Ο εγκέφαλος ενός παιδιού δεν είναι απλώς μια μικρότερη εκδοχή του εγκεφάλου ενός ενήλικα. Στα πρώτα χρόνια της ζωής βρίσκεται σε μια εντυπωσιακή περίοδο ανάπτυξης, κατά την οποία δημιουργούνται, ενισχύονται και απομακρύνονται τεράστιοι αριθμοί νευρικών συνδέσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο παιδικός εγκέφαλος είναι συνολικά «πιο ενεργός». Σημαίνει όμως ότι είναι ιδιαίτερα πλαστικός, αναδιοργανώνεται γρήγορα με βάση τις εμπειρίες και, σε ορισμένες ηλικίες, καταναλώνει πολύ περισσότερη γλυκόζη σε σχέση με τον εγκέφαλο ενός ενήλικα.
Τι είναι η νευροπλαστικότητα;
Η νευροπλαστικότητα είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει τη δομή και τη λειτουργία των νευρωνικών του δικτύων ως απάντηση στη μάθηση, στις εμπειρίες και στο περιβάλλον.
Η ικανότητα αυτή υπάρχει σε όλη τη ζωή, αλλά είναι ιδιαίτερα έντονη κατά τα πρώτα χρόνια. Τότε δημιουργούνται πολύ γρήγορα νέες συνδέσεις ανάμεσα στους νευρώνες, ενώ οι εμπειρίες βοηθούν να ενισχυθούν τα κυκλώματα που χρησιμοποιούνται συχνότερα.
- Τα πρώτα χρόνια είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος για τη δημιουργία της βασικής αρχιτεκτονικής του εγκεφάλου.
- Η εμπειρία βοηθά να ενισχυθούν ορισμένες νευρωνικές συνδέσεις και να αποδυναμωθούν άλλες.
- Η πλαστικότητα συνεχίζεται και στους ενήλικες, αλλά ορισμένες μορφές προσαρμογής είναι ευκολότερες κατά την παιδική ηλικία.
Καταναλώνει πράγματι περισσότερη ενέργεια ο παιδικός εγκέφαλος;
Ναι, αλλά χρειάζεται σωστή ερμηνεία. Ο εγκέφαλος ενός παιδιού σε ορισμένες ηλικίες έχει εξαιρετικά υψηλές μεταβολικές ανάγκες.
Μελέτες με απεικόνιση PET έχουν δείξει ότι περίπου από την ηλικία των 4 έως 10 ετών ο εγκεφαλικός φλοιός μπορεί να καταναλώνει περισσότερο από διπλάσια γλυκόζη ανά μονάδα ιστού σε σχέση με τον εγκέφαλο ενός ενήλικα. Στη συνέχεια η κατανάλωση μειώνεται σταδιακά και πλησιάζει τα επίπεδα των ενηλίκων προς το τέλος της εφηβείας.
Σε επίπεδο ολόκληρου του οργανισμού, στο αποκορύφωμα της παιδικής ηλικίας η κατανάλωση γλυκόζης από τον εγκέφαλο μπορεί να αντιστοιχεί περίπου στο 40% ή και περισσότερο των συνολικών ημερήσιων ενεργειακών αναγκών.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το παιδί είναι εξυπνότερο ή ότι επεξεργάζεται όλες τις πληροφορίες καλύτερα. Η υψηλή ενεργειακή κατανάλωση συνδέεται με τις μεγάλες ανάγκες ενός εγκεφάλου που αναπτύσσεται, δημιουργεί και αναδιοργανώνει συνεχώς τις συνδέσεις του.

Τι συμβαίνει με τις δισεκατομμύρια συνδέσεις του εγκεφάλου;
Στα πρώτα χρόνια της ζωής δημιουργείται τεράστιος αριθμός συνάψεων, δηλαδή συνδέσεων ανάμεσα στα νευρικά κύτταρα. Ο εγκέφαλος στην αρχή δημιουργεί περισσότερες συνδέσεις από όσες τελικά θα διατηρήσει.
Αργότερα ακολουθεί μια διαδικασία που ονομάζεται συναπτικό κλάδεμα. Οι συνδέσεις που χρησιμοποιούνται συχνά ενισχύονται, ενώ άλλες σταδιακά αποδυναμώνονται ή απομακρύνονται.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας εγκέφαλος με όσο το δυνατόν περισσότερες συνδέσεις, αλλά ένας εγκέφαλος με πιο οργανωμένα και αποδοτικά δίκτυα.
Ο εγκέφαλος του παιδιού μαθαίνει πάντα γρηγορότερα;
Όχι απαραίτητα. Η αυξημένη νευροπλαστικότητα κάνει ορισμένες μορφές μάθησης ιδιαίτερα αποτελεσματικές κατά την παιδική ηλικία, αλλά δεν σημαίνει ότι ένα παιδί μαθαίνει τα πάντα γρηγορότερα από έναν ενήλικα.
Για παράδειγμα, στην ανάπτυξη της γλώσσας και ορισμένων αισθητηριακών ή κινητικών δεξιοτήτων υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα δεκτικός στα ερεθίσματα. Από την άλλη, οι ενήλικες διαθέτουν περισσότερες γνώσεις, εμπειρία και ώριμες στρατηγικές μάθησης.
Παιδικός και ενήλικος εγκέφαλος λοιπόν έχουν διαφορετικά πλεονεκτήματα. Δεν είναι σωστό να περιγράφουμε τον έναν ως γενικά «καλύτερο» ή «γρηγορότερο».
Πώς αναπτύσσονται διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου;
Ο εγκέφαλος δεν ωριμάζει παντού ταυτόχρονα. Διαφορετικά δίκτυα αναπτύσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς από τη βρεφική ηλικία μέχρι και τα πρώτα χρόνια της ενηλικίωσης.
Γλώσσα
Η γλώσσα δεν βρίσκεται σε ένα μόνο «κέντρο». Χρησιμοποιεί δίκτυα σε αρκετές περιοχές του εγκεφάλου που συνεργάζονται για την επεξεργασία ήχων, λέξεων, νοήματος και γραμματικής.
Η πρώιμη και συχνή έκθεση στη γλώσσα μέσω συζήτησης, ανάγνωσης και αλληλεπίδρασης βοηθά την ανάπτυξη αυτών των δικτύων.
Προμετωπιαίος φλοιός
Ο προμετωπιαίος φλοιός συμμετέχει σε λειτουργίες όπως ο σχεδιασμός, η αυτορρύθμιση, η συγκέντρωση και η λήψη αποφάσεων. Η ανάπτυξή του συνεχίζεται για πολλά χρόνια και δεν έχει ολοκληρωθεί στην παιδική ηλικία.
Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί τα παιδιά δεν έχουν την ίδια ικανότητα με τους ενήλικες να ελέγχουν παρορμήσεις, να οργανώνουν πολύπλοκες εργασίες ή να προβλέπουν όλες τις συνέπειες μιας απόφασης.
Συναισθήματα
Η αμυγδαλή συμμετέχει στην επεξεργασία συναισθηματικά σημαντικών ερεθισμάτων, αλλά τα συναισθήματα δεν δημιουργούνται σε μία μόνο περιοχή. Προκύπτουν από τη συνεργασία πολλών εγκεφαλικών δικτύων.

Πώς επηρεάζουν οι εμπειρίες την ανάπτυξη του εγκεφάλου;
Τα γονίδια παρέχουν μέρος του βιολογικού σχεδίου ανάπτυξης, όμως ο εγκέφαλος διαμορφώνεται παράλληλα από τις εμπειρίες και το περιβάλλον.
Δεν σημαίνει ότι κάθε εμπειρία «καλωδιώνει» μόνιμα το παιδί ούτε ότι οι γονείς πρέπει να γεμίζουν κάθε λεπτό με εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ένα σταθερό περιβάλλον με ασφάλεια, κατάλληλα ερεθίσματα και ανθρώπινη αλληλεπίδραση.
Παιχνίδι
Μέσα από το παιχνίδι τα παιδιά εξερευνούν, δοκιμάζουν λύσεις, χρησιμοποιούν τη φαντασία τους και εξασκούν κινητικές, γνωστικές και κοινωνικές δεξιότητες.
Σχέσεις και επικοινωνία
Οι επαναλαμβανόμενες αλληλεπιδράσεις με γονείς, φροντιστές και άλλους ανθρώπους αποτελούν σημαντικό μέρος της ανάπτυξης. Όταν ένα παιδί κάνει έναν ήχο, μια κίνηση ή μια ερώτηση και ένας ενήλικας ανταποκρίνεται, δημιουργείται ένα είδος «διαλόγου» που βοηθά την ανάπτυξη των σχετικών νευρωνικών δικτύων.
Μάθηση
Η ανάγνωση, η μουσική, η κίνηση, η δημιουργικότητα και η εξερεύνηση μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες εμπειρίες. Δεν χρειάζεται όμως να αντιμετωπίζονται σαν αγώνας για τη δημιουργία όσο το δυνατόν περισσότερων συνδέσεων.
Ο εγκέφαλος χρειάζεται επίσης ύπνο, ξεκούραση και χρόνο χωρίς συνεχή οργανωμένα ερεθίσματα.
Γιατί ο παιδικός εγκέφαλος είναι τόσο διαφορετικός;
Η μεγάλη διαφορά δεν είναι ότι είναι απλώς «πιο ενεργός», αλλά ότι βρίσκεται σε διαφορετικό στάδιο κατασκευής και οργάνωσης.
Κατά την παιδική ηλικία συνυπάρχουν έντονη νευροπλαστικότητα, πολύ υψηλές μεταβολικές απαιτήσεις, δημιουργία και κλάδεμα συνάψεων, μυελίνωση και σταδιακή ωρίμανση των εγκεφαλικών δικτύων.
Ο ενήλικος εγκέφαλος εξακολουθεί να μπορεί να μαθαίνει και να αλλάζει, αλλά ο παιδικός εγκέφαλος βρίσκεται σε μία ιδιαίτερα δυναμική περίοδο κατά την οποία οι εμπειρίες συμβάλλουν στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής που θα χρησιμοποιείται για πολλά χρόνια.
Πηγές:












