«Ο καθένας παίρνει από τη ζωή αυτό που αξίζει». Είναι μια φράση που ακούγεται συχνά και μοιάζει, με την πρώτη ματιά, να έχει μια απλή λογική: αν προσπαθήσεις, θα ανταμειφθείς· αν κάνεις σωστές επιλογές, θα έχεις μια καλύτερη ζωή.
Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι επιλογές και οι προσπάθειές μας έχουν σημασία, αλλά δεν ελέγχουμε όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας. Ίσως λοιπόν το ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι αν παίρνουμε όσα «αξίζουμε», αλλά πόσο μπορούμε να επηρεάσουμε τη ζωή μας μέσα στις συνθήκες που μας έχουν δοθεί.
Γιατί η ζωή δεν λειτουργεί πάντα σαν σύστημα ανταμοιβής;
Θα ήταν παρήγορο να πιστεύουμε ότι οι καλοί άνθρωποι ανταμείβονται πάντα, ότι η προσπάθεια οδηγεί αναπόφευκτα στην επιτυχία και ότι κάθε άνθρωπος καταλήγει ακριβώς εκεί που του αξίζει.
Η ζωή όμως δεν λειτουργεί με έναν τόσο απλό μηχανισμό. Δύο άνθρωποι μπορεί να προσπαθήσουν εξίσου και να έχουν εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα επειδή ξεκίνησαν από διαφορετικές συνθήκες ή συνάντησαν διαφορετικές ευκαιρίες και δυσκολίες.
Το οικογενειακό περιβάλλον, η οικονομική κατάσταση, η υγεία, η εκπαίδευση, η περιοχή στην οποία μεγαλώνει κάποιος και η πρόσβαση σε ευκαιρίες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την πορεία του.
Υπάρχει επίσης ο παράγοντας της τύχης. Μια τυχαία γνωριμία μπορεί να δημιουργήσει μια μεγάλη ευκαιρία. Ένα απρόβλεπτο γεγονός μπορεί αντίθετα να ανατρέψει χρόνια σχεδιασμού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε έλεγχο στη ζωή μας. Σημαίνει ότι ο έλεγχός μας έχει όρια.
Τότε ποια είναι η σημασία της προσωπικής ευθύνης;
Το γεγονός ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα δεν σημαίνει ότι οι επιλογές μας είναι ασήμαντες. Έχουμε τη δυνατότητα να επηρεάσουμε πολλές πλευρές της ζωής μας μέσα από τις αποφάσεις, τις συνήθειες και τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε στις δυσκολίες.
Μπορούμε να αποφασίσουμε αν θα αποκτήσουμε μια νέα δεξιότητα, αν θα ζητήσουμε βοήθεια, αν θα προσπαθήσουμε ξανά μετά από μια αποτυχία ή αν θα απομακρυνθούμε από μια κατάσταση που μας φθείρει.
Αυτή είναι η ουσιαστική πλευρά της προσωπικής ευθύνης. Δεν σημαίνει «για όλα φταις εσύ». Σημαίνει «κοίτα τι βρίσκεται πραγματικά μέσα στη δική σου δυνατότητα να αλλάξεις».
Η διάκριση αυτή είναι σημαντική. Ένας άνθρωπος μπορεί να αναλάβει ευθύνη για τις επόμενες επιλογές του χωρίς να κατηγορεί τον εαυτό του για κάθε δύσκολη κατάσταση στην οποία βρέθηκε.
Πόσο μας επηρεάζει αυτό που πιστεύουμε για τον εαυτό μας;
Οι πεποιθήσεις μας μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά μας. Αν είμαστε απόλυτα πεπεισμένοι ότι δεν μπορούμε να πετύχουμε κάτι, είναι πιθανότερο να μην προσπαθήσουμε καν ή να εγκαταλείψουμε πιο εύκολα όταν εμφανιστεί η πρώτη δυσκολία.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αρκεί απλώς να «πιστέψουμε στον εαυτό μας» για να πραγματοποιηθεί κάθε στόχος.
Μεγαλύτερη σημασία έχει μια πιο συγκεκριμένη πεποίθηση: ότι μπορούμε να μάθουμε, να δοκιμάσουμε και να αντιμετωπίσουμε μια συγκεκριμένη πρόκληση. Η αυτοπεποίθηση μπορεί να βοηθήσει στην προσπάθεια και στην επιμονή, αλλά χρειάζεται να συνδυάζεται με δεξιότητες, προετοιμασία, ρεαλιστικούς στόχους και τις κατάλληλες ευκαιρίες.
Δεν ανοίγουν όλες οι πόρτες επειδή πιστέψαμε περισσότερο στον εαυτό μας. Μερικές όμως μπορεί να μην τις χτυπήσουμε ποτέ αν έχουμε αποφασίσει εκ των προτέρων ότι δεν αξίζει να προσπαθήσουμε.
Η αποτυχία σημαίνει ότι δεν προσπαθήσαμε αρκετά;
Όχι απαραίτητα. Αυτή είναι μία από τις πιο σκληρές παρεξηγήσεις γύρω από την επιτυχία.
Μπορεί κάποιος να έχει δουλέψει πολύ και παρ’ όλα αυτά να αποτύχει. Μπορεί να έκανε σωστές επιλογές αλλά να βρέθηκε απέναντι σε συνθήκες που δεν μπορούσε να ελέγξει.
Η αποτυχία επομένως δεν αποδεικνύει ούτε ανικανότητα ούτε έλλειψη αξίας.
Μπορεί όμως να μας δώσει πληροφορίες. Ίσως χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση, περισσότερη προετοιμασία, περισσότερος χρόνος ή ακόμη και ένας διαφορετικός στόχος.
Και κάποιες φορές η πιο ώριμη επιλογή δεν είναι να επιμένουμε για πάντα, αλλά να αναγνωρίζουμε ότι ένας δρόμος δεν οδηγεί εκεί που πραγματικά θέλουμε να πάμε.
Γιατί συγκρίνουμε τόσο εύκολα τη ζωή μας με των άλλων;
Βλέπουμε κάποιον να έχει μια καλή δουλειά, οικονομική άνεση, μια όμορφη σχέση ή μια ζωή που φαίνεται γεμάτη εμπειρίες και είναι εύκολο να πιστέψουμε ότι «τα κατάφερε» επειδή έκανε όλες τις σωστές κινήσεις.
Δεν γνωρίζουμε όμως ολόκληρη την ιστορία του.
Δεν ξέρουμε από πού ξεκίνησε, τι βοήθεια είχε, τι ευκαιρίες συνάντησε ή ποιες δυσκολίες αντιμετώπισε. Με τον ίδιο τρόπο, οι άλλοι δεν γνωρίζουν πάντα όσα υπάρχουν πίσω από τη δική μας ζωή.
Γι’ αυτό η σύγκριση μπορεί να είναι παραπλανητική. Συγκρίνουμε συχνά το αποτέλεσμα κάποιου άλλου με ολόκληρη τη δική μας διαδρομή.
Οι άνθρωποι γύρω μας μπορούν να αλλάξουν την πορεία μας
Η ζωή δεν είναι μόνο ατομική προσπάθεια. Οι σχέσεις μας παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο.
Ένας άνθρωπος που μας στηρίζει μπορεί να μας ενθαρρύνει να δοκιμάσουμε κάτι που φοβόμασταν. Ένας καλός δάσκαλος μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε τις δυνατότητές μας. Ένας συνεργάτης μπορεί να μας ανοίξει μια επαγγελματική ευκαιρία που διαφορετικά δεν θα γνωρίζαμε.
Αντίστοιχα, σχέσεις γεμάτες συνεχείς συγκρούσεις, υποτίμηση ή υπερβολική πίεση μπορούν να κάνουν την καθημερινότητα δυσκολότερη.
Δεν χρειάζεται λοιπόν να βλέπουμε την επιτυχία σαν έναν μοναχικό αγώνα. Πολύ συχνά, οι άνθρωποι εξελίσσονται μέσα σε δίκτυα σχέσεων, βοήθειας και συνεργασίας.
Η επίτευξη των στόχων μάς κάνει πάντα ευτυχισμένους;
Όχι. Ένας στόχος μπορεί να μας δώσει κατεύθυνση και η επίτευξή του να μας προσφέρει μεγάλη ικανοποίηση. Δεν αποτελεί όμως από μόνη της εγγύηση ευτυχίας.
Η ποιότητα των σχέσεων, η υγεία, η οικονομική ασφάλεια, η αίσθηση νοήματος, η εργασία και πολλοί ακόμη παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν το πώς αισθανόμαστε για τη ζωή μας.
Μερικές φορές μάλιστα κυνηγάμε για χρόνια έναν στόχο και, όταν τον πετύχουμε, ανακαλύπτουμε ότι δεν μας προσφέρει όσα περιμέναμε.
Γι’ αυτό αξίζει να αναρωτιόμαστε όχι μόνο «πώς θα το αποκτήσω;», αλλά και «γιατί το θέλω;».
Δεν αξίζει λιγότερο όποιος είχε λιγότερες ευκαιρίες
Η φράση «ο καθένας παίρνει ό,τι αξίζει» έχει και μια επικίνδυνη πλευρά. Αν την πάρουμε κυριολεκτικά, μπορεί να οδηγήσει στην ιδέα ότι όποιος βρίσκεται σε δύσκολη κατάσταση ευθύνεται πάντοτε για αυτήν.
Αυτό απλώς δεν ανταποκρίνεται στην πολυπλοκότητα της ζωής.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίσει οικονομικές δυσκολίες, προβλήματα υγείας ή άλλες σοβαρές ανατροπές χωρίς να έχει κάνει κάτι για να «τις αξίζει».
Αντίστοιχα, η επιτυχία δεν αποτελεί απόδειξη μεγαλύτερης ανθρώπινης αξίας. Ένας επιτυχημένος επαγγελματίας δεν «αξίζει περισσότερο» από έναν άνθρωπο που δυσκολεύτηκε να βρει τις ίδιες ευκαιρίες.
Η αξία ενός ανθρώπου και τα αποτελέσματα που έχει πετύχει στη ζωή του είναι δύο διαφορετικά πράγματα.
Τι μπορούμε πραγματικά να πάρουμε στα χέρια μας;
Ίσως λοιπόν να είναι πιο χρήσιμο να αφήσουμε στην άκρη την ερώτηση «πήρα από τη ζωή αυτό που άξιζα;» και να κάνουμε μερικές διαφορετικές ερωτήσεις:
- Τι μπορώ να αλλάξω στην κατάσταση που βρίσκομαι;
- Τι δεν βρίσκεται υπό τον έλεγχό μου;
- Ποια επιλογή μπορώ να κάνω σήμερα που θα βελτιώσει έστω λίγο την πορεία μου;
- Ποιους ανθρώπους χρειάζομαι γύρω μου;
- Ποιος στόχος είναι πραγματικά δικός μου και ποιος μου επιβλήθηκε από τις προσδοκίες των άλλων;
- Πότε χρειάζεται επιμονή και πότε χρειάζεται αλλαγή κατεύθυνσης;
Δεν ελέγχουμε το σημείο από το οποίο ξεκινάμε ούτε κάθε εμπόδιο που θα συναντήσουμε. Μπορούμε όμως, μέσα στα πραγματικά μας περιθώρια, να επηρεάζουμε την επόμενη κίνησή μας.
Ίσως η ζωή να μην μας δίνει πάντα όσα αξίζουμε
Κάποιοι άνθρωποι προσπαθούν πολύ και δεν ανταμείβονται όπως θα περίμεναν. Άλλοι συναντούν ευκαιρίες που δεν μπορούσαν να προβλέψουν. Κάποιοι ξεκινούν με περισσότερα πλεονεκτήματα και άλλοι χρειάζεται να ξεπεράσουν πολύ μεγαλύτερα εμπόδια.
Αυτό δεν ακυρώνει την αξία της προσπάθειας. Απλώς μας υπενθυμίζει ότι η ζωή δεν είναι μια μαθηματική εξίσωση στην οποία η προσπάθεια ισούται πάντοτε με συγκεκριμένο αποτέλεσμα.
Μπορούμε να δουλέψουμε, να μάθουμε, να αλλάξουμε, να ζητήσουμε βοήθεια και να δημιουργήσουμε περισσότερες πιθανότητες για τη ζωή που θέλουμε. Δεν μπορούμε όμως να απαιτήσουμε από την πραγματικότητα να ανταμείψει κάθε προσπάθεια ακριβώς όπως τη φανταζόμαστε.
Ίσως τελικά δεν παίρνει ο καθένας από τη ζωή αυτό που «αξίζει». Παίρνει αυτό που προκύπτει από ένα σύνθετο μείγμα επιλογών, συνθηκών, ανθρώπων, ευκαιριών και τύχης. Εκεί που έχουμε πραγματική δύναμη είναι στο τι θα προσπαθήσουμε να κάνουμε από εδώ και πέρα με όσα βρίσκονται στα χέρια μας.
