακρύτερη σάρισα, ενώ η μονάδα απαιτούσε εντατικότερη εκπαίδευση για να κινείται ως οργανωμένο σύνολο.
Η μακεδονική φάλαγγα είχε τεράστια μετωπική δύναμη, αλλά μπορούσε να γίνει ευάλωτη αν έχανε τη συνοχή της ή δεχόταν επίθεση στα πλευρά.
Πώς χρησιμοποιούσε τη φάλαγγα ο Μέγας Αλέξανδρος;
Ο Αλέξανδρος δεν κέρδιζε τις μάχες του απλώς στέλνοντας τη φάλαγγα ευθεία προς τον εχθρό. Η επιτυχία του βασιζόταν στη συνεργασία διαφορετικών σωμάτων.
Η μακεδονική φάλαγγα μπορούσε να συγκρατήσει ή να πιέσει το κέντρο του αντιπάλου, ενώ το ισχυρό ιππικό των Εταίρων αναζητούσε το κατάλληλο σημείο για αποφασιστική επίθεση. Ταυτόχρονα χρησιμοποιούνταν υπασπιστές, ελαφρύ πεζικό, τοξότες και άλλες δυνάμεις.
Στα Γαυγάμηλα το 331 π.Χ., για παράδειγμα, η νίκη δεν ήταν αποτέλεσμα της φάλαγγας μόνης της. Ήταν αποτέλεσμα της συνδυασμένης λειτουργίας πεζικού και ιππικού μέσα σε ένα εξαιρετικά ευέλικτο στρατιωτικό σύστημα.
Ποια ήταν τα πλεονεκτήματα της φάλαγγας;
- Συνοχή: οι άνδρες μπορούσαν να υποστηρίζουν και να προστατεύουν ο ένας τον άλλο.
- Μετωπική ισχύς: μια οργανωμένη παράταξη ήταν δύσκολο να διασπαστεί από εμπρός.
- Πειθαρχία: ο σχηματισμός επιβράβευε τη συνεργασία και όχι την ανεξέλεγκτη ατομική δράση.
- Ισχυρή επίθεση με δόρατα: ειδικά στη μακεδονική μορφή, πολλές σειρές αιχμών μπορούσαν να απειλούν τον αντίπαλο ταυτόχρονα.
Και ποιες ήταν οι αδυναμίες της;
Η μεγαλύτερη αδυναμία ήταν η εξάρτηση από τη συνοχή. Αν η παράταξη διασπόταν, οι άνδρες έχαναν μεγάλο μέρος του πλεονεκτήματός τους.
Το ανώμαλο έδαφος μπορούσε να ανοίξει κενά, ενώ οι πλευρές και τα νώτα της φάλαγγας ήταν περισσότερο ευάλωτα από το μέτωπό της.
Αυτές οι αδυναμίες ήταν ιδιαίτερα σημαντικές στη μακεδονική φάλαγγα, όπου οι μεγάλες σάρισες έκαναν την ατομική μάχη και τις απότομες αλλαγές κατεύθυνσης δυσκολότερες.
Ήταν η φάλαγγα ο μοναδικός τρόπος πολέμου των Ελλήνων;
Όχι. Η εικόνα του αρχαίου ελληνικού στρατού ως μιας τεράστιας μάζας οπλιτών είναι υπερβολικά απλή.
Οι στρατοί χρησιμοποιούσαν επίσης ιππικό, τοξότες, σφενδονήτες, πελταστές και άλλο ελαφρύ πεζικό. Κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο και ιδιαίτερα τον 4ο αιώνα π.Χ., οι ελαφρότερες μονάδες απέκτησαν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Οι καλύτεροι στρατοί δεν βασίζονταν πλέον αποκλειστικά στην οπλιτική παράταξη αλλά στον συνδυασμό διαφορετικών όπλων και στρατιωτικών ρόλων.
Η φάλαγγα και η κοινωνία της πόλης
Έχει συχνά υποστηριχθεί ότι η φάλαγγα εξέφραζε το συλλογικό πνεύμα της ελληνικής πόλης, επειδή ο κάθε οπλίτης εξαρτιόταν από τους άνδρες που βρίσκονταν δίπλα του.
Η σύνδεση αυτή είναι ελκυστική, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπεται σε απλή εξίσωση ανάμεσα στη φάλαγγα και τη δημοκρατία ή σε κάποιο ενιαίο «ελληνικό ιδανικό». Η πολιτική οργάνωση των πόλεων διέφερε σημαντικά, ενώ οπλιτικές φάλαγγες χρησιμοποιούσαν τόσο δημοκρατικά όσο και ολιγαρχικά καθεστώτα.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι ο συγκεκριμένος τρόπος μάχης απαιτούσε πειθαρχία, εμπιστοσύνη και συντονισμένη δράση.
Γιατί η φάλαγγα έμεινε τόσο σημαντική στην ιστορία;
Η φάλαγγα κυριάρχησε για αιώνες σε μεγάλο μέρος του ελληνικού χερσαίου πολέμου, αλλά άλλαξε σημαντικά από την αρχαϊκή εποχή έως τα μακεδονικά βασίλεια.
Ο κλασικός οπλίτης με τη μεγάλη ασπίδα και το δόρυ δεν ήταν ο ίδιος πολεμιστής με τον σαρισοφόρο φαλαγγίτη του Αλεξάνδρου. Και η επιτυχία κανενός από τους δύο δεν εξαρτιόταν μόνο από τον σχηματισμό τους.
Η πραγματική δύναμη της φάλαγγας ήταν η δυνατότητα να μετατρέπει πολλούς πολεμιστές σε ένα πειθαρχημένο σύνολο. Όταν η συνοχή διατηρούνταν, μπορούσε να είναι εξαιρετικά ισχυρή. Όταν όμως η γραμμή έσπαζε ή ο αντίπαλος κατάφερνε να χτυπήσει τα πλευρά της, το ίδιο σύστημα μπορούσε να μετατραπεί σε σοβαρή αδυναμία.
