Ο Ηρακλής και ο Θησέας είναι δύο από τους πιο αναγνωρίσιμους ήρωες της ελληνικής μυθολογίας, αλλά εκπροσωπούν διαφορετικά πρότυπα ηρωισμού. Ο πρώτος συνδέθηκε κυρίως με υπεράνθρωπη δύναμη, άθλους και δοκιμασίες, ενώ ο δεύτερος έγινε ο κατεξοχήν ήρωας της Αθήνας και συνδέθηκε με τον Μινώταυρο, τον συνοικισμό της Αττικής και την πολιτική μυθολογία της πόλης.
Οι ιστορίες τους όμως είναι πολύ πιο σύνθετες από την απλή αντίθεση «δύναμη εναντίον εξυπνάδας». Και οι δύο ήρωες εμφανίζονται γενναίοι, βίαιοι, ευφυείς, ατελείς και βαθιά ανθρώπινοι, ανάλογα με την πηγή και την εποχή.
Ποιος ήταν ο Ηρακλής;
Ο Ηρακλής ήταν γιος του Δία και της θνητής Αλκμήνης. Στη ρωμαϊκή παράδοση έγινε γνωστός ως Hercules.
Η Ήρα, σύζυγος του Δία, εμφανίζεται σε πολλές παραδόσεις ως εχθρική προς τον Ηρακλή. Ένα από τα πιο τραγικά επεισόδια της ζωής του είναι η μανία κατά την οποία σκοτώνει τα παιδιά που είχε αποκτήσει με τη Μεγάρα.
Στην παράδοση του Απολλοδώρου, μετά το έγκλημα ο Ηρακλής εξαγνίζεται και πηγαίνει στους Δελφούς για να ζητήσει καθοδήγηση. Η Πυθία τον διατάζει να υπηρετήσει τον Ευρυσθέα και να εκτελέσει μια σειρά άθλων.
Γιατί μιλάμε για 12 Άθλους;
Στην πιο διαδεδομένη παράδοση γνωρίζουμε τους 12 Άθλους του Ηρακλή. Ωστόσο, στον Απολλόδωρο ο Ευρυσθέας είχε αρχικά επιβάλει δέκα.
Δύο από αυτούς δεν αναγνωρίστηκαν από τον Ευρυσθέα: η εξόντωση της Λερναίας Ύδρας, επειδή ο Ηρακλής είχε βοήθεια από τον Ιόλαο, και ο καθαρισμός των στάβλων του Αυγεία, επειδή είχε συμφωνήσει να πληρωθεί.
Έτσι προστέθηκαν δύο ακόμη δοκιμασίες και ο συνολικός αριθμός κατέληξε στους δώδεκα.
Οι πιο γνωστοί άθλοι του Ηρακλή
- Το λιοντάρι της Νεμέας: Ο Ηρακλής αντιμετώπισε το θηρίο, του οποίου το δέρμα θεωρούνταν άτρωτο στα συνηθισμένα όπλα, και τελικά το έπνιξε με τα χέρια του.
- Η Λερναία Ύδρα: Για να αντιμετωπίσει το τέρας με τα πολλά κεφάλια, ο Ηρακλής συνεργάστηκε με τον Ιόλαο, ο οποίος καυτηρίαζε τους λαιμούς ώστε να μην αναπτύσσονται νέα κεφάλια.
- Τα άλογα του Διομήδη: Τα ανθρωποφάγα άλογα του Θράκα βασιλιά Διομήδη αιχμαλωτίστηκαν και οδηγήθηκαν στον Ευρυσθέα.
- Ο Κέρβερος: Σε έναν από τους τελευταίους άθλους, ο Ηρακλής κατέβηκε στον Κάτω Κόσμο και έφερε τον Κέρβερο στον επάνω κόσμο.
Οι άθλοι δεν δείχνουν μόνο σωματική δύναμη. Σε αρκετές ιστορίες ο Ηρακλής χρειάζεται βοήθεια, επινοητικότητα ή διαπραγμάτευση, κάτι που κάνει τον μυθολογικό χαρακτήρα του πιο σύνθετο.
Ποιος ήταν ο Θησέας;
Ο Θησέας ήταν ο κατεξοχήν ήρωας της Αθήνας. Στις περισσότερες παραδόσεις παρουσιάζεται ως γιος της Αίθρας και του Αιγέα, ενώ σε άλλες ιστορίες συνδέεται πατρικά και με τον Ποσειδώνα.
Όταν ενηλικιώθηκε, ταξίδεψε από την Τροιζήνα προς την Αθήνα. Αντί να επιλέξει την ασφαλέστερη θαλάσσια διαδρομή, σύμφωνα με τον μύθο ακολούθησε τον επικίνδυνο χερσαίο δρόμο και αντιμετώπισε μια σειρά από ληστές και βίαιους αντιπάλους.
Οι περιπέτειες αυτές διαμορφώθηκαν σε ένα είδος «άθλων» του Θησέα, σε προφανή αντιστοιχία με τους άθλους του Ηρακλή.
Ποιοι ήταν οι γνωστότεροι αντίπαλοι του Θησέα;
Στον δρόμο προς την Αθήνα, ο Θησέας αντιμετώπισε μορφές όπως τον Περιφήτη, τον Σίνι, τον Σκίρωνα και τον Προκρούστη.
Ένα χαρακτηριστικό μοτίβο των ιστοριών είναι ότι ο Θησέας συχνά τιμωρεί τους αντιπάλους του με τον ίδιο τρόπο που εκείνοι βασάνιζαν τους ταξιδιώτες.
Έτσι ο μύθος τον παρουσιάζει ως ήρωα που καθαρίζει τους δρόμους προς την Αθήνα από επικίνδυνες μορφές και αποκαθιστά μια νέα τάξη.
Τι συνέβη με τον Μινώταυρο;
Η πιο γνωστή περιπέτεια του Θησέα είναι η κάθοδός του στην Κρήτη για να αντιμετωπίσει τον Μινώταυρο.
Σύμφωνα με την αθηναϊκή παράδοση, η Αθήνα ήταν υποχρεωμένη να στέλνει νέους και νέες στην Κρήτη ως φόρο. Ο Θησέας συμμετείχε στην αποστολή με σκοπό να σκοτώσει το τέρας και να απαλλάξει την πόλη από αυτή την υποχρέωση.
Η Αριάδνη, κόρη του Μίνωα, τον βοήθησε δίνοντάς του το περίφημο νήμα. Το νήμα δεν αποτέλεσε όπλο εναντίον του Μινώταυρου· βοήθησε τον Θησέα να βρει τον δρόμο της επιστροφής μέσα από τον Λαβύρινθο μετά την αναμέτρηση.
Ήταν ο Ηρακλής μόνο δύναμη και ο Θησέας μόνο εξυπνάδα;
Όχι. Αυτή η αντίθεση είναι χρήσιμη μόνο ως πολύ γενική περιγραφή.
Ο Ηρακλής είναι πράγματι ο κατεξοχήν ήρωας της υπεράνθρωπης σωματικής δύναμης, αλλά σε αρκετούς άθλους χρειάζεται στρατηγική, βοήθεια ή ευρηματικότητα. Αντίστοιχα, ο Θησέας δεν κερδίζει τους αντιπάλους του μόνο με τεχνάσματα· συχνά χρησιμοποιεί σωματική δύναμη και άμεση βία.
Πιο σωστό είναι να πούμε ότι ο Ηρακλής συνδέθηκε κυρίως με παγκόσμιους άθλους και υπεράνθρωπες δοκιμασίες, ενώ ο Θησέας συνδέθηκε περισσότερο με την Αθήνα και την πολιτική μυθολογία της.
Ο Θησέας ίδρυσε πραγματικά την αθηναϊκή δημοκρατία;
Η αθηναϊκή παράδοση απέδιδε στον Θησέα τον συνοικισμό της Αττικής, δηλαδή την πολιτική ένωση των διάσπαρτων κοινοτήτων γύρω από την Αθήνα.
Ο Πλούταρχος, γράφοντας πολλούς αιώνες αργότερα, παρουσιάζει μάλιστα τον Θησέα να υπόσχεται μια μορφή πολιτεύματος χωρίς απόλυτη βασιλική εξουσία.
Αυτό όμως ανήκει στον μύθο και στη μεταγενέστερη αθηναϊκή πολιτική παράδοση. Δεν έχουμε ιστορική βάση για να θεωρήσουμε τον Θησέα πραγματικό ιδρυτή της δημοκρατίας.
Η σύνδεσή του με τη δημοκρατία δείχνει κυρίως πώς οι μεταγενέστεροι Αθηναίοι χρησιμοποίησαν τον αγαπημένο τους ήρωα για να εξηγήσουν και να εξυψώσουν τους πολιτικούς θεσμούς της πόλης τους.
Ο Θησέας δεν ήταν πάντα πρότυπο δικαιοσύνης
Οι μύθοι του Θησέα περιλαμβάνουν και πολύ πιο σκοτεινά επεισόδια. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά είναι η κάθοδός του στον Κάτω Κόσμο μαζί με τον φίλο του Πειρίθο.
Οι δύο φίλοι είχαν αποφασίσει να παντρευτούν κόρες του Δία. Ο Θησέας συνδέθηκε με την αρπαγή της Ελένης, ενώ ο Πειρίθοος επέλεξε την Περσεφόνη.
Η προσπάθεια να πάρουν την Περσεφόνη από τον Άδη κατέληξε σε καταστροφή. Ο Θησέας παγιδεύτηκε στον Κάτω Κόσμο και, σύμφωνα με γνωστή παράδοση, αργότερα απελευθερώθηκε από τον Ηρακλή.
Η ιστορία αυτή απέχει πολύ από την εικόνα ενός πάντοτε δίκαιου και συνετού ηγέτη.
Ηρακλής και Διηάνειρα
Η Διηάνειρα συνδέεται με το τραγικό τέλος της επίγειας ζωής του Ηρακλή. Ο Κένταυρος Νέσσος προσπάθησε να την κακοποιήσει καθώς τη μετέφερε μέσω του ποταμού Εύηνου και ο Ηρακλής τον τραυμάτισε θανάσιμα με βέλος.
Πριν πεθάνει, ο Νέσσος εξαπάτησε τη Διηάνειρα λέγοντάς της ότι το αίμα του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ερωτικό φίλτρο. Η Διηάνειρα το φύλαξε χωρίς να γνωρίζει ότι είχε μολυνθεί από το δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας.
Όταν αργότερα φοβήθηκε ότι ο Ηρακλής προτιμούσε την Ιόλη, έστειλε έναν χιτώνα εμποτισμένο με το υποτιθέμενο φίλτρο. Ο χιτώνας προκάλεσε στον Ηρακλή τρομερό πόνο.
Στην παράδοση του Απολλοδώρου, ο Ηρακλής ανεβαίνει στην Οίτη, κατασκευάζει νεκρική πυρά και ζητά να ανάψει. Ακολουθεί η αποθέωσή του και η είσοδός του στον κόσμο των αθανάτων.
Η Αριάδνη εγκαταλείφθηκε πράγματι από τον Θησέα;
Υπάρχουν διαφορετικές παραδόσεις. Η πιο γνωστή ιστορία θέλει τον Θησέα να αφήνει την Αριάδνη στη Νάξο μετά την απόδρασή τους από την Κρήτη.
Οι αρχαίες πηγές όμως δεν συμφωνούν για το γιατί συνέβη αυτό. Σε ορισμένες εκδοχές ο Θησέας την εγκαταλείπει, ενώ σε άλλες παρεμβαίνει ο Διόνυσος ή η εξέλιξη παρουσιάζεται διαφορετικά.
Γι’ αυτό η ιστορία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σαν ασφαλής απόδειξη του «χαρακτήρα» του Θησέα, αλλά ως παράδειγμα του πόσο διαφορετικές μπορούσαν να είναι οι εκδοχές ενός μύθου.
Ποια ήταν η Αντιόπη;
Η σχέση του Θησέα με την Αντιόπη, την Αμαζόνα, έχει επίσης διαφορετικές εκδοχές.
Ο Πλούταρχος αναφέρει παραδόσεις στις οποίες ο Θησέας την αιχμαλωτίζει κατά τη διάρκεια εκστρατείας, ενώ άλλες αφηγήσεις περιγράφουν διαφορετικές συνθήκες γνωριμίας και αρπαγής της.
Η ιστορία συνδέθηκε αργότερα με τη μεγάλη μυθολογική μάχη των Αθηναίων εναντίον των Αμαζόνων, μια σκηνή που έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στην αθηναϊκή τέχνη.
Τι συνέβη με τη Φαίδρα και τον Ιππόλυτο;
Η ιστορία της Φαίδρας και του Ιππόλυτου έγινε ιδιαίτερα γνωστή από την τραγωδία Ιππόλυτος του Ευριπίδη.
Στην ευριπίδεια εκδοχή, η Αφροδίτη προκαλεί στη Φαίδρα έναν καταστροφικό έρωτα για τον Ιππόλυτο, γιο του Θησέα. Ο Ιππόλυτος απορρίπτει οποιαδήποτε τέτοια σχέση.
Η Φαίδρα τελικά αυτοκτονεί και αφήνει γραπτή κατηγορία ότι ο Ιππόλυτος την κακοποίησε. Ο Θησέας πιστεύει την κατηγορία και ζητά από τον Ποσειδώνα να τιμωρήσει τον γιο του.
Ο Ιππόλυτος τραυματίζεται θανάσιμα όταν τα άλογά του πανικοβάλλονται και στο τέλος η Άρτεμις αποκαλύπτει στον Θησέα την αλήθεια.
Υπάρχουν και άλλες εκδοχές του μύθου, γι’ αυτό πρέπει να ξεχωρίζουμε πάντοτε την τραγωδία του Ευριπίδη από το σύνολο της μυθολογικής παράδοσης.
Ποια ήταν η σχέση των δύο ηρώων;
Ο Ηρακλής και ο Θησέας δεν ήταν απλώς δύο ανεξάρτητοι ήρωες. Οι παραδόσεις τους διασταυρώνονται αρκετές φορές.
Ο Θησέας παρουσιάζεται να θαυμάζει τον Ηρακλή και σε αρκετές αφηγήσεις οι δικοί του άθλοι έχουν διαμορφωθεί κατά το πρότυπο των κατορθωμάτων του μεγαλύτερου ήρωα.
Παράλληλα, στον μύθο της καθόδου στον Άδη, ο Ηρακλής είναι εκείνος που ελευθερώνει τον Θησέα από την παγίδα όπου είχε βρεθεί εξαιτίας της προσπάθειάς του να βοηθήσει τον Πειρίθο να απαγάγει την Περσεφόνη.
Γιατί ο Ηρακλής λατρεύτηκε τόσο ευρέως;
Η λατρεία του Ηρακλή εξαπλώθηκε σε μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου. Ο ήρωας μπορούσε να τιμάται τόσο ως ήρωας όσο και, σε ορισμένα πλαίσια, ως θεϊκή μορφή μετά την αποθέωσή του.
Η εικόνα του με τη λεοντή και το ρόπαλο έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της αρχαιότητας.
Στη Ρώμη έγινε γνωστός ως Hercules και συνέχισε να αποτελεί σύμβολο σωματικής δύναμης, αντοχής και ηρωικών κατορθωμάτων.
Γιατί ο Θησέας ήταν τόσο σημαντικός για την Αθήνα;
Ο Θησέας απέκτησε πολύ διαφορετική πολιτική σημασία. Οι Αθηναίοι τον παρουσίαζαν ως τον μεγάλο ιδρυτικό ήρωα της πόλης τους.
Στον μύθο τού αποδόθηκε ο συνοικισμός της Αττικής, δηλαδή η ένωση των διαφορετικών κοινοτήτων υπό την Αθήνα. Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν η πόλη βρισκόταν στο απόγειο της πολιτικής και καλλιτεχνικής της δύναμης, η μορφή του Θησέα απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη προβολή.
Οι ιστορίες του έγιναν αγαπημένα θέματα στην αγγειογραφία και στη μνημειακή τέχνη, επειδή ο ήρωας μπορούσε να παρουσιαστεί ως μυθολογική εικόνα της ίδιας της Αθήνας.
Τι πραγματικά τους διαφοροποιεί;
Ο Ηρακλής είναι ένας ήρωας με πανελλήνια και τελικά διεθνή διάδοση. Οι ιστορίες του διαδραματίζονται σε τεράστια γεωγραφική έκταση και περιλαμβάνουν τέρατα, βασιλιάδες, θεούς και ακόμη και ταξίδια στον Κάτω Κόσμο.
Ο Θησέας, αν και επίσης ταξιδεύει και πραγματοποιεί μεγάλα κατορθώματα, συνδέεται πολύ στενότερα με την Αθήνα. Η μορφή του ενσωμάτωσε μύθους για την πολιτική ένωση της Αττικής, την άνοδο της πόλης και την αθηναϊκή ταυτότητα.
Η ουσιαστική διαφορά δεν είναι επομένως απλώς «δύναμη εναντίον εξυπνάδας». Είναι ότι οι δύο ήρωες χρησιμοποιήθηκαν από την ελληνική παράδοση με διαφορετικό τρόπο: ο ένας ως παγκόσμιο πρότυπο υπεράνθρωπης δοκιμασίας και ο άλλος ως ο κατεξοχήν μυθικός ήρωας μιας συγκεκριμένης πόλης.
Δύο ήρωες χωρίς απλές απαντήσεις
Ούτε ο Ηρακλής ούτε ο Θησέας ήταν τέλειοι ήρωες με τη σύγχρονη έννοια. Οι ιστορίες τους περιλαμβάνουν βία, λάθη, τραγωδίες και πράξεις που αλλάζουν σημαντικά ανάλογα με την αρχαία πηγή.
Αυτό ακριβώς τους έκανε τόσο ανθεκτικούς στον χρόνο. Ο Ηρακλής μπορούσε να συμβολίζει ταυτόχρονα την υπεράνθρωπη δύναμη και τον άνθρωπο που βασανίζεται από τις συνέπειες των πράξεών του. Ο Θησέας μπορούσε να είναι σωτήρας της Αθήνας αλλά και πρωταγωνιστής ιστοριών με πολύ σκοτεινότερες πλευρές.
Αντί να αναζητούμε ποιος από τους δύο ήταν «μεγαλύτερος», οι μύθοι τους έχουν περισσότερο ενδιαφέρον όταν βλέπουμε πώς οι αρχαίοι Έλληνες δημιούργησαν δύο εντελώς διαφορετικούς τύπους ήρωα και τους άλλαζαν ανάλογα με τις ανάγκες κάθε εποχής.
